गोम्मटसार जीवकाण्ड मूल गाथा (आचार्य नेमिचन्द्र) | Gommatsar Jivkand Mool Gatha (Acharya Nemichandra)

गोम्मटसार जीवकाण्ड मूल गाथा

आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्तचक्रवर्ती

आचार्य नेमिचन्द्र सिद्धान्तचक्रवर्ती कृत गोम्मटसार जीवकाण्ड की 734 प्राकृत मूल गाथाएँ, क्रम से: गुणस्थान, जीवसमास, पर्याप्ति, प्राण, संज्ञा, चौदह मार्गणा, उपयोग, ओघादेश और आलाप अधिकार। हर भाग इसी पोस्ट में अपने शीर्षक के साथ है। पाठ भारतीय ज्ञानपीठ संस्करण (कर्णाटवृत्ति जीवतत्त्वप्रदीपिका सहित, भाग 1 और 2) के अनुसार है; पुस्तक की गाथानुक्रमणिका से मिलाया है। गाथा 544 और 545 पुस्तक में सार्द्ध गाथा (डेढ़ और आधी) के रूप में छपी हैं, यहाँ वैसी ही दी हैं। टीका में उद्धृत अन्य ग्रंथों की गाथाएँ इसमें नहीं ली हैं। छपाई की भूलें पाठ में बदली नहीं हैं, उनके भाग के नीचे टिप्पणी में लिखी हैं। गोम्मटसार का दूसरा भाग, कर्मकाण्ड: गोम्मटसार कर्मकाण्ड मूल गाथा (आचार्य नेमिचन्द्र) | Gommatsar Karmakand Mool Gatha (Acharya Nemichandra)

स्रोत: Gommatsar_Jivkand_Part_1.pdf

Gommatsar_Jivkand_Part_1.pdf (39250 KB)

Gommatsar_Jivkand_Part_2.pdf (40054 KB)


गुणस्थान अधिकार (1) (गाथा 1 से 35)

सिद्धं सुद्धं पणविय जिणिंदवरणेमिचंदमकलंकं ।
गुणरयणभूषणुदयं जीवस्स परूवणं वोच्छं ॥1॥

गुणजीवा पज्जत्ती पाणा सण्णा य मग्गणाओ य ।
उवओगो वि य कमसो वीसं तु परूवणा भणिदा ॥2॥

संखेओ ओघो त्ति य गुणसण्णा सा च मोहजोगभवा ।
वित्थारादेसो त्ति य मग्गणसण्णा सकम्मभवा ॥3॥

आदेसे संलीणा जीवा पज्जत्तिपाणसण्णाओ ।
उवजोगो वि य भेदे वीसं तु परूवणा भणिदा ॥4॥

इंदियकाये लीणा जीवा पज्जत्तिआणभासमणो ।
जोगे काओ णाणे अक्खा गदिमग्गणे आऊ ॥5॥

मायालोहे रदिपुव्वाहारं कोहमाणगम्मि भयं ।
वेदे मेहुणसण्णा लोहम्मि परिग्गहे सण्णा ॥6॥

सागारो उवजोगो णाणे मग्गम्मि दंसणे मग्गे ।
अणगारो उवजोगो लीणोत्ति जिणेहिं णिद्दिट्ठो ॥7॥

जेहि दु लक्खिज्जंते उदयादिसु संभवेहि भावेहि ।
जीवा ते गुणसण्णा णिद्दिट्ठा सव्वदरिसीहिं ॥8॥

मिच्छो सासण मिस्सो अविरदसम्मो य देसविरदो य ।
विरदा पमत्त इदरो अपुव्व अणियट्टि सुहमो य ॥9॥

उवसंत खीणमोहो सजोगकेवलिजिणो अजोगी य ।
चोद्दस जीवसमासा कमेण सिद्धा य णादव्वा ॥10॥

मिच्छे खलु ओदइओ बिदिए पुण पारिणामिओ भाओ ।
मिस्से खओवसमिओ अविरदसम्मम्मि तिण्णेव ॥11॥

एदे भावा णियमा दंसणमोहं पडुच्च भणिदा हु ।
चारित्तं णत्थि जदो अविरद अंतेसु ठाणेसु ॥12॥

देसविरदे पमत्ते इदरे य खओवसमिय भावो दु ।
सो खलु चरित्तमोहं पडुच्च भणियं तहा उवरिं ॥13॥

तत्तो उवरिं उवसमभावो उवसामगेसु खवगेसु ।
खइओ भावो णियमा अजोगिचरिमो त्ति सिद्धे य ॥14॥

मिच्छोदयेण मिच्छत्तमसद्दहणं तु तच्च अट्ठाणं ।
एयंतं विवरीयं विणयं संसइदमण्णाणं ॥15॥

एयंत बुद्धदरिसी विवरीओ बम्ह तावसो विणओ ।
इंदो विय संसइयो मक्कडिओ चेव अण्णाणी ॥16॥

मिच्छत्तं वेदंतो जीवो विवरीयदंसणो होदि ।
ण य धम्मं रोचेदि हु महुरं खु रसं जहा जरिदो ॥17॥

मिच्छाइट्ठी जीवो उवइट्ठं पवयणं ण सद्दहदि ।
सद्दहदि असब्भावं उवइट्ठं वा अणुवइट्ठं ॥18॥

आदिमसम्मत्तद्धासमयादो छावलित्ति वा सेसे ।
अणअण्णदरुदयादो णासियसम्मो त्ति सासणक्खो सो ॥19॥

सम्मत्तरयणपव्वयसिहरादो मिच्छभूमिसमहिमुहो ।
णासियसम्मत्तो सो सासणणामो मुणेयव्वो ॥20॥

सम्मामिच्छुदएण य जँत्तंतरसव्वघादिकज्जेण ।
ण य सम्मं मिच्छं पि य सम्मिस्सो होदि परिणामो ॥21॥

दहिगुडमिव वामिस्सं पुहभावं णेव कारिदुं सक्कं ।
एवं मिस्सयभावो सम्मामिच्छो त्ति णादव्वो ॥22॥

सो संजमं ण गिण्हदि देसजमं वा ण बंधदे आउं ।
सम्मं वा मिच्छं वा परिवज्जिय मरदि णियमेण ॥23॥

सम्मत्तमिच्छपरिणामेसु जहिं आउगं पुरा बद्धं ।
तहिं मरणं मरणंतसमुग्घादो वि य ण मिस्सम्मि ॥24॥

सम्मत्तदेसघादिस्सुदयादो वेदगं हवे सम्मं ।
चलमलिणमगाढं तं णिच्चं कम्मक्खवणहेदू ॥25॥

सत्तण्हं उवसमदो उवसमसम्मो खयादु खइयो य ।
बिदियकसायुदयादो असंजदो होदि सम्मो हु ॥26॥

सम्माइट्ठी जीवो उवइट्ठं पवयणं तु सद्दहदि ।
सद्दहदि असब्भावं अजाणमाणो गुरुणियोगा ॥27॥

सुत्तादो तं सम्मं दरिसिज्जंतं जदा ण सद्दहदि ।
सो चेव हवइ मिच्छाइट्ठी जीवो तदो पहुडि ॥28॥

णो इंदिएसु विरदो णो जीवे थावरे तसे वापि ।
जो सद्दहदि जिणुत्तं सम्माइट्ठी अविरदो सो ॥29॥

पच्चक्खाणुदयादो संजमभावो ण होदि णवरिं तु ।
थोववदो होदि तदो देसवदो होदि पंचमओ ॥30॥

जो तसवहाओ विरदो अविरदओ तह य थावरवहाओ ।
एक्कसमयम्मि जीओ विरदाविरदो जिणेक्कमई ॥31॥

संजलणणोकसायाणुदयादो संजमो हवे जम्हा ।
मलजणणपमादो वि य तम्हा हु पमत्तविरदो सो ॥32॥

वत्तावत्तपमादे जो वसइ पमत्त संजदो होदि ।
सयलगुणसीलकलिओ महव्वई चित्तलायरणो ॥33॥

विकहा तहा कसाया इंदियणिद्दा तहेव पणयो य ।
चदु चदु पणमेगेगं होंति पमादा हु पण्णरसा ॥34॥

संखा तह पत्थारो परियट्टण णट्ठ तह समुद्दिट्ठं ।
एदे पंच पयारा पमदसमुक्कित्तणे णेया ॥35॥


टिप्पणी: गाथा 1 में “गुणरयणभूषणुदयं” छपा है, शुद्ध रूप “गुणरयणभूसणुदयं”।

गुणस्थान अधिकार (2) (गाथा 36 से 69)

सव्वे वि पुव्वभंगा उवरिमभंगेसु एक्कमेक्केसु ।
मेलंति त्ति य कमसो गुणिदे उप्पज्जदे संखा ॥36॥

पढमं पमदपमाणं कमेण णिक्खविय उवरिमाणं च ।
पिंडं पडि एक्केक्कं णिक्खित्ते होदि पत्थारो ॥37॥

णिक्खित्तु बिदियमेत्तं पढमं तस्सुवरि बिदियमेक्केक्कं ।
पिंडं पडि णिक्खेवो एवं सव्वत्थ कायव्वो ॥38॥

तदियक्खो अंतगदो आदिगदे संकमेदि विदियक्खो ।
दोण्णिवि गंतूणंतं आदिगदे संकमेदि पढमक्खो ॥39॥

पढमक्खो अंतगदो आदिगदे संकमेदि बिदियक्खो ।
दोण्णि वि गंतूणंतं आदिगते संकमेदि तदियक्खो ॥40॥

सगमाणेहि विभत्ते सेसं लक्खित्तु जाण अक्खपदं ।
लद्धे रूवं पक्खिव सुद्धे अंते ण रूवपक्खेवो ॥41॥

संठाविदूण रूवं उवरीदो संगुणित्तु सगमाणे ।
अवणिज्ज अणंकिदयं कुज्जा एमेव सव्वत्थ ॥42॥

इगिवितिचपणखपणदसपण्णरसं खवीसतालसट्ठी य ।
संठविय पमदठाणे णट्ठुद्दिट्ठं च जाण तिट्ठाणे ॥43॥

इगिवितिचखचडबारं खसोलरागट्ठदाल चउसट्ठिं ।
संठविय पमदठाणे णट्ठुद्दिट्ठं जाण तिट्ठाणे ॥44॥

संजलणणोकसायाणुदओ मंदो जदा तदा होदि ।
अपमत्तगुणो तेण य अपमत्तो संजदो होदि ॥45॥

णट्ठासेसपमादो वयगुणसीलोलिमंडियो णाणी ।
अणुवसमओ अखवगो झाणणिलीणो हु अपमत्तो ॥46॥

इगिवीसमोहखवणुवसमणणिमित्ताणि तिकरणाणि तहिं ।
पढमं अधापमत्तं करणं तु करेदि अपमत्तो ॥47॥

जम्हा उवरिमभावा हेट्ठिमभावेहिं सरिसगा होंति ।
तम्हा पढमं करणं अधापवत्तोत्ति णिद्दिट्ठं ॥48॥

अंतोमुहुत्तमेत्तो तक्कालो होदि तत्थ परिणामा ।
लोगाणमसंखमिदा उवरुवरिं सरिसवड्ढिगया ॥49॥

अंतोमुहुत्तकालं गमिऊण अधापवत्तकरणं ।
पडिसमयं सुज्झंतो अपुव्वकरणं समल्लियइ ॥50॥

एदम्मि गुणट्ठाणे विसरिससमयट्ठियेहि जीवेहि ।
पुव्वमपत्ता जम्हा होंति यपुव्वा हु परिणामा ॥51॥

भिण्णसमयट्ठिएहि दु जीवेहि ण होदि सव्वदा सरिसो ।
करणेहि एक्कसमयट्ठिएहि सरिसो विसरिसो य ॥52॥

अंतोमुहुत्तमेत्ते पडिसमयमसंखलोगपरिणामा ।
कमउड्ढा पुव्वगुणे अणुकड्ढी णत्थि णियमेण ॥53॥

तारिसपरिणामट्ठिय-जीवा हु जिणेहि गलिदतिमिरेहिं ।
मोहस्सपुव्वकरणा खवणुवसमणुज्जया भणिया ॥54॥

णिद्दापयले णट्ठे सदि आऊ उवसमंति उवसमया ।
खवयं ढुक्के खवया णियमेण खवंति मोहं तु ॥55॥

एक्कम्मि कालसमये संठाणादीहि जह णिवट्टंति ।
ण णिवट्टंति तहंचिय परिणामेहिं मिहो जे हु ॥56॥

होंति यणियट्टिणो ते पडिसमयं जस्सि एक्कपरिणामा ।
विमलयर-झाणहुतवहसिहाहि णिद्दड्ढ-कम्मवणा ॥57॥

धुवकोसुंभयवत्थं होदि जहा सुहुमरायसंजुत्तं ।
एवं सुहुमकसाओ सुहुमसरागोत्ति णादव्वो ॥58॥

पुव्वापुव्वप्फड्डयबादरसुहुमगयकिट्टियणुभागा ।
हीणकमाणंतगुणेणवरादु वरं च हेट्ठस्स ॥59॥

अणुलोहं वेदंतो जीवो उवसामगो व खवगो वा ।
सो सुहुमसांपराओ जहखाएणूणओ किंचि ॥60॥

कदकफलजुदजलं वा सरए सरवाणियं व णिम्मलए ।
सयलोवसंतमोहो उवसंतकसायओ होदि ॥61॥

णिस्सेसखीणमोहो फलिहामलभायणुदयसमचित्तो ।
खीणकसाओ भण्णदि णिग्गंथो वीयरायेहिं ॥62॥

केवलणाणदिवायरकिरणकलावप्पणासियण्णाणो ।
णवकेवललद्धुग्गमसुजणियपरमप्पववएसो ॥63॥

असहायणाणदंसणसहियो इति केवली हु जोगेण ।
जुत्तोत्ति सजोगिजिणो अणाइणिहणारिसे उत्तो ॥64॥

सीलेसिं संपत्तो निरुद्धणिस्सेसआसओ जीवो ।
कम्मरयविप्पमुक्को गयजोगो केवली होदि ॥65॥

सम्मत्तुप्पत्तीए सावयविरदे अणंतकम्मंसे ।
दंसणमोहक्खवगे कसायउवसामगे य उवसंते ॥66॥

खवगे य खीणमोहे जिणेसु दव्वा असंखगुणिदकमा ।
तव्विवरीया काला संखेज्जगुणक्कमा होंति ॥67॥

अट्ठविहकम्मवियला सीदीभूदा णिरंजणा णिच्चा ।
अट्ठगुणा किदकिच्चा लोयग्गणिवासिणो सिद्धा ॥68॥

सदसिव संखो मक्कडि बुद्धो णइयाइयो य वैसेसी ।
ईसर-मंडलिदंसणविदूसणट्ठं कयं एदं ॥69॥


टिप्पणी: गाथा 40 में “आदिगते” छपा है, शुद्ध रूप “आदिगदे”।

टिप्पणी: गाथा 64 में “इति” छपा है, शुद्ध रूप “इदि”।

टिप्पणी: गाथा 65 में “निरुद्धणिस्सेसआसओ” छपा है, शुद्ध रूप “णिरुद्धणिस्सेसआसवो”।

टिप्पणी: गाथा 69 में “वैसेसी” छपा है, शुद्ध रूप “वेसेसी”।

जीवसमास अधिकार (गाथा 70 से 117)

जेहि अणेया जीवा जोयंते बहुविहा वि तज्जादी ।
ते पुण संगहिदत्था जीवसमासा त्ति विण्णेया ॥70॥

तसचदुजुगाणमज्झे अविरुद्धेहि जुदजादिणामकम्मुदए ।
जीवसमासा होंति हु तब्भवसारिच्छसामण्णा ॥71॥

बादरसुहुमेइंदिय बिदिचदुरिंदिय असण्णिसण्णी य ।
पज्जत्तापज्जत्ता एवं ते चोद्दसा होंति ॥72॥

भू आउ तेउ वाऊ णिच्चचदुग्गदिणिगोदथूलिदरा ।
पत्तेयपदिट्ठिदरा तस पण पुण्णा अपुण्णदुगा ॥73॥

ठाणेहि वि जोणीहि वि देहोगाहणकुलाण भेदेहि ।
जीवसमासा सव्वे परूविदव्वा जहाकमसो ॥74॥

सामण्ण जीव तसथावरेसु इगिवियलसयल चरिमदुगे ।
इंदियकाये चरिमस्स य दुतिचदुपणगभेदजुदे ॥75॥

पणजुगले तससहिए तसस्स दुतिचदुरपंचभेदजुदे ।
छद्दुगपत्तेयम्मि य तसस्स तियचदुरपणग-भेदजुदे ॥76॥

सगजुगलम्मि तसस्स य पणभंगजुदेसु होंति उणवीसा ।
एयादुणवीसोत्ति य इगिबितिगुणिदे हवे ठाणा ॥77॥

सामण्णेण तिपंती पढमा बिदिया अपुण्णगे इदरे ।
पज्जत्ते लद्धियपज्जत्तेअपढमा हवे पंती ॥78॥

इगिवण्णं इगिविगले असण्णि-सण्णिगय-जलथलखगाणं ।
गब्भभवे सम्मुच्छे दुतिगं भोगथलखचरगे दोद्दो ॥79॥

अज्जवमलेच्छमणुए तिदु भोगकुभोगभूमिजे दोद्दो ।
सुरणिरए दोद्दो इदि जीवसमासा हु अडणउदी ॥80॥

संखावत्तयजोणी कुम्मुण्णयवंसपत्तजोणी य ।
तत्थ य संखावत्ते णियमाद् विवज्जदे गब्भो ॥81॥

कुम्मुण्णयजोणीये तित्थयरा दुविहचक्कवट्टी य ।
रामा वि य जायंते सेसाए सेसगजणो दु ॥82॥

जम्मं खलु संमुच्छणगब्भुववादा दु होदि तज्जोणी ।
सच्चित्तसीदसंवुडसेदरमिस्सा य पत्तेयं ॥83॥

पोतजरायुज अंडजजीवाणं गब्भदेवणिरयाणं ।
उववादं सेसाणं सम्मुच्छणयं तु णिद्दिट्ठं ॥84॥

उववादे अच्चित्तं गब्भे मिस्सं तु होदि संमुच्छे ।
सच्चित्तं अच्चित्तं मिस्सं च य होदि जोणी हु ॥85॥

उववादे सीदुसणं सेसे सीदुसणमिस्सयं होदि ।
उववादेयक्खेसु य संउड वियलेसु विउलं तु ॥86॥

गब्भजजीवाणं पुण मिस्सं णियमेण होदि जोणी हु ।
सम्मुच्छणपंचक्खे वियलं वा विउडजोणी हु ॥87॥

सामण्णेण य एवं णव जोणीओ हवंति वित्थारे ।
लक्खाण चदुरसीदी जोणीओ होंति णियमेण ॥88॥

णिच्चिदरधादुसत्तय तरुदस वियलिंदिएसु छच्चेव ।
सुरणिरयतिरियचउरो चोद्दस मणुए सयसहस्सा ॥89॥

उववादा सुरणिरया गब्भजसम्मुच्छिमा हु णरतिरिया ।
सम्मुच्छिमा मणुस्साऽपज्जत्ता एयवियलक्खा ॥90॥

पंचक्खतिरिक्खाओ गब्भजसंमुच्छिमा तिरिक्खाणं ।
भोगभुमा गब्भभवा णरपुण्णा गब्भजा चेव ॥91॥

उववादगब्भजेसु य लद्धिअपज्जत्तगा ण णियमेण ।
णरसंमुच्छिमजीवा लद्धिअपज्जत्तगा चेव ॥92॥

णेरइया खलु संढा णरतिरिए तिण्णि होंति संमुच्छा ।
संढा सुरभोगभुमा पुरिसित्थीवेदगा चेव ॥93॥

सुहुमणिगोदअपज्जत्तयस्य जादस्स तदियसमयम्मि ।
अंगुलअसंखभागं जहण्णमुक्कस्सयं मच्छे ॥94॥

साहिय सहस्समेक्कं बारं कोसूणमेक्कमेकं च ।
जोयणसहस्सदीहं पम्मे वियले महामच्छे ॥95॥

वितिचदुपण्णजहण्णं अणुंधरीकुंथुकाणमच्छीसु ।
सिच्छयमच्छे बिंदंगुलसंख संखगुणिदकमा ॥96॥

सुहुमणिवाते आभूवाते आपुणि पदिट्ठिदं इदरं ।
बितिचपमाइल्लाणं एयाराणं तिसेढीय ॥97॥

अपदिट्ठिदपत्तेयं बितिचपतिचवि अपदिट्ठिदं सयलं ।
तिचबि अपदिट्ठिदं च य सयलं बादालगुणिदकमा ॥98॥

अवरमप्पुण्णं पढमं सोलं पुण पढमबिदिय तदियोली ।
पुण्णिदरपुण्णयाणं जहण्णमुक्कस्समुक्कस्सं ॥99॥

पुण्णजहण्णं तत्तो वरं अपुण्णस्स पुण्णउक्कस्सं ।
बीपुण्णजहण्णोत्तियसंखं संखं गुणं तत्तो ॥100॥

सुहुमेदरगुणगारा आवलिपल्ला असंखभागो दु ।
सट्ठाणे सेडिगया अहिया तत्थेक्कु पडिभागो ॥101॥

अवरुवरि इगिपदेसे जुदे असंखेज्जभागवड्ढीए ।
आदी णिरंतरमदो एगेगपदेसपरिवड्ढी ॥102॥

अवरोगाहणमाणे जहण्णपरिमिद-असंखरासिहिदे ।
अवरस्सुवरिं उड्ढे जेट्ठमसंखेज्जभागस्स ॥103॥

तस्सुवरि इगिपदेसे जुदे अवत्तव्वभागपारंभो ।
वरसंखमवहिदवरे रूऊणे अवर उवरि जुदे ॥104॥

तव्वड्ढीए चरिमो तस्सुवरिं रूवसंजुदे पढमा ।
संखेज्जभाग उड्ढी उवरिमदो रूवपरिवड्ढी ॥105॥

अवरद्धे अवरुवरिं उड्ढे तव्वड्ढि परिसमत्ती हु ।
रूवे तदुवरि उड्ढे होदि अवत्तव्वपढमपदं ॥106॥

रूऊणवरे अवरस्सुवरिं संवड्ढिदे तदुक्कस्सं ।
तम्हि पदेसे उड्ढे पढमा संखेज्जगुणवड्ढी ॥107॥

अवरे वरसंखगुणे तच्चरिमो तम्हि रूवसंजुत्ते ।
ओगाहणम्मि पढमा होदि अवत्तव्वगुणवड्ढी ॥108॥

अवरपरित्तासंखेणवरं संगुणिय रूवपरिहीणे ।
तच्चरिमो रूवजुदे तम्मि असंखेज्जगुणपढमं ॥109॥

रूउत्तरेण तत्तो आवलियासंखभागगुणगारे ।
तप्पाओग्गे जादे वाउस्सोग्गाहणं अवरं ॥110॥

एवमुवरि वि णेया पदेसवड्ढिक्कमो जहाजोग्गं ।
सव्वत्थेक्केक्कम्मि य जीवसमासाण विच्चाले ॥111॥

हेट्ठा जेसिं जहण्णं उवरिं उक्कस्सयं हवे जत्थ ।
तत्थंतरगा सव्वे तेसिं ओगाहणवियप्पा ॥112॥

बावीस सत्त तिण्णि य सत्त य कुलकोडि सयसहस्साइं ।
णेया पुढविदगागणिवाउक्कायाण परिसंखा ॥113॥

कोडिसयसहस्साइं सत्तट्ठ णव य अट्ठवीसाइं ।
बीइंदिय तीइंदिय चउरिंदिय हरिदकायाणं ॥114॥

अद्धं तेरस बारस दसयं कुलकोडिसदसहस्साइं ।
जलचरपक्खिचउप्पयउरपरिसप्पेसु णव होंति ॥115॥

छप्पंचाहियवीसं बारसकुलकोडिसदसहस्साइं ।
सुरणेरइयणराणं जहाकमं होंति णेयाणि ॥116॥

एया य कोडकोडी सत्ताणउदी य सदसहस्साइं ।
पण्णं कोडिसहस्सा सव्वंगीणं कुलाणं तु ॥117॥


टिप्पणी: गाथा 81 में “णियमाद्” छपा है, शुद्ध रूप “णियमादु”।

टिप्पणी: गाथा 94 में “अपज्जत्तयस्य” छपा है, शुद्ध रूप “अपज्जत्तयस्स”।

पर्याप्ति, प्राण, संज्ञा अधिकार (गाथा 118 से 139)

जह पुण्णापुण्णाइं गिहघडवत्थादियाइ दव्वाइं ।
तह पुण्णिदरा जीवा पज्जत्तिदरा मुणेयव्वा ॥118॥

आहारसरीरिंदियपज्जत्ती आणपाण-भासमणो ।
चत्तारि पंच छप्पि य एइंदियवियलसण्णीणं ॥119॥

पज्जत्ती पट्ठवणं जुगवं तु कमेण होदि णिट्ठवणं ।
अंतोमुहुत्तकालेणहियकमा तत्तियालावा ॥120॥

पज्जत्तस्स य उदये णियणियपज्जत्तिणिट्ठिदो होदि ।
जाव सरीरमपुण्णं णिव्वत्तियपुण्णगो ताव ॥121॥

उदए दु अपुण्णस्स य सगसगपज्जत्तियं ण णिट्ठवदि ।
अंतोमुहुत्तमरणं लद्धियपज्जत्तगो सो दु ॥122॥

तिण्णिसया छत्तीसा छावट्ठिसहस्सगाणि मरणाणि ।
अंतोमुहुत्तकाले तावदिया चेव खुद्दभवा ॥123॥

सीदी सट्ठी तालं वियले चउवीस होंति पंचक्खे ।
छावट्ठिं च सहस्सा सयं च बत्तीसमेयक्खे ॥124॥

पुढविदगागणिमारुदसाहारणथूलसुहुमपत्तेया ।
एदेसु अपुण्णेसु य एक्केक्के बार खं छक्कं ॥125॥

पज्जत्तसरीरस्स य पज्जत्तुदयस्स कायजोगस्स ।
जोगिस्स अपुण्णत्तं अपुण्णजोगो त्ति णिद्दिट्ठं ॥126॥

लद्धियपुण्णो-मिच्छे तत्थ वि बिदिये चउत्थ सट्ठे य ।
णिव्वत्तियपज्जत्ती तत्थ वि सेसेसु पज्जत्ती ॥127॥

हेट्ठिमछप्पुढवीणं जोइसिवणभवणसव्वइत्थीणं ।
पुण्णिदरे ण हि सम्मो ण सासणो णारया पुण्णे ॥128॥

बाहिरपाणेहि जहा तहेव अब्भंतरेहि पाणेहिं ।
पाणंति जेहि जीवा पाणा ते होंति णिद्दिट्ठा ॥129॥

पंचेविंदियपाणा मणवचिकायेसु तिण्णि बलपाणा ।
आणप्पाणप्पाणा आउगपाणेण होंति दसपाणा ॥130॥

वीरियजुदमदिखओवसमुत्था णोइंदियेंदियेसु बला ।
देहुदये कायाणा वचीबला आउ आऊदए ॥131॥

इंदियकायाऊणि य पुण्णापुण्णेसु पुण्णगे आणा ।
बीइंदियादिपुण्णे वचीमणोसण्णिपुण्णेव ॥132॥

दससण्णीणं पाणा सेसेगूणंतिमस्स बेऊणा ।
पज्जत्तेसिदरेसु य सत्तदुगे सेसगेगूणा ॥133॥

इह जाहि बाहियावि य जीवा पावंति दारुणं दुक्खं ।
सेवंतावि य उभये ताओ चत्तारि सण्णाओ ॥134॥

आहारदंसणेण य तस्सुवजोगेण ओमकोट्ठाए ।
सादिदरुदीरणाए हवदि हु आहारसण्णा हु ॥135॥

अइभीमदंसणेण य तस्सुवजोगेण ओमसत्ताए ।
भयकम्मुदीरणाए भयसण्णा जायदे चदुहि ॥136॥

पणिदरसभोयणेण य तस्सुवजोगे कुसीलसेवाए ।
वेदस्सुदीरणाए मेहुणसण्णा हवदि एवं ॥137॥

उवयरणदंसणेण य तस्सुवजोगेण मुच्छिदाए य ।
लोहस्सुदीरणाए परिग्गहे जायदे सण्णा ॥138॥

णट्ठपमाए पढमा सण्णा णहि तत्थ कारणाभावा ।
सेसा कम्मत्थित्तेणुवयारेणत्थि ण हि कज्जे ॥139॥

गतिमार्गणा अधिकार (गाथा 140 से 163)

धम्मगुणमग्गणाहयमोहारिबलं जिणं णमंसित्ता ।
मग्गणमहाहियारं विविहहियारं भणिस्सामो ॥140॥

जाहि व जासु व जीवा मग्गिज्जंते जहा तहा दिट्ठा ।
ताओ चोद्दस जाणे सुयणाणे मग्गणा होंति ॥141॥

गइइंदिएसु काये जोगे वेदे कसायणाणे य ।
संजमदंसणलेस्सा भविया सम्मत्तसण्णि आहारे ॥142॥

उवसम सुहुमाहारे वेगुव्वियमिस्सणर अपज्जत्ते ।
सासणसम्मे मिस्से सांतरगा मग्गणाअट्ठ ॥143॥

सत्तदिणा च्छम्मासा वासपुधत्तं च वारसमुहुत्ता ।
पल्लासंखं तिण्हं वरमवरं एगसमओ दु ॥144॥

पढमुवसमसहिदाए विरदाविरदीए चोद्दसा दिवसा ।
विरदीए पण्णरसा विरहिदकालो दु बोद्धव्वो ॥145॥

गइउदयजपज्जाया चउगइगमणस्स हेदु वा हु गई ।
णारयतिरिक्खमाणुसदेवगइत्ति य हवे चदुधा ॥146॥

ण रमंति जदो णिच्चं दव्वे खेत्ते य कालभावे य ।
अण्णोण्णेहि य जम्हा तम्हा ते णारया भणिदा ॥147॥

तिरियंति कुडिलभावं सुबियलसण्णा णिगिट्ठमण्णाणा ।
अच्चंतपावबहुला तम्हा तेरिच्छिया भणिदा ॥148॥

मण्णंति जदो णिच्चं मणेण णिउणा मणुक्कडा जम्हा ।
मणुउब्भवा य सव्वे तम्हा ते माणुसा भणिदा ॥149॥

सामण्णा पंचिंदी पज्जत्ता जोणिणी अपज्जत्ता ।
तिरिया णरा तहावि य पंचिंदियभंगदो हीणा ॥150॥

दिव्वंति जदो णिच्चं गुणेहि अट्ठेहि दिव्वभावेहिं ।
भासंतदिव्वकाया तम्हा ते वण्णिया देवा ॥151॥

जाइजरामरणभया संयोगविजोगदुक्खसण्णाओ ।
रोगादिगा य जिस्से ण संति सा होदि सिद्धगई ॥152॥

सामण्णा णेरइया घणअंगुलबिदियमूलगुणसेढी ।
बिदियादि बारदस अडछत्तिदुणिजपदहिदा सेढी ॥153॥

हेट्ठिमछप्पुढवीणं रासिविहीणो दु सव्वरासी दु ।
पढमावणिम्हि रासी णेरइयाणं तु णिद्दिट्ठो ॥154॥

संसारी पंचक्खा तप्पुण्णा तिगदिहीणया कमसो ।
सामण्णा पंचिंदी पंचिंदियपुण्ण तेरिच्छा ॥155॥

छस्सदजोयणकदिहिदजगपदरं जोणिणीण परिमाणं ।
पुण्णूणा पंचक्खा तिरिय अपज्जत्त परिसंखा ॥156॥

सेढी सूई अंगुल आदिमतदियपद भाजिदेगूणा ।
सामण्ण मणुसरासी पंचमकदिघणसमा पुण्णा ॥157॥

तल्लीन मधुगबिमलं धूमसिलागाविचोर भयमेरू ।
तटहरिखझसा होंति हु माणुसपज्जत्तसंखंका ॥158॥

पज्जत्तमणुस्साणं तिचउत्थो माणुसीण परिमाणं ।
सामण्णा पुण्णूणा मणुव अपज्जत्तगा होंति ॥159॥

तिण्णिसय जोयणाणं बेसदछप्पण अंगुलाणं च ।
कदिहिदपदरं वेंतरजोइसियाणं च परिमाणं ॥160॥

घण अंगुलपढमपदं तदियपदं सेढिसंगुणं कमसो ।
भवणे सोहम्मदुगे देवाणं होदि परिमाणं ॥161॥

तत्तो एगारणवसगपणचउणियमूल भाजिदा सेढी ।
पल्लासंखेज्जदिमा पत्तेयं आणदादिसुरा ॥162॥

तिगुणा सत्तगुणा वा सव्वट्ठा माणुसीपमाणादो ।
सामण्णदेवरासी जोइसियादो विसेसहिया ॥163॥

इन्द्रियमार्गणा, कायमार्गणा अधिकार (गाथा 164 से 215)

अहमिंदा जह देवा अविसेसं अहमहंति मण्णंता ।
ईसंति एक्कमेक्कं इंदा इव इंदिए जाण ॥164॥

मदियावरणखओवसमुत्थविसुद्धी हु तज्जबोहो वा ।
भाविंदियं तु दव्वं देहुदयजदेहचिण्हं तु ॥165॥

फासरसगंधरूवे सद्दे णाणं च चिण्हयं जेसिं ।
इगिबितिचदुपंचिंदिय जीवा णियभेयभिण्णाओ ॥166॥

एइंदियस्स फुसणं एक्कंचि य होदि सेसजीवाणं ।
होंति कमवड्ढियाइं जिब्भाघाणच्छिसोत्ताइं ॥167॥

धणुवीसडदसयकदी जोयणछादालहीणतिसहस्सा ।
अट्ठसहस्स धणूणं विसया दुगुणा असण्णित्ति ॥168॥

सण्णिस्स बार सोदे तिण्हं णव जोयणाणि चक्खुस्स ।
सत्तेतालसहस्सा बेसदतेसट्ठिमदिरेया ॥169॥

तिण्णिसयसट्ठिविरहिदलक्खं दसमूलताडिदे मूलं ।
णवगुणिदे सट्ठिहिदे चक्खुप्फासस्स अद्धाणं ॥170॥

चक्खू सोदं घाणं जिब्भायारं मसूरजवणाली ।
अदिमुत्तखुरप्पसमं फासं तु अणेयसंठाणं ॥171॥

अंगुलअसंखभागं संखेज्जगुणं तदो विसेसहियं ।
तत्तो असंखगुणिदं अंगुलसंखेज्जयं तत्तु ॥172॥

सुहुमणिगोदअपज्जत्तयस्स जादस्स तदियसमयम्हि ।
अंगुलअसंखभागं जहण्णमुक्कस्सयं मच्छे ॥173॥

णवि इंदियकरणजुदा अवग्गहादीहि गाहया अत्थे ।
णेव य इंदियसोक्खा अणिंदियाणंतणाणसुहा ॥174॥

थावरसंखपिपीलियभमरमणुस्सादिगा सभेदा जे ।
जुगवारमसंखेज्जा णंताणंता णिगोदभवा ॥175॥

तसहीणो संसारी एयक्खा ताण संखगा भागा ।
पुण्णाणं परिमाणं संखेज्जदिमं अपुण्णाणं ॥176॥

बादरसुहुमा तेसिं पुण्णापुण्णेत्ति छव्विहाणंपि ।
तक्कायमग्गणाए भणिस्समाणक्कमो णेया ॥177॥

बितिचपमाणमसंखेणवहिदपदरंगुलेण हिदपदरं ।
हीणकमं पडिभागो आवलियासंखभागो दु ॥178॥

बहुभागे समभागो चउण्हमेदेसिमेक्कभागम्हि ।
उत्तकमो तत्थवि बहुभागो बहुगस्स देओ दु ॥179॥

तिबिपंचपुण्णपमाणं पदरंगुलसंखभागहिदपदरं ।
हीणकमं पुण्णूणा बितिचपजीवा अपज्जत्ता ॥180॥

जाई अविणाभावीतसथावरउदयजो हवे काओ ।
सो जिणमदम्मि भणियो पुढविक्कायादिछब्भेयो ॥181॥

पुढवी-आऊतेऊ-वाऊकम्मोदयेण तत्थेव ।
णियवण्णचउक्कजुदो ताणं देहो हवे णियमा ॥182॥

बादरसुहुमुदएण य बादरसुहुमा हवंति तद्देहा ।
घादसरीरं थूलं अघाददेहं हवे सुहुमं ॥183॥

तद्देहमंगुलस्सासंखं भागस्स बिंदमाणं तु ।
आधारे थूलाओ सव्वत्थ णिरंतरा सुहुमा ॥184॥

उदये दु वणप्फदिकम्मस्स य जीवा वणप्फदी होंति ।
पत्तेयं सामण्णं पदिट्ठिदिदरंति पत्तेयं ॥185॥

मूलग्गपोरबीजा कंदा तह खंधबीजबीजरुहा ।
सम्मुच्छिमा य भणिया पत्तेयाणंतकाया य ॥186॥

गूढसिरसंधिपव्वं समभंगमहीरुहं च छिण्णरुहं ।
साहारणं सरीरं तव्विवरीयं च पत्तेयं ॥187॥

मूले कंदे छल्ली पवालसालदलकुसुमफलबीजे ।
समभंगे सदि णंता असमे सदि होंति पत्तेया ॥188॥

कंदस्स व मूलस्स व सालाखंधस्स वावि बहुलतरी ।
छल्ली साणंतजिया पत्तेयजिया दु तणुकदरी ॥189॥

बीजे जोणीभूदे जीवो वक्कमदि सो व अण्णो वा ।
जे वि य मूलादीया ते पत्तेया पढमदाए ॥190॥

साहारणोदएण णिगोदसरीरा हवंति सामण्णा ।
ते पुण दुविहा जीवा बादरसुहुमात्ति विण्णेया ॥191॥

साहारणमाहारो साहारणमाणपाणगहणं च ।
साहारणजीवाणं साहारणलक्खणं भणियं ॥192॥

जत्थेक्क मरइ जीवो तत्थ दु मरणं हवे अणंताणं ।
वक्कमइ जत्थ एक्को वक्कमणं तत्थणंताणं ॥193॥

खंधा असंखलोगा अंडरआवासपुलविदेहावि ।
हेट्ठिल्लजोणिगाओ असंखलोगेण गुणिदकमा ॥194॥

जंबूदीवं भरहं कोसलसागेदतग्घराइं वा ।
खंधंडर-आवासा-पुलविसरीराणि दिट्ठंता ॥195॥

एगणिगोदसरीरे जीवा दव्वप्पमाणदो दिट्ठा ।
सिद्धेहि अणंतगुणा सव्वेण वितीदकालेण ॥196॥

अत्थि अणंता जीवा जेहि ण पत्तो तसाण परिणामो ।
भावकलंक सुपउरा णिगोदवासं ण मुंचंति ॥197॥

बिहि तिहि चदुहि वि पंचहि सहिया जे इंदिएहि लोयम्हि ।
ते तसकाया जीवा णेया वीरोवदेसेण ॥198॥

उववादमारणंतियपरिणदतसमुज्झिऊण सेसतसा ।
तसनालिबाहिरम्मि य णत्थित्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥199॥

पुढवीयादिचउण्हं केवलियाहारदेवाणिरयंगा ।
अपदिट्ठिदा णिगोदहि पदिट्ठिदंगा हवे सेसा ॥200॥

मसुरंबुबिंदुसूई कलावधयसण्णिहो हवे देहो ।
पुढवीयादि चउण्हं तरुतसकाया अणेयविहा ॥201॥

जह भारवहो पुरिसो वहइ भरं गेण्हियूण कावलियं ।
एमेव वहइ जीवो कम्मभरं कायकावलियं ॥202॥

जह कंचणमग्गिगयं मुंचइ किट्टेण कालियाए य ।
तह कायबंधमुक्का अकाइया झाणजोगेण ॥203॥

आउड्ढरासिवारं लोगे अण्णोण्णसंगुणे तेऊ ।
भूजलवाऊ अहिया पडिभागो असंखलोगो दु ॥204॥

अपदिट्ठिदपत्तेया असंखलोगप्पमाणया होंति ।
तत्तो पदिट्ठिदा पुण असंखलोगेण संगुणिदा ॥205॥

तसरासिपुढवियादीचउक्कपत्तेयहीणसंसारी ।
साहारणजीवाणं परिमाणं होदि जिणदिट्ठं ॥206॥

सगसग असंखभागो बादरकायाण होदि परिमाणं ।
सेसा सुहुमपमाणं पडिभागो पुव्वणिद्दिट्ठो ॥207॥

सुहुमेसु संखभागं संखाभागा अपुण्णगा इदरा ।
जस्सि अपुण्णद्धादो पुण्णद्धा संखगुणिदकमा ॥208॥

पल्लासंखेज्जवहिदपदरंगुलभाजिदे जगप्पदरे ।
जलभूणिपबादरया पुण्णा आवलिअसंखभजिदकमा ॥209॥

बिंदावलिलोगाणमसंखं संखं च तेउवाऊणं ।
पज्जत्ताण पमाणं तेहि विहीणा अपज्जत्ता ॥210॥

साहारणबादरेसु असंखं भागं असंखगा भागा ।
पुण्णाणमपुण्णाणं परिमाणं होदि अणुकमसो ॥211॥

आवलि असंखसंखेणवहिद पदरंगुलेण हिदपदरं ।
कमसो तसतप्पुण्णा पुण्णूणतसा अपुण्णा हु ॥212॥

आवलि असंखभागेणवहिदपल्लूण सायरद्धछिदी ।
बादरतेपणिभूजलबादाणं चरिमसायरं पुण्णं ॥213॥

तेवि विसेसेणहिया पल्लासंखेज्जभागमेत्तेण ।
तम्हा ते रासीओ असंखलोगेण गुणिदकमा ॥214॥

दिण्णच्छेदेणवहिदइट्ठच्छेदेहि पयदविरलणे भजिदे ।
लद्धम्मिदइट्ठरासीणण्णोण्णहदीए होदि पयदधणं ॥215॥


टिप्पणी: गाथा 200 में “णिगोदहि” छपा है, शुद्ध रूप “णिगोदेहिं”।

योगमार्गणा अधिकार (1) (गाथा 216 से 243)

पोग्गलविवाइदेहोदएण मणवयणकायजुत्तस्स ।
जीवस्स जा हु सत्ती कम्मागमकारणं जोगो ॥216॥

मणवयण्णाण पउत्ती सच्चासच्चुभयअणुभयत्थेसु ।
तण्णामं होदि तदा तेहि दु जोगा हु तज्जोगा ॥217॥

सब्भावमणो सच्चो जो जोगो तेण सच्चमणजोगो ।
तव्विवरीयो मोसो जाणुभयं सच्चमोसोत्ति ॥218॥

ण य सच्चमोसजुत्तो जो दु मणो सो असच्चमोसमणो ।
जो जोगो तेण हवे असच्चमोसो दु मणजोगो ॥219॥

दसविहसच्चे वयणे जो जोगो सो दु सच्चवचिजोगो ।
तव्विवरीयो मोसो जाणुभयं सच्चमोसोत्ति ॥220॥

जो णेव सच्चमोसो सो जाण असच्चमोसवचिजोगो ।
अमणाणं जा भासा सण्णीणामंतणीयादि ॥221॥

जणवदसंउदिट्ठवणाणामे रूवे पडुच्चववहारे ।
संभावणे य भावे उवमाए दसविहं सच्चं ॥222॥

भत्तं देवी चंदप्पहपडिमा तह य होदि जिणदत्तो ।
सेदो दिग्घो रज्झदि कूरोत्ति य जं हवे वयणं ॥223॥

सक्को जंबूदीवं पल्लट्टदि पावबज्जवयणं च ।
पल्लोवमं च कमसो जणवदसच्चादिदिट्ठंता ॥224॥

आमंतांणि आणमणी याचणियापुच्छणी य पण्णवणी ।
पच्चक्खाणी संसयवयणी इच्छाणुलोमा य ॥225॥

णवमी अणक्खरगदा असच्चमोसा हवंति भासाओ ।
सोदाराणं जम्हा वत्तावत्तंससंजणया ॥226॥

मणवयणाणं मूलणिमित्तं खलु पुण्णदेहउदओ दु ।
मोसुभयाणं मूलणिमित्तं खलु होदि आवरणं ॥227॥

मणसाहियाणं वयणं दिट्ठं तप्पुव्वमिदि सजोगम्हि ।
उत्तो मणोवयारेणिंदियणाणेण हीणम्हि ॥228॥

अंगोवंगुदयादो दव्वमणट्ठं जिणिंदचंदम्हि ।
मणवग्गणखंधाणं आगमणादो दु मणजोगो ॥229॥

पुरुमहदुदारुरालं एयट्ठो संविजाण तम्हि भवं ।
ओरालियं ति उच्चइ ओरालियकायजोगो सो ॥230॥

ओरालिय उत्तत्थं विजाण मिस्सं तु अपरिपुण्णं तं ।
जो तेण संपजोगो ओरालियमिस्सजोगो सो ॥231॥

विविहगुणइड्ढिजुत्तं विक्किरियं वा हु होदि वेगुव्वं ।
तिस्से भवं च णेयं वेगुव्वियकायजोगो सो ॥232॥

बादरतेऊवाऊ पंचिंदियपुण्णगा विगुव्वंति ।
ओरालियं सरीरं विगुव्वणप्पं हवे जेसिं ॥233॥

वेगुव्विय उत्तत्थं विजाण मिस्सं तु अपरिपुण्णं तं ।
जो तेण संपजोगो वेगुव्वियमिस्सजोगो सो ॥234॥

आहारस्सुदयेण य पमत्तविरदस्स होदि आहारो ।
असंजमपरिहरणट्ठं संदेहविणासणट्ठं च ॥235॥

णियखेत्ते केवलिदुगविरहे णिक्कमणपहुडि कल्लाणे ।
परखेत्ते संवित्ते जिण जिणघरवंदणट्ठं च ॥236॥

उत्तम अंगम्मि हवे धादुविहीणं सुहं असंघडणं ।
सुहसंठाणं धवलं हत्थपमाणं पसत्थुदयं ॥237॥

अव्वाघादी अंतोमुहुत्तकालट्ठिदी जहण्णिदरे ।
पज्जत्तीसंपुण्णे मरणंपि कदाचि संभवइ ॥238॥

आहरदि अणेण मुणी सुहुमे अत्थे सयस्स संदेहे ।
गत्ता केवलिपासं तम्हा आहारगो जोगो ॥239॥

आहारय उत्तत्थं विजाण मिस्सं तु अपरिपुण्णं तं ।
जो तेण संपजोगो आहारयमिस्सगो जोगो ॥240॥

कम्मेव य कम्मभवं कम्मइयं तेण जो दु संजोगो ।
कम्मइयकायजोगो इगिविगतिगसमयकालेसु ॥241॥

वेगुव्विय आहारयकिरिया ण समं पमत्तविरदम्मि ।
जोगो वि एक्ककाले एक्केव य होदि णियमेण ॥242॥

जेसिं ण संति जोगा सुहासुहा पुण्णपावसंजणया ।
ते होंति अजोगिजिणा अणोवमाणंतबलकलिया ॥243॥


टिप्पणी: गाथा 217 में “मणवयण्णाण” छपा है, शुद्ध रूप “मणवयणाण”।

टिप्पणी: गाथा 222 में “जणवदसंउदिट्ठवणा” छपा है; गाथानुक्रमणिका में “जणवद सम्मदिठवणा” है।

टिप्पणी: गाथा 225 में “आमंतांणि” छपा है, शुद्ध रूप “आमंतणि”।

योगमार्गणा अधिकार (2) (गाथा 244 से 270)

ओरालियवेगुव्विय आहारयतेजणामकम्मुदए ।
चउणोकम्मसरीरा कम्मेव य होदि कम्मइयं ॥244॥

परमाणूहि अणंतहि वग्गणसण्णा हु होदि एक्का हु ।
ताहि अणंतहि णियमा समयपबद्धो हवे एक्को ॥245॥

ताणं समयपबद्धा सेडियसंखेज्जभागगुणिदकमा ।
णंतेण य तेजदुगा परं परं होदि सुहुमं खु ॥246॥

ओगाहणाणि ताणं समयपबद्धाण वग्गणाणं च ।
अंगुलअसंखभागा उवरुवरिमसंखगुणहीणा ॥247॥

तस्समयबद्ध वग्गण ओगाहो सूइअंगुलासंख ।
भागहिदविंद अंगुलमुवरुवरिं तेण भजिदकमा ॥248॥

जीवादोणंतगुणा पडिपरमाणुम्मि विस्ससोपचया ।
जीवेण य समवेदा एक्केक्कं पडि समाणा हु ॥249॥

उक्कस्सट्ठिदिचरिमे सगसगउक्कस्ससंचयो होदि ।
पणदेहाणं वरजोगादिसगसामग्गिसहियाणं ॥250॥

आवासया हु भव अद्धाउस्सं जोगसंकिलेसो य ।
ओकट्टुक्कट्टणयं छच्चेदे गुणिदकम्मंसे ॥251॥

पल्लतियं उवहीणं तेत्तीसंतोमुहुत्त उवहीणं ।
छावट्ठीकम्मट्ठिदि बंधुक्कस्सट्ठिदी ताणं ॥252॥

अंतोमुहुत्तमेत्तं गुणहाणी होदि आदिमतिगाणं ।
पल्लासंखेज्जदिमं गुणहाणी तेजकम्माणं ॥253॥

एक्कं समयपबद्धं बंधदि एक्कं उदेदि चरिमम्मि ।
गुणहाणीण दिवड्ढं समयपबद्धं हवे सत्तं ॥254॥

णवरि य दुसरीराणं गलिदवसेसाउमेत्तट्ठिदिबंधो ।
गुणहाणीण दिवड्ढं संचयमुदयं च चरिमम्हि ॥255॥

ओरालियवरसंचं देवुत्तरकुरुवजादजीवस्स ।
तिरियमणुस्सस्स हवे चरिमदुचरिमे तिपल्लठिदिगस्स ॥256॥

वेगुव्वियवरसंचं बावीससमुद्द आरणदुगम्मि ।
जम्हा वरजोगस्स य वारा अण्णत्थ ण हि बहुगा ॥257॥

तेजासरीरजेट्ठं सत्तमचरिमम्मि बिदियवारस्स ।
कम्मस्स वि तत्थेव य णिरए बहुबारभमियस्स ॥258॥

बादरपुण्णा तेऊ सगरासीए असंखभागमिदा ।
विक्किरियसत्तिजुत्ता पल्लासंखेज्जया वाऊ ॥259॥

पल्लासंखेज्जाहयबिंदंगुलगुणिदसेढिमेत्ता हु ।
वेगुव्वियपंचक्खा भोगभुमा पुह विगुव्वंति ॥260॥

देवेहि सादिरेया तिजोगिणो तेहि हीण तसपुण्णा ।
वियजोगिणो तदूणा संसारी एकजोगा हु ॥261॥

अंतोमुहुत्तमेत्ता चउमणजोगा कमेण संखगुणा ।
तज्जोगो सामण्णं चउवचिजोगा तदो दु संखगुणा ॥262॥

तज्जोगो सामण्णं काओ संखाहदो तिजोगमिदं ।
सव्वसमासविभजिदं सगसगगुणसंगुणे दु सगरासी ॥263॥

कम्मोरालियमिस्सय ओरालद्धासु संचिद अणंता ।
कम्मोरालियमिस्सय ओरालियजोगिणो जीवा ॥264॥

समयत्तयसंखावलिसंखगुणावलिसमासहिदरासी ।
सगसगगुणिदे थोवो असंखसंखाहदो कमसो ॥265॥

सोवक्कमाणुवक्कमकालो संखेज्जवासठिदिवाणे ।
आवलि असंखभागो संखेज्जावलिपमा कमसो ॥266॥

तहि सव्वे सुद्धसला सोवक्कमकालदो दु संखगुणा ।
तत्तो संखगुणूणा अपुण्णकालम्मि सुद्धसला ॥267॥

तत्सुद्धसलागाहिदणियरासिमपुण्णकाललद्धाहि ।
सुद्धसलागाहिगुणे वेंतरवेगुव्वमिस्सा हु ॥268॥

तहि सेसदेवणेरयमिस्सजुदे सव्वमिस्सवेगुव्वं ।
सुरणिरयकायजोगा वेगुव्वियकायजोगा दु ॥269॥

आहारकायजोगा चउवण्णं होंति एक्कसमयम्मि ।
आहारमिस्सजोगा सत्तावीसा दु उक्कस्सा ॥270॥

वेदमार्गणा, कषायमार्गणा अधिकार (गाथा 271 से 298)

पुरुसिच्छिसंढवेदोदयेण पुरिसित्थिसंढवो भावे ।
णामोदयेण दव्वे पाएण समा कहिं विसमा ॥271॥

वेदस्सुदीरणाए परिणामस्स य हवेज्ज संमोहो ।
संमोहेण ण जाणदि जीवो हु गुणं व दोसं वा ॥272॥

पुरुगुणभोगेसेदे करेदि लोयम्मि पुरुगुणं कम्मं ।
पुरु उत्तमो य जम्हा तम्हा सो वण्णिओ पुरिसो ॥273॥

छादयदि सयं दोसे, णयदो छाददि परं वि दोसेण ।
छादण सीला जम्हा तम्हा सा वण्णिया इत्थी ॥274॥

णेवित्थी णेव पुमं णउंसओ उभयलिंगवदिरित्तो ।
इट्टावग्गिसमाणगवेयणगुरुओ कलुसचित्तो ॥275॥

तिणकारिसिट्ठपागग्गि-सरिस-परिणामवेयणुम्मुक्का ।
अवगयवेदा जीवा सयसंभवणंतवर सोक्खा ॥276॥

जोइसियवाणजोणिणितिरिक्खपुरिसा य सण्णिणो जीवा ।
तत्तेउपम्मलेस्सा संखगुणूणा कमेणेदे ॥277॥

इगिपुरिसे बत्तीसं देवी तज्जोग भजिददेवोघे ।
सगगुणगारेण गुणे पुरिसा महिला य देवेसु ॥278॥

देवेहि सादिरेया पुरिसा देवीहि साहिया इत्थी ।
तेहि विहीण सवेदो रासी संढाण परिमाणं ॥279॥

गब्भणपुंइत्थिसण्णी सम्मुच्छणसण्णिपुण्णगा इदरा ।
कुरुजा असण्णिगब्भज णउंइत्थीवाणजोइसिया ॥280॥

थोवा तिसु संखगुणा तत्तो आवलि असंखभागगुणा ।
पल्लासंखेज्जगुणा तत्तो सव्वत्थ संखगुणा ॥281॥

सुहदुक्खसुबहुसस्सं कम्मक्खेत्तं कसेदि जीवस्स ।
संसारदूरमेरं तेण कसाओत्ति णं बेंति ॥282॥

सम्मत्तदेससयलचरित्तजहक्खाद्-चरणपरिणामे ।
घादंति वा कसाया चउसोल असंखलोगमिदा ॥283॥

सिलपुढविभेदधूलीजलराइसमाणओ हवे कोहो ।
णारयतिरियणरामरगईसु उप्पायओ कमसो ॥284॥

सेलट्ठि-कट्ठ-वेत्ते णियभेएणणुहरंतओ माणो ।
णारयतिरियणरामरगईसु उप्पायओ कमसो ॥285॥

वेणुवमूलोरब्भयसिंगे गोमुत्तए य खोरुप्पे ।
सरिसी माया णारयतिरियणरामरगईसु खिवदि जियं ॥286॥

किमिरायचक्कतणुमलहरिद्दराएण सरिसओ लोहो ।
णारयतिरिक्खमाणुसदेवेसुप्पायओ कमसो ॥287॥

णारयतिरिक्खणरसुरगईसु उप्पण्णपढमकालम्मि ।
कोहो माया माणो लोहुदओ अणियमो वापि ॥288॥

अप्पपरोभयबाधणबंधासंजमणिमित्तकोहादी ।
जेसिं णत्थि कसाया अमला अकसाइणो जीवा ॥289॥

कोहादिकसायाणं चउ चोद्दसवीस होंति पद संखा ।
सत्तीलेस्सा आउगबंधाऽबंधगदभेदेहिं ॥290॥

सिलसेलवेणुमूलकिमिरायादी कमेण चत्तारि ।
कोहादिकसायाणं सत्तिं पडि होंति णियमेण ॥291॥

किण्हं सिलासमाणे किण्हादी छक्कमेण भूमिम्मि ।
छक्कादी सुक्कोत्ति य धूलिम्हि जलम्मि सुक्केक्का ॥292॥

सेलगकिण्हे सुण्णं णिरयं च य भूगएगबिट्ठाणे ।
णिरयं इगिबिति आऊ तिट्ठाणे चारि सेसपदे ॥293॥

धूलिगछक्कट्ठाणे चउराऊ तिगदुगं च उवरिल्लं ।
पण चदुठाणे देवं देवं सुण्णं च तिट्ठाणे ॥294॥

सुण्णं दुगइगिठाणे जलम्मि सुण्णं असंखभजिदकमा ।
चउ चोद्दसवीसपदा असंखलोगा हु पत्तेक्कं ॥295॥

पुह पुह कसायकालो णिरये अंतोमुहुत्तपरिमाणो ।
लोहादि संखगुणो देवेसु य कोहपहुदीदो ॥296॥

सव्वसमासेणवहिदसगसगरासी पुणो वि संगुणिदे ।
सगसगगुणकारेहि य सगसगरासीण परिमाणं ॥297॥

णरतिरिय लोहमाया कोहो माणो विइंदियादिव्व ।
आवलि असंखभज्जा सगकालं वा समासेज्ज ॥298॥


टिप्पणी: गाथा 283 में “जहक्खाद्-चरण” छपा है, शुद्ध रूप “जहक्खादचरण”।

ज्ञानमार्गणा अधिकार (1) (गाथा 299 से 340)

जाणइ तिकालविसए दव्वगुणे पज्जए य बहुभेदे ।
पच्चक्खं च परोक्खं अणेण णाणेत्ति णं वेंति ॥299॥

पंचेव होंति णाणा मदिसुदओहीमणं च केवलयं ।
खयउवसमिया चउरो केवलणाणं हवे खइयं ॥300॥

अण्णाणतियं होदि हु सण्णाणतियं खु मिच्छ अणउदए ।
णवरि विभंगं णाणं पंचिंदियसण्णिपुण्णेव ॥301॥

मिस्सुदए संमिस्सं अण्णाणतिएण णाणतियमेव ।
संजमविसेससहिए मणपज्जवणाणमुद्दिट्ठं ॥302॥

विसजंतकूडपंजरबंधादिसु विणुवएसकरणेण ।
जा खलु पवट्टइ मई मइअण्णाणेत्ति णं वेंति ॥303॥

आभीयमासुरक्खं भारहरामायणादि उवएसा ।
तुच्छा असाहणीया सुयअण्णाणेत्ति णं बेंति ॥304॥

विवरीयमोहिणाणं खओवसमियं च कम्मबीजं च ।
वेभंगोत्ति पउच्चइ समत्तणाणीण समयम्मि ॥305॥

अहिमुहणियमियबोहणमाभिणिबोहियमणिंदिइंदियजं ।
अवगहईहावाया धारणगा होंति पत्तेयं ॥306॥

वेंजणअत्थअवग्गह भेदा हु हवंति पत्तपत्तत्थे ।
कमसो ते वावरिदा पढमं णहि चक्खुमणसाणं ॥307॥

विसयाणं विसईणं संजोगाणंतरं हवे णियमा ।
अवगहणाणं गहिदे विसेसकंखा हवे ईहा ॥308॥

ईहणकरणेण जदा सुणिण्णओ होदि सो अवाओ दु ।
कालंतरेवि णिण्णिदवत्थुसुमरणस्स कारणं तुरियं ॥309॥

बहुबहुविहं च खिप्पाणिस्सिदणुत्तं धुवं च इदरं च ।
तत्थेक्केक्के जादे छत्तीसं तिसयभेदं तु ॥310॥

बहुवत्तिजादिगहणे बहुबहुविहमियरमियरगहणम्मि ।
सगणामादो सिद्धा खिप्पादी सेदरा य तहा ॥311॥

वत्थुस्स पदेसादो वत्थुग्गहणं तु वत्थुदेसं वा ।
सयलं वा अवलंबिय अणिस्सिदं अण्णवत्थुगई ॥312॥

पुक्खरगहणे काले हत्थिस्स य वदणगवयगहणे वा ।
वत्थंतरचंदस्स य धेणुस्स य बोहणं च हवे ॥313॥

एक्कचउक्कं चउवीसट्ठाबीसं च तिप्पडिं किच्चा ।
इगिछब्बारसगुणिदे मदिणाणे होंति ठाणाणि ॥314॥

अत्थादो अत्यंतरमुवलंभं तं भणंति सुदणाणं ।
आभिणिवोहियपुव्वं णियमेणिह सद्दजं पमुहं ॥315॥

लोगाणमसंखमिदा अणक्खरप्पे हवंति छट्ठाणा ।
वेरूवछट्ठवग्गपमाणं रूऊणमक्खरगं ॥316॥

पज्जायक्खरपदसंघादं पडिवत्तियाणि जोगं च ।
दुगवारपाहुडं च य पाहुडयं वत्थु पुव्वं च ॥317॥

तेसिं च समासेहि य वीसविधं वा हु होदि सुदणाणं ।
आवरणस्स वि भेदा तत्तियमेत्ता हवंतित्ति ॥318॥

णवरि विसेसं जाणे सुहुमजहण्णं तु पज्जयं णाणं ।
पज्जायावरणं पुण तदणंतरणाणभेदम्मि ॥319॥

सुहुमणिगोद अपज्जत्तयस्स जादस्स पढमसमयम्मि ।
हवदि हु सव्वजहण्णं णिच्चुग्घाडं णिरावरणं ॥320॥

सुहुमणिगोद अपज्जत्तगेसु सगसंभवेसु भमिऊण ।
चरिमापुण्णतिवक्काणादिमवक्कट्ठियेव हवे ॥321॥

सुहुमणिगोद अपज्जत्तयस्स जादस्स पढमसमयम्मि ।
फासिंदियमदिपुव्वं सुदणाणं लद्धिअक्खरयं ॥322॥

अवरुवरिम्मि अणंतमसंखं संखं च भागवड्ढीओ ।
संखमसंखमणंतं गुणवड्ढी होंति हु कमेण ॥323॥

जीवाणं च य रासी असंखलोगा वरं खु संखेज्जं ।
भागगुणंमि य कमसो अवट्ठिदा होंति छट्ठाणा ॥324॥

उव्वंक्कं चउरंक्क पणछस्सत्तंकं अट्ठ अंकं च ।
छव्वड्ढीणं सण्णा कमसो संदिट्ठिकरणट्ठं ॥325॥

अंगुल असंखभागे पुव्वगवड्ढीगदे दु परवड्ढी ।
एक्कं वारं होदि हुं पुण पुणो चरिमउड्ढित्ती ॥326॥

आदिमछट्ठाणम्मि य पंच य वड्ढी हवंति सेसेसु ।
छव्वड्ढीओ होंति हु सरिसा सव्वत्थ पदसंखा ॥327॥

छट्ठाणाणं आदी अट्ठंकं होदि चरिममुव्वंकं ।
जम्हा जहण्णणाणं अट्ठंकं होदि जिणदिट्ठं ॥328॥

एक्कं खलु अट्ठंकं सत्तंकं कंडयं तदो हेट्ठा ।
रूवहियकंडएण य गुणिदकमा जाव मुव्वंकं ॥329॥

सव्वसमासो णियमा रूवाहियकंडयस्स वग्गस्स ।
बिंदस्स य संवग्गो होदित्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥330॥

उक्कस्ससंखमेत्तं तत्तिचउत्थेक्कदालछप्पण्णं ।
सत्तदसमं व भागं गंतूण य लद्धियक्खरं दुगुणं ॥331॥

एवं असंखलोगा अणक्खरप्पे हवंति छट्ठाणा ।
ते पज्जायसमासा अक्खरगं उवरि बोच्छामि ॥332॥

चरिमुव्वंकेणवहिद अत्थक्खरगुणिदचरिममुव्वंकं ।
अत्थक्खरं णाणं होदित्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥333॥

पण्णवणिज्जा भावा अणंतभागो दु अणभिलप्पाणं ।
पण्णवणिज्जाणं पुण अणंतभागो दु सुदणिबद्धो ॥334॥

एयक्खरादु उवरिं एगेगेणक्खरेण वड्ढंतो ।
संखेज्जे खलु उड्ढे पदणामं होदि सुदणाणं ॥335॥

सोलससयचउतीसा कोडी तियसीदिलक्खयं चेव ।
सत्तसहस्सट्ठसया अट्ठासीदी य पदवण्णा ॥336॥

एयपदादो उवरिं एगेगेणक्खरेण वड्ढंतो ।
संखेज्जसहस्सपदे उड्ढे संघादणाम सुदं ॥337॥

एक्कदरगदिणिरूवयसंघादसुदादु उवरि पुव्वं वा ।
वण्णे संखेज्जे संघादे उड्ढम्मि पडिवत्ती ॥338॥

चउगइसरूवरूवयपडिवत्तीदो दु उवरि पुव्वं वा ।
वण्णे संखेज्जे पडिवत्ती उड्ढम्मि अणियोगं ॥339॥

चोद्दसमग्गणसंजुद अणियोगादुवरि वड्ढिदे वण्णे ।
चउरादी अणियोगे दुगवारं पाहुडं होदि ॥340॥


टिप्पणी: गाथा 305 में “समत्तणाणीण” छपा है, शुद्ध रूप “सम्मत्तणाणीण”।

टिप्पणी: गाथा 315 में “अत्यंतरमुवलंभं” छपा है, शुद्ध रूप “अत्थंतरमुवलंभं”; “आभिणिवोहियपुव्वं” छपा है, शुद्ध रूप “आभिणिबोहियपुव्वं”।

टिप्पणी: गाथा 325 में “उव्वंक्कं” छपा है, शुद्ध रूप “उव्वंकं”।

टिप्पणी: गाथा 326 में “हुं” छपा है, शुद्ध रूप “हु”।

ज्ञानमार्गणा अधिकार (2) (गाथा 341 से 380)

अहियारो पाहुडयं एयट्ठो पाहुडस्स अहियारो ।
पाहुडपाहुडणामं होदित्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥341॥

दुगवारपाहुडादो उवरिं वण्णे कमेण चउवीसे ।
दुगवारपाहुडे संउड्ढे खलु होदि पाहुडयं ॥342॥

वीसं वीसं पाहुड अहियारे एक्कवत्थुअहियारो ।
एक्केक्कवण्णउड्ढी कमेण सव्वत्थ णादव्वा ॥343॥

दस चोद्दसट्ठ अट्ठारसयं बारं च बार सोलं च ।
वीसं तीसं पण्णारसं च दस चदुसु वत्थूणं ॥344॥

उप्पापुव्वग्गेणिय विरियपवादत्थिणत्थियपवादे ।
णाणासच्चपवादे आदाकम्मपवादे य ॥345॥

पच्चक्खाणे विज्जाणुवादकल्लाणपाणवादे य ।
किरियाविसालपुव्वे कमसोथ तिलोयबिंदुसारे य ॥346॥

पण णउदिसया वत्थू पाहुडया तियसहस्सणवयसया ।
एदेसु चोद्दसेसु वि पुव्वेसु हवंति मिलिदाणि ॥347॥

अत्थक्खरं च पदसंघादं पडिवत्तियाणियोगं च ।
दुगवारपाहुडं च य पाहुडयं वत्थुपुव्वं च ॥348॥

कमवण्णुत्तरवड्ढिय ताण समासा य अक्खरगदाणि ।
णाणवियप्पे वीसं गंथे बारस य चोद्दसयं ॥349॥

बारुत्तरसयकोडी तेसीदी तह य होंति लक्खाणं ।
अट्ठावण्णसहस्सा पंचेव पदाणि अंगाणं ॥350॥

अडकोडिएयलक्खा अट्ठसहस्सा य एयसदिगं च ।
पण्णत्तरिवण्णाओ पइण्णयाणं पमाणं तु ॥351॥

तेत्तीसवेंजणाइं सत्तावीसा सरा तहा भणिया ।
चत्तारिय जोगवहा चउसट्ठी मूलवण्णाओ ॥352॥

चउसट्ठिपदं विरलिय दुगं च दाऊण संगुणं किच्चा ।
रूऊणं च कए पुण सुदणाणस्सक्खरा होंति ॥353॥

एक्कट्ठ चदु चदु छस्सत्तयं चय चय सुण्णसत्ततियसत्ता ।
सुण्णं णव पण पंच य एक्कं छक्केक्कगो य पणगं च ॥354॥

मज्झिमपदक्खरवहिदवण्णा ते अंगपुव्वगपदाणि ।
सेसक्खरसंखाओ पइण्णयाणं पमाणं तु ॥355॥

आयारे सूदयडे ठाणे समवायणामगे अंगे ।
तत्तो विहायपणत्तीए णाहस्स धम्मकहा ॥356॥

तो वासयअज्झयणे अंतयडेणुत्तरोववाददसे ।
पण्हाणं वायरणे विवायसुत्ते य पदसंखा ॥357॥

अट्ठारस छत्तीसं बादालं अडकदी अडबिछप्पण्णं ।
सत्तरि अट्ठावीसं चउदालं सोलस सहसा ॥358॥

इगिदुगपंचेयारं तिवीस दुतिणउदिलक्ख तुरियादी ।
चुलसीदिलक्खमेया कोडी य विवागसुत्तम्मि ॥359॥

वापणनरनोनानं एयारंगे जुदी हु वादम्मि ।
कनजतजमताननमं जनकनजयसीम बाहिरे वण्णा ॥360॥

चंदरविजंबुदीवय दीवसमुद्दय वियाहपण्णत्ती ।
परियम्मं पंचविहं सुत्तं पढमाणियोगमदो ॥361॥

पुव्वं जलथलमाया आगासयरूवगयमिमा पंच ।
भेदा हु चूलियाए तेसु पमाणं इमं कमसो ॥362॥

गतनम मनगं गोरम मरगत जवगातनोननं जजलक्खा ।
मननन धममननोनननामं रनधजधरानन जलादी ॥363॥

याजकनामेनाननमेदाणि पदाणि होंति परियम्मे ।
कानवधिवाचनाननमेसो पुण चूलियाजोगो ॥364॥

पण्णट्ठदाल पणतीस तीस पण्णास पण्ण तेरसदं ।
णउदी दुदाल पुव्वे पणवण्णा तेरससयाइं ॥365॥

छस्सयपण्णासाइं चउसयपण्णास छसयपणवीसा ।
बिहि लक्खेहिं दु गुणिया पंचम रूऊण छज्जुदा छट्ठे ॥366॥

सामायियचउवीसत्थयं तदो वंदणा पडिक्कमणं ।
वेणयियं किरिकम्मं दस वेयालं च उत्तरज्झयणं ॥367॥

कप्पववहारकप्पा कप्पियमहकप्पियं च पुंडरियं ।
महपुंडरीयणिसिहियमिदि चोद्दसमंगबाहिरयं ॥368॥

सुदकेवलं च णाणं दोण्णिवि सरिसाणि होंति बोहादो ।
सुदणाणं तु परोक्खं पच्चक्खं केवलं णाणं ॥369॥

अवहीयदित्ति ओही सीमाणाणेत्ति वण्णियं समये ।
भवगुणपच्चयविहियं जमोहिणाणेत्ति णं बेंति ॥370॥

भवपच्चइगो सुरणिरयाणं तित्थेवि सव्वअंगुत्थो ।
गुणपच्चइगो णरतिरियाणं संखादिचिण्हंभवो ॥371॥

गुणपच्चइगो छद्धा अणुगावट्ठिदपवड्ढमाणिदरा ।
देसोही परमोही सव्वोहित्ति य तिधा ओही ॥372॥

भवपच्चइगो ओहो देसोही होदि परमसव्वोही ।
गुणपच्चइगो णियमा देसोही वि य गुणे होदि ॥373॥

देसोहिस्स य अवरं णरतिरिये होदि संजदम्मि वरं ।
परमोही सव्वोही चरमसरीरस्स विरदस्स ॥374॥

पडिवादी देसोही अप्पडिवादी हवंति सेसा ओ ।
मिच्छत्तं अविरमणं ण य पडिवज्जंति चरिमदुगे ॥375॥

दव्वं खेत्तं कालं भावं पडि रूवि जाणदे ओही ।
अवरादुक्कस्सो त्ति य वियप्परहिदो दु सव्वोही ॥376॥

णोकम्मुरालसंचं मज्झिमजोगाज्जियं सविस्सचयं ।
लोयविभत्तं जाणदि अवरोही दव्वदो णियमा ॥377॥

सुहुमणिगोदअपज्जत्तयस्स जादस्स तदियसमयम्मि ।
अवरोगाहणमाणं जहण्णयं ओहिखेत्तं तु ॥378॥

अवरोहिखेत्तदीहं वित्थारुस्सेहयं ण जाणामो ।
अण्णं पुण समकरणे अवरोगाहणपमाणं तु ॥379॥

अवरोगाहणमाणं उस्सेहंगुलअसंखभागस्स ।
सूइस्स य घणपदरं होदि हु तक्खेत्तसमकरणे ॥380॥


टिप्पणी: गाथा 371 में “संखादिचिण्हंभवो” छपा है, शुद्ध रूप “संखादिचिण्हसंभवो”।

ज्ञानमार्गणा अधिकार (3) (गाथा 381 से 422)

अवरं तु ओहिखेत्तं उस्सेहं अंगुलं हवे जम्हा ।
सुहुमोगाहणमाणं उवरि पमाणं तु अंगुलयं ॥381॥

अवरोहिखेत्तमज्झे अवरोही अवरदव्वमवगमइ ।
तद्दव्वस्सवगाहो उस्सेहासंखघणपदरो ॥382॥

आवलि असंखभागं तीद भविस्सं च कालदो अवरं ।
ओही जाणदि भावे काल असंखेज्जभागं तु ॥383॥

अवरद्दव्वादुवरिमदव्ववियप्पाय होदि धुवहारो ।
सिद्धाणंतिमभागो अभव्वसिद्धादणंतगुणो ॥384॥

धुवहारकम्मवग्गणगुणगारं कम्मवग्गणं गुणिदे ।
समयपबद्धपमाणं जाणिज्जो ओहिविसयम्मि ॥385॥

मणदव्ववग्गणाण वियप्पाणंतिमसमं खु धुवहारो ।
अवरुक्कस्सविसेसा रूवहिया तव्वियप्पा हु ॥386॥

अवरं होदि अणंतं अणंतभागेण अहियमुक्कस्सं ।
इदि मणभेदाणंतिमभागो दव्वम्मि धुवहारो ॥387॥

धुवहारस्स पमाणं सिद्धाणंतिमपमाणमेत्तं पि ।
समयपबद्धणिमित्तं कम्मणवग्गणगुणादो दु ॥388॥

होदि अणंतिमभागो तग्गुणगारोवि देसओहिस्स ।
दोऊणदव्वमेदपमाणं धुवहारसंवग्गो ॥389॥

अंगुल असंखगुणिदा खेत्तवियप्पा य दव्वभेदा हु ।
खेत्तवियप्पा अवरुक्कस्सविसेसं हवे एत्थ ॥390॥

अंगुलअसंखभागं अवरं उक्कस्सयं हवे लोगो ।
इदि वग्गणगुणगारो असंख धुवहारसंवग्गो ॥391॥

वग्गणरासिपमाणं सिद्धाणंतिमपमाणमेत्तंपि ।
दुगसहियपरमभेदपमाणवहाराणसंवग्गो ॥392॥

परमावहिस्स भेदा सगओगाहणवियप्पहदतेऊ ।
इदि धुवहारं वग्गणगुणगारं वग्गणं जाणे ॥393॥

देसोहि अवरदव्वं धुवहारेणवहिदे हवे बिदियं ।
तदियादिवियप्पेसु वि असंखवारोत्ति एस कमो ॥394॥

देसोहिमज्झभेदे सविस्ससोवचयतेजकम्मंगं ।
तेजोभासमणाणं वग्गणयं केवलं जत्थ ॥395॥

पस्सदि ओही तत्थ असंखेज्जाओ हवंति दीउवही ।
वासाणि असंखेज्जा होंति असंखेज्जगुणिदकमा ॥396॥

तत्तो कम्मइयस्सिगिसमयपबद्धं विविस्ससोवचयं ।
धुवहारस्स विभज्जं सव्वोही जाव ताव हवे ॥397॥

एदम्मि विभज्जंते दुचरिमदेसावहिम्मि वग्गणयं ।
चरिमे कम्मइयस्सिगिवग्गणमिगिवारभजिदं तु ॥398॥

अंगुल असंखभागे दव्ववियप्पे गदे दु खेत्तम्मि ।
एगागासपदेसो वड्ढदि संपुण्णलोगोत्ति ॥399॥

आवलि असंखभागो जहण्णकालो कमेण समयेण ।
वड्ढदि देसोहिवरं पल्लं समऊणयं जाव ॥400॥

अंगुल असंखभागं धुवरूवेण य असंख वारं तु ।
असंखसंखं भागं असंखवारं तु अद्धुवगे ॥401॥

धुवअद्धुवरूवेण य अवरे खेत्तम्मि वड्ढिदे खेत्ते ।
अवरे कालम्मि पुणो एक्केक्कं वड्ढदे समयं ॥402॥

संखातीदा समया पढमे पव्वम्मि उभयदो वड्ढी ।
खेत्तं कालं अस्सिय पढमादी कंडये वोच्छं ॥403॥

अंगुलमावलियाए भागमसंखेज्जदो वि संखेज्जा ।
अंगुलमावलियंतो आवलियं चांगुलपुधत्तं ॥404॥

आवलियपुधत्तं पुण हत्थं तह गाउयं मुहूत्तं तु ।
जोयणभिण्णमुहुत्तं दिवसंतो पण्णुवीसं तु ॥405॥

भरहम्मि अद्धमासं साहियमासं च जंबुदीवम्मि ।
वासं च मणुवलोए वासपुधत्तं च रुजगम्हि ॥406॥

संखेज्जपमे वासे दीवसमुद्दा हवंति संखेज्जा ।
वासम्मि असंखेज्जे दीवसमुद्दा असंखेज्जा ॥407॥

कालविसेसेणावहिदखेत्तविसेसो धुवा हवे वड्ढी ।
अद्धुववड्ढी वि पुणो अविरुद्धं इट्ठकंडम्मि ॥408॥

अंगुल असंखभागं संखं वा अंगुलं च तस्सेव ।
संखमसंखं एवं सेढीपदरस्स अद्धुवगे ॥409॥

कम्मइयवग्गणं धुवहारेणिगिवारभाजिदे दव्वं ।
उक्कस्सं खेत्तं पुण लोगो संपुण्णओ होदि ॥410॥

पल्ल समऊणकाले भावेण असंखलोगमेत्ता हु ।
दव्वस्स य पज्जाया बरदेसोहिस्स विसया हु ॥411॥

काले चउण्ह उड्ढी कालो भजिदव्व खेत्तउड्ढी य ।
उड्ढीए दव्वपज्जय भजिदव्वा खेत्तकाला हु ॥412॥

देसावहिवरदव्वं धुवहारेणवहिदे हवे णियमा ।
परमावहिस्स अवरं दव्वपमाणं तु जिणदिट्ठं ॥413॥

परमावहिस्स भेदा सग ओगाहणवियप्पहदतेऊ ।
चरिमे हारपमाणं जेट्ठस्स य होदि दव्वं तु ॥414॥

सव्वावहिस्स एक्को परमाणू होदि णिव्वियप्पो सो ।
गंगामहाणइस्स पवाहोव्व धुवो हवे हारो ॥415॥

परमोहिदव्वभेदा जेत्तियमेत्ता हु तेत्तिया होंति ।
तस्सेव खेत्तकालवियप्पा विसया असंखगुणिदकमा ॥416॥

आवलिअसंखभागा इच्छिदगच्छधणमाणमेत्ताओ ।
देसावहिस्स खेत्ते काले वि य होंति संवग्गे ॥417॥

गच्छसमा तक्कालियतीदे रूऊणगच्छधणमेत्ता ।
उभये वि य गच्छस्स य धणमेत्ता होंति गुणगारा ॥418॥

परमावहिवरखेत्तेणवहिदउक्कस्स ओहिखेत्तं तु ।
सव्वावहिगुणगारो काले वि असंखलोगो दु ॥419॥

इच्छिदरासिच्छेदं दिण्णच्छेदेहि भाजिदे तत्थ ।
लद्धमिददिण्णरासीणब्भासे इच्छिदो रासी ॥420॥

दिण्णच्छेदेणवहिदलोगच्छेदेण पदधणे भजिदे ।
लद्धमिदलोगगुणणं परमावहिचरमगुणगारो ॥421॥

आवलि असंखभागा जहण्णदव्वस्स होंति पज्जाया ।
कालस्स जहण्णादो असंखगुणहीनमेत्ता हु ॥422॥


टिप्पणी: गाथा 405 में “मुहूत्तं” छपा है, शुद्ध रूप “मुहुत्तं”।

टिप्पणी: गाथा 411 में “बरदेसोहिस्स” छपा है, शुद्ध रूप “वरदेसोहिस्स”।

टिप्पणी: गाथा 422 में “असंखगुणहीनमेत्ता” छपा है, शुद्ध रूप “असंखगुणहीणमेत्ता”।

ज्ञानमार्गणा अधिकार (4) (गाथा 423 से 464)

सव्वोहित्तिय कमसो आवलियसंखभागगुणिदकमा ।
दव्वाणं भावाणं पदसंखा सरिसगा होंति ॥423॥

सत्तमखिदिम्मि कोसं कोसस्सद्धं पवड्ढदे ताव ।
जाव य पढमे णिरये जोयणमेक्कं हवे पुण्णं ॥424॥

तिरिए अवरं ओघो तेजालंबे य होदि उक्कस्सं ।
मणुए ओघं देवे जहाकमं सुणुह बोच्छामि ॥425॥

पणुवीसजोयणाइं दिवसंतं च म कुमारभोम्माणं ।
संखेज्जगुणं खेत्तं बहुगं कालं तु जोइसिगे ॥426॥

असुराणमसंखेज्जा कोडीओ सेसजोइसंताणं ।
संखातीदसहस्सा उक्कस्सोहीण विसओ दु ॥427॥

असुराणमसंखेज्जा वरिसा पुण सेसजोइसंताणं ।
तस्संखेज्जदिभागं कालेण य होदि णियमेण ॥428॥

भवणतियाणमधोधो थोवं तिरिएण होदि बहुगं तु ।
उड्ढेण भवणवासी सुरगिरिसिहरोत्ति पस्संति ॥429॥

सक्कीसाणा पढमं बिदियं तु सणक्कुमारमाहिंदा ।
तदियं तु बम्ह लांतव सुक्कसहस्सारया तुरियं ॥430॥

आणदपाणदवासी आरण तह अच्चुदा य पस्संति ।
पंचमखिदिपेरंतं छट्ठिं गेवेज्जगा देवा ॥431॥

सव्वं च लोयनालिं पस्संति अणुत्तरेसु जे देवा ।
सक्खेत्ते य सकम्मे रूवगदमणंतभागं च ॥432॥

कप्पसुराणं सगसग ओहीखेत्तं विविस्ससोवचयं ।
ओहीदव्वपमाणं संठाविय धुवहारेण हरे ॥433॥

सगसगखेत्तपदेससलायपमाणं समप्पदे जाव ।
तत्थतणचरिमखंडं तत्थतणोहिस्स दव्वं तु ॥434॥

सोहम्मीसाणाणमसंखेज्जा ओ हु वस्सकोडीओ ।
उवरिमकप्पचउक्के पल्लासंखेज्जभागो दु ॥435॥

तत्तो लांतवकप्पप्पहुडी सव्वट्ठसिद्धिपेरंतं ।
किंचूणपल्लमेत्तं कालपमाणं जहाजोग्गं ॥436॥

जोइसियंताणोही खेत्ता उत्ता ण होंति घणपदरा ।
कप्पसुराणं च पुणो विसरित्थं आयदं होदि ॥437॥

चिंतियमचिंतियं वा अद्धं चिंतियमणेयभेयगयं ।
मणपज्जवं ति उच्चइ जं जाणइ तं खु णरलोए ॥438॥

मणपज्जवं च दुविहं उजुविउलमदित्ति उजुमदी तिविहा ।
उजु मणवयणे काये गदत्थविसयत्ति णियमेण ॥439॥

विउलमदीवि य छद्धा उजुगाणुजुवयणकायचित्तगयं ।
अत्थं जाणदि जम्हा सद्दत्थगया हु ताणत्था ॥440॥

तियकालविसयरूविं चिंतंतं वट्टमाणजीवेण ।
उजुमदिणाणं जाणदि भूदभविस्सं च विउलमदी ॥441॥

सव्वंगअंगसंभवचिण्हादुप्पज्जदे जहा ओही ।
मणपज्जवं च दव्वमणादो उप्पज्जदे णियमा ॥442॥

हिदि होदि हु दव्वमणं वियसिय अट्ठच्छदारविंदं वा ।
अंगोवंगुदयादो मणवग्गणखंददो णियमा ॥443॥

णोइंदियत्ति सण्णा तस्स हवे सेसइंदियाणं वा ।
वत्तत्ताभावादो मण मणपज्जं च तत्थ हवे ॥444॥

मणपज्जवं च णाणं सत्तसु विरदेसु सत्तइड्ढीणं ।
एगादिजुदेसु हवे वड्ढंतविसिट्ठचरणेसु ॥445॥

इंदियणोइंदियजोगादि पेक्खित्तु उजुमदी होदि ।
णिरवेक्खिय विउलमदी ओहिं वा होदि णियमेण ॥446॥

पडिवादी पुण पढमा अप्पडिवादी हु होदि बिदिया हु ।
सुद्धो पढमो बोहो सुद्धतरो बिदियबोहो दु ॥447॥

परमणसिट्ठियमट्ठं ईहामदिणा उजुट्ठियं लहिय ।
पच्छा पच्चक्खेण य उजुमदिणा जाणदे णियमा ॥448॥

चिंतियमचिंतियं वा अद्धं चिंतियमणेयभेयगयं ।
ओहिं वा विउलमदी लहिऊण विजाणए पच्छा ॥449॥

दव्वं खेत्तं कालं भावं पडि जीवलक्खियं रूविं ।
उजुविउलमदी जाणदि अवरवरं मज्झिमं च तहा ॥450॥

अवरं दव्वमुरालियसरीरणिज्जिण्णसमयबद्धं तु ।
चक्खुंदियणिज्जिण्णं उक्कस्सं उजुमदिस्स हवे ॥451॥

मणदव्ववग्गणाणमणंतिमभागेण उजुगउक्कस्सं ।
खंडिदमेत्तं होदि हु विउलमदिस्सावरं दव्वं ॥452॥

अट्ठण्हं कम्माणं समयपबद्धं विविस्ससोवचयं ।
धुवहारेणिगिवारं भजिदे विदियं हवे दव्वं ॥453॥

तब्बिदियं कप्पाणमसंखेज्जाणं च समयसंखसमं ।
धुवहारेणवहरिदे होदि हु उक्कस्सयं दव्वं ॥454॥

गाउयपुधत्तमवरं उक्कस्सं होदि जोयणपुधत्तं ।
विउलमदिस्स य अवरं तस्स पुधत्तं वरं खु णरलोयं ॥455॥

णरलोएत्ति य वयणं विक्खंभणियामयं ण वट्टस्स ।
जम्हा तग्घणपदरं मणपज्जवखेत्तमुद्दिट्ठं ॥456॥

दुगतिगभवा हु अवरं सत्तट्ठभवा हवंति उक्कस्सं ।
अडणवभवा हु अवरमसंखेज्जं विउलउक्कस्सं ॥457॥

आवलिअसंखभागं अवरं च वरं च वरमसंखगुणं ।
तत्तो असंखगुणिदं असंखलोगं तु विउलमदी ॥458॥

मज्झिमदव्वं खेत्तं कालं भावं च मज्झिमं णाणं ।
जाणदि इदि मणपज्जयणाणं कहिदं समासेण ॥459॥

संपुण्णं तु समग्गं केवलमसवत्त सव्वभावगयं ।
लोयालोयवितिमिरं केवलणाणं मुणेदव्वं ॥460॥

चदुगदिमदिसुदबोहा पल्लासंखेज्जया हु मणपज्जा ।
संखेज्जा केवलिणो सिद्धादो होंति अदिरित्ता ॥461॥

ओहिरहिदा तिरिक्खा मदिणाणिअसंखभागगा मणुवा ।
संखेज्जा हु तदूणा मदिणाणी ओहिपरिमाणं ॥462॥

पल्लासंखघणंगुलहदसेढितिरिक्खगदिविभंगजुदा ।
णरसहिदा किंचूणाचदुगदीवेभंगपरिमाणं ॥463॥

सण्णाणरासिपंचयपरिहीणो सव्वजीवरासी हु ।
मदिसुद अण्णाणीणं पत्तेयं होदि परिमाणं ॥464॥


टिप्पणी: गाथा 426 में “म” छपा है, शुद्ध रूप “य”।

टिप्पणी: गाथा 443 में “मणवग्गणखंददो” छपा है, शुद्ध रूप “मणवग्गणखंधदो”।

संयममार्गणा, दर्शनमार्गणा अधिकार (गाथा 465 से 488)

वदसमिदिकसायाणं दंडाण तहिंदियाण पंचण्हं ।
धारण-पालणणिग्गहचागजओ संजमो भणियो ॥465॥

बादरसंजलणुदए सुहुमुदए समखए य मोहस्स ।
संजमभावो णियमा होदित्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥466॥

बादरसंजलणुदए बादरसंजमतियं खु परिहारो ।
पमदिदरे सुहुमुदए सुहुमो संजमगुणो होदि ॥467॥

जहखादसंजमो पुण उवसमदो होदि मोहणीयस्स ।
खयदो वि य सो णियमा होदि त्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥468॥

तदियकसायुदयेण य विरदाविरदो गुणो हवे जुगवं ।
बिदियकसायुदयेण य असंजमो होदि णियमेण ॥469॥

संगहिय सयलसंजममेयजममणुत्तरं दुरवगम्मं ।
जीवो समुव्वहंतो सामाइयसंजदो होदि ॥470॥

छेत्तूण य परियायं पोराणं जो ठवेइ अप्पाणं ।
पंचजमे धम्मे सो छेदोवट्ठावगो जीवो ॥471॥

पंचसमिदो तिगुत्तो परिहरइ सदा वि जो हु सावज्जं ।
पंचेक्कजमो पुरिसो परिहारयसंजदो सो हु ॥472॥

तीसं वासो जम्मे बासपुधत्तं खु तित्थयरमूले ।
पच्चक्खाणं पढिदो संझूणदु गाउयविहारो ॥473॥

अणुलोहं वेदंतो जीवो उवसामगो व खवगो वा ।
सो सुहुमसंपराओ जहखाएणूणवो किंचि ॥474॥

उवसंते खीणे वा असुहे कम्मम्मि मोहणीयम्मि ।
छदुमट्ठो व जिणो वा जहखादो संजदो सो दु ॥475॥

पंचतिहिचउविहेहि य अणुगुणसिक्खावएहि संजुत्ता ।
उच्चंति देसविरया सम्माइट्ठी झलियकम्मा ॥476॥

दंसणवदसामायियपोसहसचित्तराइभत्ते य ।
बम्हारंभपरिग्गह अणुमणमुद्दिट्ठ देसविरदेदे ॥477॥

जीवा चोद्दसभेया इंदियविसया तहट्ठवीसं तु ।
जे तेसु णेव विरया असंजदा ते मुणेयव्वा ॥478॥

पंचरस पंचवण्णा दो गंधा अट्ठफाससत्तसरा ।
मणसहिदट्ठावीसा इंदियविसया मुणेदव्वा ॥479॥

पमदादिचउण्हजुदी सामाइयदुगं कमेण सेसतियं ।
सत्तसहस्सा णवसय णवलक्खा तीहि परिहीणा ॥480॥

पल्लासंखेज्जदिमं विरदाविरदाण दव्वपरिमाणं ।
पुव्वुत्तरासिहीणो संसारी अविरदाण पमाणं ॥481॥

जं सामण्णं गहणं भावाणं णेव कट्टुमायारं ।
अविसेसिदूण अट्ठे दंसणमिदि भण्णये समये ॥482॥

भावाणं सामण्णविसेसयाणं सरूवमेत्तं जं ।
वण्णणहीणग्गहण जीवेण य दंसणं होदि ॥483॥

चक्खूण जं पयासइ दिस्सइ तं चक्खुदंसणं वेंति ।
सेसिंदियप्पयासो णायव्वो सो अचक्खु त्ति ॥484॥

परमाणु आदियाइं अंतिमखंधंति मुत्तिदव्वाइं ।
तं ओहिदंसणं पुण जं पस्सइ ताइ पच्चक्खं ॥485॥

बहुविहबहुप्पयारा उज्जोवा परिमियम्मि खेत्तम्मि ।
लोगालोगबितिमिरो जो केवलदंसणुज्जोओ ॥486॥

जोगे चउरक्खाणं पच्चक्खाणं च खीणचरिमाणं ।
चक्खूणमोहिकेवलपरिमाणं ताण णाणं व ॥487॥

एइंदियपहुडोणं खीणकसायंतणंतरासीणं ।
जोगो अचक्खुदंसणजीवाणं होदि परिमाणं ॥488॥


टिप्पणी: गाथा 483 में “वण्णणहीणग्गहण” छपा है, शुद्ध रूप “वण्णणहीणग्गहणं”।

लेश्यामार्गणा अधिकार (1) (गाथा 489 से 522)

लिंपइ अप्पीकीरई एदीए णियअप्पुण्णपुण्णं च ।
जीवोत्ति होदि लेस्सा लेस्सागुणजाणयक्खादा ॥489॥

जोगपउत्ती लेस्सा कसायउदयाणुरंजिया होइ ।
तत्तो दोण्णं कज्जं बंधचउक्कं समुद्दिट्ठं ॥490॥

णिद्देसवण्णपरिणामसंकमो कम्मलक्खणगदी य ।
सामी साहणसंखा खेत्तं फासं तदो कालो ॥491॥

अंतरभावप्पबहू अहियारा सोलसा हवंतित्ति ।
लेस्साण साहणट्ठं जहाकमं तेहि वोच्छामि ॥492॥

किण्हा णीला काऊ तेऊ पम्मा य सुक्कलेस्सा य ।
लेस्साणं णिद्देसा छच्चेव हवंति णियमेण ॥493॥

वण्णोदयेण जणिदो सरीरवण्णो दु दव्वदो लेस्सा ।
सा सोढा किण्हादी अणेयभेया सभेयेण ॥494॥

छप्पयणीलकवोदसुहेमंबुजसंखसंणिहा वण्णे ।
संखेज्जासंखेज्जा अणंतवियप्पा य पत्तेयं ॥495॥

णिरया किण्हा कप्पा भावाणुगया हु तिसुरणरतिरिये ।
उत्तरदेहे छक्कं भोगे रविचंदहरिदंगा ॥496॥

बादरआऊतेऊ सुक्कातेऊ य वाउकायाणं ।
गोम्मुत्तमुग्गवण्णा कमसो अव्वत्तवण्णा य ॥497॥

सव्वेसिं सुहुमाणं कावोदा सव्वविग्गहे सुक्का ।
सव्वो मिस्सो देहो कवोदवण्णो हवे णियमा ॥498॥

लोगाणमसंखेज्जा उदयट्ठाणा कसायगा होंति ।
तत्थ किलिट्ठा असुहा सुहा विसुद्धा तदालावा ॥499॥

तिव्वतमा तिव्वतरा तिव्वा असुहा सुहा तहा मंदा ।
मंदतरा मंदतमा छट्ठाणगया हु पत्तेयं ॥500॥

असुहाणं वरमज्झिमअवरंसे किण्हणीलकाउतिए ।
परिणमदि कमेणप्पा परिहाणीदो किलेसस्स ॥501॥

काऊ णीलं किण्हं परिणमदि किलेसवड्ढिदो अप्पा ।
एवं किलेसहाणीवड्ढीदो होदि असुहतियं ॥502॥

तेऊ पम्मे सुक्के सुहाणमवरादि अंसगे अप्पा ।
सुद्धिस्स य वड्ढीदो हाणीदो अण्णहा होदि ॥503॥

संकमणं सट्ठाणपरट्ठाणं होदित्ति किण्हसुक्काणं ।
वड्ढीसु हि सट्ठाणं उभयं हाणिम्मि सेसउभयेवि ॥504॥

लेस्साणुक्कस्सादो वरहाणी अवरगादवरवड्ढी ।
सट्ठाणे अवरादो हाणी णियमा परट्ठाणे ॥505॥

संकमणे छठ्ठाणा हाणिसु वड्ढीसु होंति तण्णामा ।
परिमाणं च य पुव्वं उत्तकमं होदि सुदणाणे ॥506॥

पहिया जे छप्पुरिसा परिभट्ठारण्णमज्झदेसम्मि ।
फलभरियरुक्खमेगं पेक्खित्ता ते विचिंतंति ॥507॥

णिम्मूलखंधसाहुवसाहं छित्तुं चिणित्तु पडिदाइं ।
खाउं फलाइ इदि जं मणेण वयणं हवे कम्मं ॥508॥

चंडो ण मुंचइ वेरं भंडणसीलो य धम्मदयरहिओ ।
दुट्ठो ण य एदि वसं लक्खणमेयं तु किण्हस्स ॥509॥

मंदो बुद्धिविहीणो णिव्विण्णाणी य विसयलोलो य ।
माणी माई य तहा आलस्सो चेव भेज्जो य ॥510॥

णिद्दावंचणबहुलो धणधण्णे होदि तिव्वसण्णा य ।
लक्खणमेयं भणियं समासदो णीललेस्सस्स ॥511॥

रूसइ णिंदइ अण्णे दूसइ बहुसो य सोयभयबहुलो ।
असुयइ परिभवइ परं पसंसये अप्पयं बहुसो ॥512॥

ण य पत्तियइ परं सो अप्पाणं मिव परं पि मण्णंतो ।
थूसइ अभित्थुवंतो ण य जाणइ हाणि वड्ढि वा ॥513॥

मरणं पत्थेइ रणे देइ सुवहुगंपि थुव्वमाणो दु ।
ण गणइ कज्जाकज्जं लक्खणमेयं तु काउस्स ॥514॥

जाणइ कज्जाकज्जं सेयमसेयं च सव्वसमपासी ।
दयदाणरदो य मिदू लक्खणमेयं तु तेउस्स ॥515॥

चागी भद्दो चोक्खो उज्जुवकम्मो य खमदि बहुगंपि ।
साहुगुरुपूजणरदो लक्खणमेयं तु पम्मस्स ॥516॥

ण य कुणइ पक्खवायं णवि य णिदाणं समो य सव्वेसिं ।
णत्थि य रायद्दोसा गेहोवि य सुक्कलेस्सस्स ॥517॥

लेस्साणं खलु अंसा छव्वीसा होंति तत्थ मज्झिमया ।
आउगबंधणजोग्गा अट्ठट्ठवगरिसकालभवा ॥518॥

सेसट्ठारस अंसा चउगइगमणस्स कारणा होंति ।
सुक्कुक्कस्संसमुदा सव्वट्ठं जांति खलु जीवा ॥519॥

अवरंसमुदा होंति सदारदुगे मज्झिमंसगेण मुदा ।
आणदकप्पादुवरिं सव्वट्ठाइल्लगे होंति ॥520॥

पम्मुक्कस्संसमुदा जीवा उवजांति खलु सहस्सारं ।
अवरंसमुदा जीवा सणक्कुमारं च माहिंदं ॥521॥

मज्झिमअंसेण मुदा तम्मज्झं जांति तेउजेट्ठमुदा ।
साणक्कुमारमाहिंदंतिमचक्किंदसेढिम्मि ॥522॥


टिप्पणी: गाथा 506 में “छठ्ठाणा” छपा है, शुद्ध रूप “छट्ठाणा”।

लेश्यामार्गणा अधिकार (2) (गाथा 523 से 556)

अवरंसमुदा सोहम्मीसाणादिमउडुम्मि सेढिम्मि ।
मज्झिम अंसेण मुदा विमलविमानादिबलभद्दे ॥523॥

किण्हवरंसेण मुदा अवधिट्ठाणम्मि अवरअंसमुदा ।
पंचमचरिमतिमिस्से मज्झे मज्झेण जायंते ॥524॥

णीलुक्कस्संसमुदा पंचमअंधिंदयम्मि अवरमुदा ।
वालुकसंपज्जलिदे मज्झे मज्झेण जायंते ॥525॥

वरकाओदंसमुदा संजलिदं जांति तदियणिरयस्स ।
सीमंतं अवरमुदा मज्झे मज्झेण जायंते ॥526॥

किण्हचउक्काणं पुण मज्झंसमुदा हु भवणगादितिये ।
पुढवी-आउवणप्फइजीवेसु हवंति खलु जीवा ॥527॥

किण्हतियाणं मज्झिमअसंमुदा तेउवाउवियलेसु ।
सुरणिरया सगलेस्सहि णरतिरियं जांति सगजोगं ॥528॥

काऊ काऊ काऊ णीला णीला य णीलकिण्हा य ।
किण्हा य परमकिण्हा लेस्सा पढमादिपुढवीणं ॥529॥

णरतिरियाणं ओघो इगिविगले तिण्णि चउ असण्णिस्स ।
सण्णि-अपुण्णगमिच्छे सासणसम्मे वि असुहतियं ॥530॥

भोगापुण्णगसम्मे काउस्स जहण्णियं हवे णियमा ।
सम्मे वा मिच्छे वा पज्जत्ते तिण्णि सुहलेस्सा ॥531॥

अयदोत्तिछलेस्साओ सुहतियलेस्सा हु देसविरदतिये ।
तत्तो सुक्का लेस्सा अजोगिठाणं अलेस्सं तु ॥532॥

णट्ठकसाये लेस्सा उच्चदि सा भूदपुव्वगदिणाया ।
अहवा जोगपउत्ती मुक्खोत्ति तहिं हवे लेस्सा ॥533॥

तिण्हं दोण्हं दोण्हं छण्हं दोण्हं च तेरसण्हं च ।
एत्तो य चोद्दसण्हं लेस्सा भवणादिदेवाणं ॥534॥

तेऊ तेऊ तह तेऊपम्मा पम्मा य पम्मसुक्का य ।
सुक्का य परमसुक्का भवणतिया पुण्णगे असुहा ॥535॥

वण्णोदयसंपादिद सरीरवण्णो दु दव्वदो लेस्सा ।
मोहुदयखओवसमोवसमखयजजीवफंदणं भावो ॥536॥

किण्हादिरासिमावलिअसंखभागेण भजिय पविभत्ते ।
हीणकमा कालं वा अस्सिय दव्वा दु भजिदव्वा ॥537॥

खेत्तादो असुहतिया अणंतलोगा कमेण परिहीणा ।
कालादोतीदादो अणंतगुणिदा कमा हीणा ॥538॥

केवलणाणाणंतिमभागा भावादु किण्हतियजीवा ।
तेउतियासंखेज्जा संखासंखेज्जभागकमा ॥539॥

जोइसियादो अहिया तिरिक्खसण्णिस्स संखभागो दु ।
सूइस्स अंगुलस्स य असंखभागं तु तेउतियं ॥540॥

बेसदछप्पण्णंगुल कदिहिद पदरं तु जोइसियमाणं ।
तस्स य संखेज्जदिमं तिरिक्खसण्णीण परिमाणं ॥541॥

तेउदु असंखकप्पा पल्लासंखेज्जभागया सुक्का ।
ओहि असंखेज्जदिमा तेउतिया भावदो होंति ॥542॥

सट्ठाणसमुग्घादे उववादे सव्वलोयमसुहाणं ।
लोयस्सासंखेज्जदिभागं खेत्तं तु तेउतिये ॥543॥

मरदि असंखेज्जदिमं तस्सासंखाय विग्गहे होंति ।
तस्सासंखं दूरे उववादे तस्स खु असंखं
सुक्कस्स समुग्घादे असंख भागा य सव्वलोगो य ॥544॥

फासं सव्वं लोयं तिट्ठाणे असुहलेस्साणं ॥545॥

तेउस्स य सट्ठाणे लोगस्स असंखभागमेत्तं तु ।
अड चोद्दस भागा वा देसूणा होंति णियमेण ॥546॥

एवं तु समुग्घादे नवचोद्दसभागयं च किंचूणं ।
उववादे पढमपदं दिवड्ढचोद्दस य किंचूणं ॥547॥

पम्मस्स य सट्ठाणसमुद्घाददुगेसु होदि पढमपदं ।
अडचोद्दस भागा वा देसूणा होंति णियमेण ॥548॥

उववादे पढमपदं पणचोद्दसभागयं देसूणं ।
सुक्कस्स य तिट्ठाणे पढमो छच्चोद्दसा हीणा ॥549॥

णवरि समुग्घादम्मि य संखातीदा हवंति भागा वा ।
सव्वो वा खलु लोगो फासो होदित्ति णिद्दिट्ठो ॥550॥

कालो छल्लेस्साणं णाणाजीवं पडुच्च सव्वद्धा ।
अंतोमुहुत्तमवरं एयं जीवं पडुच्च हवे ॥551॥

उवहीणं तेत्तीसं सत्तर सत्तेव होंति दो चेव ।
अट्ठारस तेत्तीसा उक्कस्सा होंति अदिरेया ॥552॥

अंतरमवरुक्कस्सं किण्हतियाणं मुहुत्तअंतं तु ।
उवहीणं तेत्तीसं अहियं होदित्ति णिद्दिट्ठं ॥553॥

तेउतियाणं एवं णवरि य उक्कस्सविरहकालो दु ।
पोग्गलपरियट्टा हु असंखेज्जा होंति णियमेण ॥554॥

भावादो छल्लेस्सा ओदइया होंति अप्पबहुगं तु ।
दव्वपमाणे सिद्धं इदि लेस्सा वण्णिदा होंति ॥555॥

किण्हादिलेस्सरहिया संसारविणिग्गया अणंतसुहा ।
सिद्धिपुरं संपत्ता अलेस्सिया ते मुणेदव्वा ॥556॥


टिप्पणी: गाथा 523 में “विमलविमानादिबलभद्दे” छपा है, शुद्ध रूप “विमलविमाणादिबलभद्दे”।

टिप्पणी: गाथा 528 में “मज्झिमअसंमुदा” छपा है, शुद्ध रूप “मज्झिमअंसमुदा”।

टिप्पणी: गाथा 547 में “नवचोद्दसभागयं” छपा है, शुद्ध रूप “णवचोद्दसभागयं”।

टिप्पणी: गाथा 548 में “सट्ठाणसमुद्घाददुगेसु” छपा है, शुद्ध रूप “सट्ठाणसमुग्घाददुगेसु”।

भव्यमार्गणा, सम्यक्त्वमार्गणा अधिकार (1) (गाथा 557 से 608)

भविया सिद्धी जेसिं जीवाणं ते हवंति भवसिद्धा ।
तव्विवरीयाभव्वा संसारादो ण सिज्झंति ॥557॥

भव्वत्तणस्स जोग्गा जे जीवा ते हवंति भवसिद्धा ।
ण हु मलविगमो णियमा ताणं कणयोवलाणमिव ॥558॥

ण य जे भव्वाऽभव्वा मुत्तिसुहातीदणंतसंसारा ।
ते जीवा णादव्वा णेव य भव्वा अभव्वा य ॥559॥

अवरो जुत्ताणंतो अभव्वरासिस्स होदि परिमाणं ।
तेण विहीणो सव्वो संसारी भव्वरासिस्स ॥560॥

छप्पंचणवविहाणं अट्ठाणं जिणवरोवइट्ठाणं ।
आणाए अहिगमेण य सद्दहणं होइ सम्मत्तं ॥561॥

छद्दव्वेसु य णामं उवलक्खणुवाय अत्थणे कालो ।
अत्थणखेत्तं संखा ठाणसरूवं फलं च हवे ॥562॥

जीवाजीवं दव्वं रूवारूवित्ति होदि पत्तेयं ।
संसारत्था रूवा कम्मविमुक्का अरूवगया ॥563॥

अज्जीवेसु य रूवी पोग्गलदव्वाणि धम्म इदरो वि ।
आगासं कालो वि य चत्तारि अरूविणो होंति ॥564॥

उवजोगो वण्णचऊ लक्खणमिह जीवपोग्गलाणं तु ।
गदिठाणोग्गहवट्टणकिरियुवयारो दु धम्मचऊ ॥565॥

गदिठाणोग्गहकिरिया जीवाणं पोग्गलाणमेव हवे ।
धम्मतिये ण हि किरिया मुक्खा पुण साधगा होंति ॥566॥

जत्तस्स पहं ठत्तस्स आसणं णिवसगस्स वसदी वा ।
गदिठाणोग्गहकरणे धम्मतियं साधगं होदि ॥567॥

वत्तणहेदू कालो वत्तणगुणमविय दव्वणिचयेसु ।
कालाधारेणेव य वट्टंति सव्वदव्वाणि ॥568॥

धम्माधम्मादीणं अगुरुगलहुगं तु छहिहि वड्ढीहिं ।
हाणीहि वि बड्ढंतो हायंतो वट्टदे जम्हा ॥569॥

ण य परिणमदि सयं सो ण य परिणामेइ अण्णमण्णेहि ।
विविहपरिणामियाणं हवदि हु कालो सयं हेदू ॥570॥

कालं अस्सिय दव्वं सगसगपज्जायपरिणदं होदि ।
पज्जायावट्ठाणं सुद्धणए होदि खणमेत्तं ॥571॥

ववहारो य वियप्पो भेदो तह पज्जओत्ति एयट्ठो ।
ववहार अवट्ठाणट्ठिदी हु ववहारकालो दु ॥572॥

अवरा पज्जायठिदी खणमेत्तं होदि तं च समओत्ति ।
दोण्णमणूणमदिक्कमकालपमाणं हवे सो दु ॥573॥

आवलि असंखसमया संखेज्जावलिसमूहमुस्सासो ।
सत्तुस्सासो थोवो सत्तत्थोवो लवो भणियो ॥574॥

अट्ठत्तीसद्धलवा नाली बे नालिया मुहुत्तं तु ।
एगसमयेण हीणं भिण्णमुहुत्तं तदो सेसं ॥575॥

दिवसो पक्खो मासो उडु अयणं वस्समेवमादी हु ।
संखेज्जासंखेज्जाणंततवो होदि ववहारो ॥576॥

ववहारो पुण कालो माणुसखेत्तम्मि जाणिदव्वो दु ।
जोइसियाणं चारे ववहारो खलु समाणोत्ति ॥577॥

ववहारो पुण तिविहो तीदो वट्टंतगो भविस्सो दु ।
तीदो संखेज्जावलिहदसिद्धाणं पमाणो दु ॥578॥

समयो हु वट्टमाणो जीवादो सव्वपोग्गलादो वि ।
भावी अणंतगुणिदो इदि ववहारो हवे कालो ॥579॥

कालोत्ति य ववएसो सब्भावपरूपओ हवदि णिच्चो ।
उप्पण्णप्पद्धंसी अवरो दीहंतरट्ठाई ॥580॥

छद्दव्वावट्ठाणं सरिसं तियकाल अट्ठपज्जाये ।
वेंजणपज्जाये वा मिलिदे ताणं ठिदित्तादो ॥581॥

एयदवियम्मि जे अत्थपज्जया विंजणपज्जया चावि ।
तीदाणागदभूदा तावदियं तं हवदि दव्वं ॥582॥

आगासं वज्जित्ता सव्वे लोगम्मि चेव णत्थि बहिं ।
वावी धम्माधम्मा अवट्ठिदा अचलिदा णिच्चा ॥583॥

लोगस्स असंखेज्जदिभागप्पहुडिं तु सव्वलोगोत्ति ।
अप्पपदेसविसप्पणसंहारे वावदो जीवो ॥584॥

पोग्गलदव्वाणं पुण एयपदेसादि होंति भजणिज्जा ।
एक्केक्को दु पदेसो कालाणूणं धुवो होदि ॥585॥

संखेज्जासंखेज्जाणंता वा होंति पोग्गलपदेसा ।
लोगागासेव ठिदी एक्कपदेसो अणुस्स हवे ॥586॥

लोगागासपदेसा छद्दव्वेहि फुडा सदा होंति ।
सव्वमलोगागासं अण्णेहि विवज्जियं होदि ॥587॥

जीवा अणंतसंखाणंतगुणा पुग्गला हु तत्तो दु ।
धम्मतियं एक्केक्कं लोगपदेसप्पमा कालो ॥588॥

लोगागासपदेसे एक्केक्के जे ट्ठिया हु एक्केक्का ।
रयणाणं रासी इव ते कालाणू मुणेदव्वा ॥589॥

ववहारो पुण कालो पोग्गलदव्वादणंतगुणमेत्तो ।
तत्तो अणंतगुणिदा आगासपदेसपरिसंखा ॥590॥

लोगागासपदेसा धम्माधम्मेगजीवगपदेसा ।
सरिसा हु पदेसो पुण परमाणु अवट्ठिदं खेत्तं ॥591॥

सव्वमरूवी दव्वं अवट्ठिदं अचलिया पदेसावि ।
रूवी जीवा चलिया तिवियप्पा होंति हु पदेसा ॥592॥

पोग्गलदव्वंहि अणू संखेज्जादी हवंति चलिदा हु ।
चरिममहक्खंधम्मि य चलाचला होंति हु पदेसा ॥593॥

अणुसंखासंखेज्जाणंता य अगेज्झगेहि अंतरिया ।
आहारतेजभासामणकम्मइया धुवक्खंधा ॥594॥

सांतरणिरंतरेण य सुण्णा पत्तेयदेह धुवसुण्णा ।
बादरणिगोदसुण्णा सुहुमणिगोदा णभा महक्खंधा ॥595॥

परमाणुवग्गणाम्मि ण अवरुक्कस्सं च सेसगे अत्थि ।
गेज्झमहाक्खंधाणं वरमहियं सेसगं गुणियं ॥596॥

सिद्धाणंतिमभागो पडिभागो गेज्झगाण जेट्ठट्ठं ।
पल्लासंखेज्जदिमं अंतिमखंधस्स जेट्ठट्ठं ॥597॥

संखेज्जासंखेज्जे गुणगारो सो दु होदि हु अणंते ।
चत्तारि अगेज्झेसु वि सिद्धाणमणंतिमो भागो ॥598॥

जीवादोणंतगुणो धुवादितिण्हं असंखभागो दु ।
पल्लस्स तदो तत्तो असंखलोगवहिदो मिच्छो ॥599॥

सेढीसूईपल्लाजगपदरासंखभागगुणगारा ।
अप्पप्पण अवरादो उक्कस्सा होंति णियमेण ॥600॥

हेट्ठिमउक्कस्सं पुण रूवहियं उवरिमं जहण्णं खु ।
इदि तेवीसवियप्पा पोग्गलदव्वा हु जिणादिट्ठा ॥601॥

पुढवी जलं च छाया चउरिंदियविसयकम्मपरमाणू ।
छव्विहमेयं भणियं पोग्गलदव्वं जिणवरेहिं ॥602॥

बादरबादरबादर बादरसुहुमं च सुहुमथूलं च ।
सुहुमं च सुहुमसुहुमं धरादियं होदि छब्भेयं ॥603॥

खंधं सयलसमत्थं तस्स य अद्धं भणंति देसो त्ति ।
अद्धद्धं च पदेसो अविभागी चेव परमाणू ॥604॥

गदिठाणोग्गहकिरियासाधणभूदं खु होदि धम्मतियं ।
वत्तणकिरियासाहणभूदो णियमेण कालो दु ॥605॥

अण्णोण्णुवयारेण य जीवा वट्टंति पोग्गलाणि पुणो ।
देहादीणिव्वत्तणकारणभूदा हु णियमेण ॥606॥

आहारवग्गणादो तिण्णि सरीराणि होंति उस्सासो ।
णिस्सासो वि य तेजोवग्गणखंधा दु तेजंगं ॥607॥

भासमणवग्गणादो कमेण भासा मणं तु कम्मादो ।
अट्ठविहकम्मदव्वं होदित्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥608॥


टिप्पणी: गाथा 575 में “नाली बे नालिया” छपा है, शुद्ध रूप “णाली बे णालिया”।

टिप्पणी: गाथा 580 में “सब्भावपरूपओ” छपा है, शुद्ध रूप “सब्भावपरूवओ”।

टिप्पणी: गाथा 596 में “परमाणुवग्गणाम्मि” छपा है, शुद्ध रूप “परमाणुवग्गणम्मि”।

टिप्पणी: गाथा 601 में “जिणादिट्ठा” छपा है, शुद्ध रूप “जिणदिट्ठा”।

सम्यक्त्वमार्गणा अधिकार (2) (गाथा 609 से 659)

णिद्धत्तं लुक्खत्तं बंधस्स य कारणं तु एयादी ।
संखेज्जाऽसंखेज्जाणंतविहा णिद्धलुक्खगुणा ॥609॥

एयगुणं तु जहण्णं णिद्धत्तं विगुणतिगुणसंखेज्जा- ।
संखेज्जाणंतगुणं होदि तहा रुक्खभावं च ॥610॥

एवं गुणसंजुत्ता परमाणू आदिवग्गणम्हि ठिया ।
जोग्गदुगाणं बंधे दोण्हं बंधो हवे णियमा ॥611॥

णिद्धणिद्धा ण बज्झंति रुक्खरुक्खा य पोग्गला ।
णिद्धलुक्खा य बज्झंति रूवारूवी य पोग्गला ॥612॥

णिद्धिदरोलीमज्झे विसरिसजादिस्स समगुणं एक्कं ।
रूवित्ति होदि सण्णा सेसाणं ता अरूवित्ति ॥613॥

दोगुणणिद्धाणुस्स य दोगुणलुक्खाणुगं हवे रूवी ।
इगितिगुणादि अरूवी रुक्खस्स वि तं व इदि जाणे ॥614॥

णिद्धस्स णिद्धेण दुराहिएण लुक्खस्स लुक्खेण दुराहिएण ।
णिद्धस्स रुक्खेण हवेज्ज बंधो जहण्णवज्जे विसमे समे वा ॥615॥

णिद्धिदरे समविसमा दोत्तिगआदीदुउत्तरा होंति ।
उभयेवि य समविसमा सरिसिदरा होंति पत्तेयं ॥616॥

दोत्तिगपभवदुउत्तरगदेसणंतरदुगाण बंधो दु ।
णिद्धे लुक्के वि तहा वि जहण्णुभये वि सव्वत्थ ॥617॥

णिद्धदरवरगुणाणू सपरट्ठाणे वि णेदि बंधट्ठं ।
बहिरंतरंगहेदुहि गुणंतरं संगदे एदि ॥618॥

णिद्धिदरगुणा अहिया हीणं परिणामयंति बंधम्मि ।
संखेज्जासंखेज्जाणंतपदेसाण खंधाणं ॥619॥

दव्वं छक्कमकालं पंचत्थीकायसंण्णिदं होदि ।
काले पदेसपचयो जम्हा णत्थित्ति णिद्दिट्ठं ॥620॥

णव य पदत्था जीवाजीवा ताणं च पुण्णपावदुगं ।
आसवसंवरणिज्जरबंधा मोक्खो य होंतित्ति ॥621॥

जीवदुगं उत्तत्थं जीवा पुण्णा हु सम्मगुण सहिदा ।
वदसहिदा वि य पावा तव्विवरीया हवंतित्ति ॥622॥

मिच्छाइट्ठी पावाणंताणंता य सासणगुणा वि ।
पल्लासंखेज्जदिमा अणअण्णदरुदयमिच्छगुणा ॥623॥

मिच्छा सावयसासणमिस्सा विरदा दुवारणंता य ।
पल्लासंखेज्जदिममसंखगुणं संखगुणमसंखेज्जगुणं ॥624॥

तिरधियसयणवणउदी छण्णउदी अप्पमत्त बे कोडी ।
पंचेव य तेणवुदी णवट्ठविसयंच्छउत्तरं पमदे ॥625॥

तिसयं भणंति केई चउरुत्तरमत्थपंचयं केई ।
उवसामगपरिमाणं खवगाणं जाण तद्दुगुणं ॥626॥

सोलसयं चउवीसं तीसं छत्तीस तह य बादालं ।
अडदालं चउवण्णं चउवण्णं होंति उवसमगे ॥627॥

बत्तीसं अडदालं सट्ठी बावत्तरी य चुलसीदी ।
छण्णउदी अट्ठुत्तरसयमट्ठुत्तरसयं च खवगेसु ॥628॥

अट्ठेव सयसहस्सा अट्ठाणउदी तहा सहस्साणं ।
संखा जोगिजिणाणं पंचसयबिउत्तरं वंदे ॥629॥

होंति खवा इगिसमये बोहियबुद्धा य पुरिसवेदा य ।
उक्कस्सेणट्ठुत्तरसयप्पमा सग्गदो य चुदा ॥630॥

पत्तेयबुद्धतित्थयरित्थिणवुंसयमणोहिणाणजुदा ।
दसछक्कवीसदसवीसट्ठावीसं जहाकमसो ॥631॥

जेट्ठावरबहुमज्झिम ओगाहणगा दु चारि अट्ठेव ।
जुगवं हवंति खवगा उवसमगा अद्धमेदेसिं ॥632॥

सत्तादी अट्ठंता छण्णवमज्झा य संजदा सव्वे ।
अंजलिमौलियहत्थो तियरणसुद्धे णमंसामि ॥633॥

ओघासंजदमिस्सयसासणसम्माण भागहारा जे ।
रूऊणावलियासंखेज्जेणिह भजिय तत्थ णिक्खित्ते ॥634॥

देवाणं अवहारा होंति असंखेण ताणि अवहरिय ।
तत्थेव य पक्खित्ते सोहम्मीसाण अवहारा ॥635॥

सोहम्मसाणहारमसंखेण य संखरूवसंगुणिदे ।
उवरि असंजदमिस्सयसासणसम्माण अवहारा ॥636॥

सोहम्मादासारं जोइसवणभवणतिरियपुढवीसु ।
अविरदमिस्सेअसंखं संखासंखगुणं सासणे देसे ॥637॥

चरमधरासाणहरा आणदसम्माण आरणप्पहुडिं ।
अंतिमगेवेज्जंतं सम्माणमसंखसंखगुणहारा ॥638॥

तत्तो ताणुत्ताणं वामाणमणुद्दिसाण विजयादी ।
सम्माणं संखगुणो आणदमिस्से असंखगुणो ॥639॥

तत्तो संखेज्जगुणो सासणसम्माण होदि संखगुणो ।
उत्तट्ठाणे कमसो पणछस्सत्तट्ठचदुरसंदिट्ठी ॥640॥

सगसग अवहारेहि पल्ले भजिदे हवंति सगरासी ।
सगसगगुणपडिवण्णे सगसगरासीसु अवणिदे वामा ॥641॥

तेरसकोडीदेसे वावण्णं सासणे मुणेदव्वा ।
मिस्सावि य तद्दुगुणा असंजदा सत्तकोडिसया ॥642॥

जीविदरे कम्मचये पुण्णं पावोत्ति होदि पुण्णं तु ।
सुहपयडीणं दव्वं पावं असुहाण दव्वं तु ॥643॥

आसवसंवरदव्वं समयपबद्धं तु णिज्जरादव्वं ।
तत्तो असंखगुणिदं उक्कस्सं होदि णियमेण ॥644॥

बंधो समयपबद्धो किंचूणदिवड्ढमेत्तगुणहाणी ।
मोक्खो य होदि एवं सद्दहिदव्वा दु तच्चट्ठा ॥645॥

खीणे दंसणमोहे जं सद्दहणं सुणिम्मलं होई ।
तक्खाइयसम्मत्तं णिच्चं कम्मक्खवणहेदू ॥646॥

वयणेहि वि हेदूहि वि इंदियभयआणएहि रूवेहिं ।
वीभच्छजुगुंछाहि य तेलोक्केण वि ण चालेज्जो ॥647॥

दंसणमोहक्खवणापट्ठवगो कम्मभूमिजादो हु ।
मणुसो केवलिमूले णिट्ठवगो होदि सव्वत्थ ॥648॥

दंसणमोहुदयादो उप्पज्जइ जं पयत्थसद्दहणं ।
चलमलिणमगाढं तं वेदयसम्मत्तमिदि जाणे ॥649॥

दंसणमोहुवसमदो उप्पज्जइ जं पयत्थसद्दहणं ।
उवसमसम्मत्तमिणं पसण्णमलपंकतोयसमं ॥650॥

खयउवसमियविसोही देसणपाओग्गकरणलद्धी य ।
चत्तारि वि सामण्णा करणं पुण होदि सम्मत्ते ॥651॥

चउगइ भव्वो सण्णी पज्जत्तो सुज्झगो य सागारो ।
जागारो सल्लेस्सो सलद्धिगो सम्ममुवगमइ ॥652॥

चत्तारि वि खेत्ताइं आउगबंधेण होइ सम्मत्तं ।
अणुवदमहव्वदाइं ण लहइ देवाउगं मोत्तुं ॥653॥

ण य मिच्छत्तं पत्तो सम्मत्तादो य जो य परिवडिदो ।
सो सासणोत्ति णेयो पंचमभावेण संजुत्तो ॥654॥

सद्दहणासद्दहणं जस्स य जीवस्स होइ तच्चेसु ।
विरयाविरयेण समो सम्मामिच्छोत्ति णायव्वो ॥655॥

मिच्छाइट्ठी जीवो उवइट्ठं पवयणं ण सद्दहदि ।
सद्दहदि असब्भावं उवइट्ठं वा अणुवइट्ठं ॥656॥

वासपुधत्ते खइया संखेज्जा जइ हवंति सोहम्मे ।
तो संखपल्लठिदिए केवडिया एवमणुपादे ॥657॥

संखावलिहिदपल्ला खइया तत्तो य वेदगुवसमया ।
आवलि असंखगुणिदा असंखगुणहीणया कमसो ॥658॥

पल्लासंखेज्जदिमा सासणमिच्छा य संखगुणिदा हु ।
मिस्सा तेहि विहीणो संसारी वामपरिमाणं ॥659॥


टिप्पणी: गाथा 620 में “पंचत्थीकायसंण्णिदं” छपा है, शुद्ध रूप “पंचत्थीकायसण्णिदं”।

टिप्पणी: गाथा 633 में “अंजलिमौलियहत्थो” छपा है, शुद्ध रूप “अंजलिमउलियहत्थो”।

संज्ञीमार्गणा, आहारमार्गणा अधिकार (गाथा 660 से 671)

णोइंदिय आवरणखओवसमं तज्जबोहणं सण्णा ।
सा जस्स सो दु सण्णी इदरो सेसिंदि अवबोहो ॥660॥

सिक्खकिरियुवदेशालावग्गाहिमणोवलंबेण ।
जो जीवो सो सण्णी तव्विवरीयो असण्णी दु ॥661॥

मीमंसदि जो पुव्वं कज्जमकज्जं च तच्चमिदरं च ।
सिक्खदि णामेणेदि य समणो अमणो य विवरीदो ॥662॥

देवेहि सादिरेगो रासी सण्णीण होदि परिमाणं ।
तेणूणो संसारी सव्वेसिमसण्णिजीवाणं ॥663॥

उदयावण्णसरीरोदयेण तद्देहवयणचित्ताणं ।
णोकम्मवग्गणाणं गहणं आहारयं णाम ॥664॥

आहरदि सरीराणं तिण्हं एयदरवग्गणाओ य ।
भासामणाण णियदं तम्हा आहारयो भणिदो ॥665॥

विग्गहगदिमावण्णा केवलिणो समुग्घदो अजोगी य ।
सिद्धा य अणाहारा सेसा आहारया जीवा ॥666॥

वेयणकसायवेगुव्वियो य मरणंतियो समुग्घादो ।
तेजाहारो छट्ठो सत्तमओ केवलीणं तु ॥667॥

मूलसरीरमछंडिय उत्तरदेहस्स जीवपिंडस्स ।
णिग्गमणं देहादो होदि समुग्घादणामं तु ॥668॥

आहारमारणंतियदुगं पि णियमेण एगदिसिगंतु ।
दसदिसिगदा हु सेसा पंचसमुग्घादया होंति ॥669॥

अंगुलअसंखभागो कालो आहारयस्स उक्कस्सो ।
कम्मम्मि अणाहारो उक्कस्सं तिण्णि समया हु ॥670॥

कम्मइयकायजोगी होदि अणाहारयाण परिमाणं ।
तव्विरहिदसंसारी सव्वो आहारपरिमाणं ॥671॥


टिप्पणी: गाथा 661 में “सिक्खकिरियुवदेशालावग्गाहिमणोवलंबेण” छपा है, शुद्ध रूप “सिक्खकिरियुवदेसालावग्गाहिमणोवलंबेण”।

उपयोग अधिकार, ओघादेश (अन्तर्भाव) अधिकार (गाथा 672 से 705)

वत्थुणिमित्तं भावो जादो जीवस्स जो दु उवजोगो ।
सो दुविहो णायव्वो सायारो चेवाणायारो ॥672॥

णाणं पंचविहंपि य अण्णाणतियं च सागरुवजोगो ।
चदुदंसणमणगारो सव्वे तल्लक्खणा जीवा ॥673॥

मदिसुदओहिमणेहि य सगसगविसये विसेसविण्णाणं ।
अंतोमुहुत्तकालो उवजोगो सो दु सायारो ॥674॥

इंदियमणोहिणा वा अट्ठे अविसेसिदूण जं गहणं ।
अंतोमुहुत्तकालो उवजोगो सो अणायारो ॥675॥

णाणुवजोगजुदाणं परिमाणं णाणमग्गणं व हवे ।
दंसणुवजोगियाणं दंसणमग्गणपउत्तकमो ॥676॥

गुणजीवा पज्जत्ती पाणा सण्णा य मग्गणुवजोगो ।
जोग्गा परूविदव्वा ओघादेसेसु पत्तेयं ॥677॥

चउ पण चोद्दस चउरो णिरयादिसु चोद्दसं तु पंचक्खे ।
तसकाये सेदिंदियकाये मिच्छं गुणट्ठाणं ॥678॥

मज्झिमचउमणवयणे सण्णिप्पहुडिं तु जाव खीणोत्ति ।
सेसाणं जोगित्ति य अणुभयवयणं तु वियलादो ॥679॥

ओरालं पज्जत्ते थावरकायादि जाव जोगित्ति ।
तम्मिस्समपज्जत्ते चदुगुणठाणेसु णियमेण ॥680॥

मिच्छे सासणसम्मे पुंवेदयदे कवाडजोगिम्मि ।
णरतिरिये वि य दोण्णि वि होंतित्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥681॥

वेगुव्वं पज्जत्ते इदरे खलु होदि तस्स मिस्सं तु ।
सुरणिरयचउट्ठाणे मिस्से ण हि मिस्सजोगो दु ॥682॥

आहारो पज्जत्ते इदरे खलु होदि तस्स मिस्सो दु ।
अंतोमुहुत्तकाले छट्ठगुणे होदि आहारो ॥683॥

ओरालियमिस्सं वा चउगुणठाणेसु होदि कम्मइयं ।
चदुगदिविग्गहकाले जोगिस्स य पदरलोगपूरणगे ॥684॥

थावरकायप्पहुडी संढो सेसा असण्णिआदी य ।
अणियट्टिस्सय पढमो भागोत्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥685॥

थावरकायप्पहुडी अणियट्टीबितिचउत्थभागोत्ति ।
कोहतियं लोहो पुण सुहुमसरागोत्ति विण्णेयो ॥686॥

थावरकायप्पहुडी मदिसुदअण्णाणंयं विभंगो दु ।
सण्णीपुणाप्पहुडी सासणसम्मोत्ति णायव्वो ॥687॥

सण्णाणतिगं अविरदसम्मादी छट्ठगादि मणपज्जो ।
खीणकसायं जाव दु केवलणाणं जिणे सिद्धे ॥688॥

अयदोत्ति हु अविरमणं देसे देसो पमत्तइदरे य ।
परिहारो सामाइयच्छेदो छट्ठादि थूलोत्ति ॥689॥

सुहुमो सुहुमकसाए संते खीणे जिणे जहक्खादं ।
संजममग्गणभेदा सिद्धे णत्थित्ति णिद्दिट्ठं ॥690॥

चउरक्खथावरविरदसम्मादिट्ठी दु खीणमोहोत्ति ।
चक्खु अचक्खू ओही जिणसिद्धे केवलं होदि ॥691॥

थावरकायप्पहुडी अविरदसम्मोत्ति असुहतियलेस्सा ।
सण्णीदो अपमत्तो जाव दु सुहतिण्णिलेस्साओ ॥692॥

णवरि य सुक्का लेस्सा सजोगिचरिमोत्ति होदि णियमेण ।
गयजोगिम्मि वि सिद्धे लेस्सा णत्थित्ति णिद्दिट्ठं ॥693॥

थावरकायप्पहुडी अजोगिचरिमोत्ति होंति भवसिद्धा ।
मिच्छाइट्ठिट्ठाणे अभव्वसिद्धा हवंतीत्ति ॥694॥

मिच्छो सासणमिस्सो सगसगठाणम्मि होदि अयदादो ।
पढमुवसमवेदगसम्मत्तदुगं अप्पमत्तोत्ति ॥695॥

बिदियुवसमसम्मत्तं अविरदसम्मादि संतमोहो त्ति ।
खइगं सम्मं च तहा सिद्धोत्ति जिणेहि णिद्दिट्ठं ॥696॥

सण्णी सण्णिप्पहुडी खीणकसाओत्ति होदि णियमेण ।
थावरकायप्पहुडी असण्णित्ति हवे असण्णी दु ॥697॥

थावरकायप्पहुडी सजोगिचरिमोत्ति होदि आहारी ।
कम्मइय अणाहारी अजोगिसिद्धे वि णायव्वो ॥698॥

मिच्छे चोद्दसजीवा सासण अयदे पमत्तविरदे य ।
सण्णिदुगं सेसगुणे सण्णी पुण्णो दु खीणोत्ति ॥699॥

तिरियगदीए चोद्दस हवंति सेसेसु जाण दोद्दो दु ।
मग्गणठाणस्सेवं णेयाणि समासठाणाणि ॥700॥

पज्जत्ती पाणावि य सुगमा भाविदिंयं ण जोगिम्मि ।
तहि वाचुस्सासाउगकायत्तिगदुगमजोगिणो आऊ ॥701॥

छट्ठोत्ति पढमसण्णा सकज्ज सेसा य कारणावेक्खा ।
पुव्वो पढमणियट्टी सुहुमोत्ति कमेण सेसाओ ॥702॥

मग्गण उवजोगावि य सुगमा पुव्वं परूविदत्तादो ।
गदियादिसु मिच्छादी परूविदे रूविदा होंति ॥703॥

तिसु तेरं दस मिस्से सत्तसु णव छट्ठयम्मि एक्कारा ।
जोगिम्मि सत्त योगा अजोगिठाणं हवे सुण्णं ॥704॥

दोण्हं पंच य छच्चेव दोसु मिस्सम्मि होंति वामिस्सा ।
सत्तुवजोगा सत्तसु दो चेव जिणे य सिद्धे य ॥705॥


टिप्पणी: गाथा 687 में “मदिसुदअण्णाणंयं” छपा है, शुद्ध रूप “मदिसुदअण्णाणयं”; “सण्णीपुणाप्पहुडी” छपा है, शुद्ध रूप “सण्णीपुण्णप्पहुडी”।

टिप्पणी: गाथा 701 में “भाविदिंयं” छपा है, शुद्ध रूप “भाविंदियं”।

टिप्पणी: गाथा 704 में “योगा” छपा है, शुद्ध रूप “जोगा”।

आलाप अधिकार, अन्त्य मंगल (गाथा 706 से 734)

गोदमथेरं पणमिय ओघादेसेसु वीसभेदाणं ।
जोजणिकाणालावं वोच्छामि जहाकमं सुणुह ॥706॥

ओघे चोद्दसठाणे सिद्धे बीसदिविहाणमालावा ।
वेदकसायविभिण्णे अणियट्टीपंचभागे य ॥707॥

ओघेमिच्छदुगेवि य अयदपमत्ते सजोगठाणम्मि ।
तिण्णेव य आलावा ससेसिक्को हवे णियमा ॥708॥

सामण्णं पज्जत्तमपज्जत्तं चेदि तिण्णि आलावा ।
दुवियप्पमपज्जत्तं लद्धी णिव्वत्तगं चेदि ॥709॥

दुविहंपि अपज्जत्तं ओघे मिच्छेव होदि णियमेण ।
सासण अयदपमत्ते णिव्वत्ति अपुण्णगं होदि ॥710॥

जोगं पडि जोगिजिणे होदि हु णियमा अपुण्णगत्तं तु ।
अवसेसणवट्ठाणे पज्जत्तालावगो एक्को ॥711॥

सत्तण्हं पुढवीणं ओघेमिच्छे य तिण्णि आलावा ।
पढमाविरदेवि तहा सेसाणं पुण्णमालावो ॥712॥

तिरियचउक्काणोघे मिच्छदुगे अविरदे य तिण्णेव ।
णवरि य जोणिणि अयदे पुण्णो सेसेवि पुण्णो दु ॥713॥

तेरिच्छियलद्धियपज्जत्ते एक्को अपुण्ण आलावो ।
मूलोघं मणुसतिये मणुसिणि अयदम्मि पज्जत्तो ॥714॥

मणुसिणि पमत्तविरदे आहारदुगं तु णत्थि णियमेण ।
अवगदवेदे मणुसिणि सण्णा भूदगदिमासेज्ज ॥715॥

णरलद्धि अपज्जत्ते एक्को दु अपुण्णगो दु आलावो ।
लेस्साभेदविभिण्णा सत्तवियप्पा सुरट्ठाणा ॥716॥

सव्वसुराणं ओघे मिच्छदुगे अविरदेय तिण्णेव ।
णवरि य भवणतिकप्पित्थीणं च य अविरदे पुण्णो ॥717॥

मिस्से पुण्णालावो अणुदिस्साणुत्तरा हु ते सम्मा ।
अविरदतिण्णालावा अणुद्दिसाणुत्तरे होंति ॥718॥

बादरसुहुमेइंदियबितिचतुरिंदिय असण्णिजीवाणं ।
ओघे पुण्णे तिण्णि य अपुण्णगे पुण अपुण्णो दु ॥719॥

सण्णी ओघे मिच्छे गुणपडिवण्णे य मूल आलावा ।
लद्धिअपुण्णे एक्को अपज्जत्तो होदि आलावो ॥720॥

भू आउतेउवाऊणिच्चचदुग्गदिणिगोदगे तिण्णि ।
ताणं थूलिदरेसु वि पत्तेगे तद्दुभेदेवि ॥721॥

तसजीवाणं ओघे मिच्छादिगुणेवि ओघआलावो ।
लद्धिअपुण्णे एक्कोअपज्जत्तो होदि आलावो ॥722॥

एक्कारसजोगाणं पुण्णगदाणं सपुण्ण आलावो ।
मिस्सचउक्कस्स पुणो सगएक्क अपुण्ण आलावो ॥723॥

वेदादाहारोत्ति य सगुणट्ठाणाणमोघ आलावो ।
णवरि य संढित्थीणं णत्थि हु आहारगाण दुगं ॥724॥

गुणजीवा पज्जत्ती पाणा सण्णा गइंदिया काया ।
जोगा वेदकसाया णाणजमा दंसणा लेस्सा ॥725॥

भव्वा सम्मत्तावि य सण्णी आहारगा य उवजोगा ।
जोग्गा परूविदव्वा ओघादेसेसु समुदायं ॥726॥

ओघे आदेसे वा सण्णी पज्जंतगा हवे जत्थ ।
तत्थ य उणवीसंता इगिबितिगुणिदा हवे ठाणा ॥727॥

वीरमुहकमलणिग्गयसयलसुयग्गहणपयडणसमत्थं ।
णमिऊण गोदममहं सिद्धांतालावमणुवोच्छं ॥728॥

मणपज्जवपरिहारो पढमुवसम्मत्त दोण्णि आहारा ।
एदेसु एक्कपगदे णत्थित्तियसेसयं जाणे ॥729॥

बिदियुवसमसम्मत्तं सेडीदो दिण्ण अविरदादीसु ।
सगसगलेस्सामरिदे देव अपज्जत्तगेव हवे ॥730॥

सिद्धाणं सिद्धगई केवलणाणं च दंसणं खइयं ।
सम्मत्तमणाहारं उवजोगाणक्कमपउत्ती ॥731॥

गुणजीवठाणरहिया सण्णापज्जत्तिपाणपरिहीणा ।
सेसणवमग्गणूणा सिद्धा सुद्धा सदा होंति ॥732॥

णिक्खेवे एयट्ठे णयप्पमाणे णिरुत्तिअणियोगे ।
मग्गइ वीसं भेयं सो जाणइ अप्पसब्भावं ॥733॥

अज्जज्जसेणगुणगणसमूहसंधारि अजियसेणगुरु ।
भुवणगुरू जस्स गुरू सो राओ गोम्मटो जयउ ॥734॥