कार्तिकेयानुप्रेक्षा मूल गाथा
स्वामी कार्तिकेय
बारह अनुप्रेक्षाओं की प्राकृत मूल गाथाएँ 1 से 489, क्रम से। मंगलाचरण और बारहों अनुप्रेक्षाएँ इसी पोस्ट में अपने शीर्षक के साथ हैं। पाठ कुन्दकुन्द कहान दिगम्बर जैन ट्रस्ट, इन्दौर से प्रकाशित सातवें संस्करण (भाषा टीका पं. जयचन्दजी छाबड़ा; हिन्दी रूपान्तर एवं अन्वयार्थ पं. महेन्द्रकुमार पाटनी; हिन्दी पद्यानुवाद पं. अभयकुमार शास्त्री) में छपी गाथाओं के अनुसार है।
पद्यानुवाद एवं अर्थ सहित: कार्तिकेयानुप्रेक्षा गाथा, पद्यानुवाद एवं अर्थ (स्वामी कार्तिकेय) | Kartikeyanupreksha Gatha, Padyanuvad Evam Arth (Swami Kartikeya)
स्रोत: Kartikeyanupreksha_H.pdf
Kartikeyanupreksha_H.pdf (928 KB)
मंगलाचरण (गाथा 1 से 3)
तिहुवणतिलयं देवं, वंदित्ता तिहुवणिंदपरिपुज्जं।
वोच्छं अणुपेहाओ, भवियजणाणंदजणणीओ ॥1॥
अद्धुव असरण भणिया, संसारामेगमण्णमसुइत्तं।
आसव संवरणामा, णिज्जरलोयाणुपेहाओ ॥2॥
इय जाणिऊण भावह, दुल्लह-धम्माणुभावणाणिच्चं।
मन-वयण-कायसुद्धी, एदा दस दोय भणिया हु ॥3॥
1. अध्रुवानुप्रेक्षा (गाथा 4 से 22)
जं किंचिवि उप्पण्णं, तस्स विणासो हवेइ णियमेण।
परिणामसरूवेण वि, ण य किंचिवि सासयं अत्थि॥4॥
जम्मं मरणेण समं, संपज्जइ जोव्वणं जरासहियं।
लच्छी विणास सहिया, इयं सव्वं भंगुरं मुणह ॥5॥
अथिरं परिणय-सयणं, पुत्त-कलत्तं सुमित्त-लावण्णं।
गिह-गोहणाइ सव्वं, णव-घण-विंदेण सारिच्छं ॥6॥
सुरधणु-तडि व्व चवला, इंदिय-विसया सुभिच्च-वग्गा य।
दिट्ठ-पणट्ठा सव्वे, तुरय-गया रहवरादी य ॥7॥
पंथे पहिय-जणाणं, जह संजोओ हवेइ खणमित्तं।
बंधुजणाणं च तहा, संजोओ अद्धुओ होइ ॥8॥
अइलालिओ वि देहो, ण्हाण सुयंधेहिं विविह भक्खेहिं।
खणमित्तेण वि विहडइ, जल-भरिओ आम घडओ व्व ॥9॥
जा सासया ण लच्छी, चक्कहराणं पि पुण्णवंताणं।
सा किं बधेइ रइं, इयर-जणाणं अपुण्णाणं ॥10॥
कत्थ वि ण रमइ लच्छी, कुलीण-धीरे वि पंडिए सूरे।
पुज्जे धम्मिट्ठे वि य, सुवत्त सुयणे महासत्ते ॥11॥
ता भुंजिज्जउ लच्छी, दिज्जउ दाणे दया-पहाणेण।
जा जल-तरंगचवला, दो तिण्णि दिणाणि चिट्ठेइ॥12॥
जो पुण लच्छिं संचदि, ण य भुञ्जदि णेय देदि पत्तेसु।
सो अप्पाणं वंचदि, मणुयत्तं णिप्फलं तस्स॥13॥
जो संचिऊण लच्छिं, धरणियले संठवेदि अइदूरे।
सो पुरिसो तं लच्छिं, पाहाण-समाणियं कुणइ॥14॥
अणवरयं जो संचदि, लच्छिं ण य देदि णेय भुञ्जेदि।
अप्पणिया विय लच्छी, पर-लच्छिसचाणिया तस्स॥15॥
लच्छी-संसत्तमणो, जो अप्पाणं धरेदि कट्ठेण।
सो राइ-दाइयाणं, कज्जं साहे हि मूढप्पा॥16॥
जो वड्ढारदि लच्छिं, बहु-विह-बुद्धीहिं णेय तिप्पेदि।
सव्वारंभं कुव्वदि, रत्ति-दिणं तं पि चिंतेइ॥17॥
ण य भुंजदि वेलाए, चिंतावत्थो ण सुवदि रयणीए।
सो दासत्तं कुव्वदि, विमोहिदो लच्छि-तरूणीए॥18॥
जो वड्ढमाण लच्छिं, अणवरयं देदि धम्मकज्जेसु।
सो पंडिएहिं थुव्वदि, तस्स वि सहला हवे लच्छी॥19॥
एवं जो जाणित्ता, विहलिय-लोयाण धम्म-जुत्ताणं।
णिरवेक्खो तं देदि, हु तस्स हवे जीवियं सहलं॥20॥
जल बुब्बुय-सारिच्छं, धणजोव्वण जीवियं पि पेच्छंता।
मण्णंति तो वि णिच्चं, अइ-बलिओ मोह-माहप्पो ॥21॥
चइऊण महामोहं, विसए मुणिऊण भंगुरे सव्वे।
णिव्विसयं कुणह मणं, जेण सुहं उत्तमं लहइ ॥22॥
2. अशरणानुप्रेक्षा (गाथा 23 से 31)
तत्थ भवे किं सरणं, जत्थ सुरिंदाण दीसदे विलओ।
हरिहरबंभादीया, कालेण य कवलिया जत्थ॥23॥
सिंहस्स कमे पडिदं, सारंगं जह ण रक्खदे को वि।
तह मिच्चुणा य गहिदं, जीवं पि ण रक्खदे को वि॥24॥
जइ देवो वि य रक्खदि, मंतो तंतो य खेत्तपालो य।
मियमाणं पि मणुस्सं, तो मणुया अक्खया होंति॥25॥
अइ-बलिओ वि रउद्दो मरण-विहीणो ण दीसए को वि।
रक्खिजंतो वि सया रक्ख-पयारेहिं विविहेहिं॥26॥
एवं पेच्छंतो वि हु, गह-भूय-पिसाय-जोइणी-जक्खं।
सरणं मण्णइ मूढो, सुगाढ-मिच्छत्त-भावादो॥27॥
आयु-क्खयेण मरणं, आउं दाऊण सक्कदे को वि।
तह्या देविंदो वि य, मरणाउ ण रक्खदे को वि॥28॥
अप्पाणं पि चवंतं, जह सक्कदि रक्खिदुं सुरिदो वि।
तो किं छंडदि सग्गं, सव्वुत्तम-भोय-संजुत्तं॥29॥
दंसण-णाण-चरित्तं, सरणं सेवेहि परम-सद्धाए।
अण्णं कि पि ण सरणं, संसारे संसरंताणं॥30॥
अप्पाणं पि य सरणं, खमादि-भावेहिं परिणदं होदि।
तिव्व-कषायाविट्ठो, अप्पाणं हणदि अप्पेण॥31॥
3. संसारानुप्रेक्षा (गाथा 32 से 73)
एक्कं चयदि शरीरं, अण्णं गिण्हेदि णवणवं जीवो।
पुणु पुणु अण्णं अण्णं, गिण्हदि मुंचेदि बहुवारं॥32॥
एक्कं जं संसरणं, णाणदेहेसु हवदि जीवस्स।
जो संसारो भण्णदि, मिच्छकसाएहिं जुत्तस्य॥33॥
पावोदयेण णरए, जायदि जीवो सहेदि बहुदुक्खं।
पंच-पयारं विविहं, अणोवमं अण्ण-दुक्खेहिं॥34॥
असुरोदीरिय-दुक्खं, सारीरं माणसं तहा विविहं।
खित्तुब्भवं च तिव्वं, अण्णोण्ण-कयं च पंचविहं॥35॥
छिज्जइ तिलतिलमित्तं, भिंदिज्जइ तिल तिलंतरं सयलं ।
वज्जग्गिए कढिज्जइ, णिहिप्पए पूयकुंडम्हि ॥36॥
इच्चेवमाइ-दुक्खं, जं णरए सहदि एयसमयम्हि।
तं सयलं वण्णेदुं, ण सक्कदे सहस-जीहो वि॥37॥
सव्वं पि होदि णरये, खित्तसहावेण दुक्खदं असुहं।
कुविदा वि सव्वकालं, अण्णोण्णं होंति णेरइया॥38॥
अण्ण-भवे जो सुयणो, सो वि य णरये हणेइ अइ-कुविदो।
एवं तिव्व-विवागं, बहु-कालं विसहदे दुःखं॥39॥
तत्तो णीसरिदूणं, जायदि तिरएसु बहुवियप्पेसु।
तत्थ वि पावदि दुःखं, गब्भे वि य छेयणादीयं॥40॥
तिरिएहिंखज्जमाणो, दुट्ठमणुस्सेहिं हण्णमाणो वि।
सव्वत्थ वि संतट्ठो, भय-दुक्खं विसहदे भीमं॥41॥
अण्णोण्णं खज्जंता, तिरियां पावंति दारुणं दुक्खं।
माया वि जत्थ भक्खदि, अण्णो को तत्थ रक्खेदि॥42॥
तिव्व-तिसाए तिसिदो, तिव्व-विभुक्खाइ भुक्खिदो संतो।
तिव्वं पावदि दुक्खं, उयर-हुयासेण डज्झंतो ॥43॥
एवं बहुप्पयारं, दुक्खं विसहेदि तिरियजोणीसु।
तत्तो णीसरदूणं, लद्धि-अपुण्णो णरो होदि॥44॥
अह गब्भे वि य जायदि, तत्थ वि णिवड़ीकयंगपच्चंगो।
विसहदि तिव्वं दुक्खं, णिग्गममाणो वि जोणीदो ॥45॥
बालोपि पियरचत्तो, परउच्छिट्ठेण बड्ढदे दुहिदो।
एवं जायण-सीलो, गमेदि कालं महादुक्खं॥46॥
पावेण जणो एसो, दुक्कम्म-वसेन जायदे सव्वो।
पुणरवि करेदि पावं, ण य पुण्णं को वि अज्जेदि॥47॥
विरलो अज्जदि पुण्णं, सम्मादिट्ठी वएहिं संजुत्तो।
उवसमभावे सहियो, णिंदणगरहाहि संजुत्तो॥48॥
पुण्णजुदस्स वि दीसइ, इट्ठविओयं अणिट्ठसंजोयं।
भरहो वि साहिमाणो, परिज्जिओ लहुय-भायेण॥49॥
सयलट्ठ विसह-जोओ, बहुपुण्णस्स वि ण सव्वहा होदि।
तं पुण्णं पि ण कस्स वि, सव्वं जे णिच्छिदं लहदि॥50॥
कस्स वि णत्थि कलत्तं, अहव कलत्तं ण पुत्त-संपत्ती।
अह तेसिं संपत्ती, तह वि सरोओ हवे देहो॥51॥
अह णीरोओ देहो, तो धण-धण्णाण णेय सम्पत्ति।
अह धण-धण्णं होदि हु, तो मरणं झत्ति ढुक्केइ॥52॥
कस्स वि दुट्ठ-कलत्तं, कस्स वि दुव्वसण-वसणिओ पुत्तो।
कस्स वि अरिसमबंधू, कस्स वि दुहिदा वि दुच्चरिया॥53॥
कस्स वि मरदि सुपुत्तो, कस्स वि महिला विणस्सदे इट्ठा।
कस्स वि अग्गिपलित्तं, गिहं कुडंबं च डज्झेइ॥54॥
एवं मणुयगदीए, णाणा दुक्खाइं विसहमाणो वि।
ण वि धम्मे कुणदि मइं, आरंभं णेय परिचयइ॥55॥
सधणो वि होदि णिधणो, धण-हीणो तह य ईसरो होदि।
राया वि होदि भिच्चो, भिच्चो वि य होदि णर णाहो॥56॥
सत्तू वि होदि मित्तो, मित्तो वि य जायदे तहा सत्तू।
कम्म-विवाय-वसादो, एसो संसार-सब्भावो॥57॥
अह कहवि हवदि देवो, तस्स य जायेदि माणसं दुक्खं।
दट्ठूण महड्ढीणं, देवाणं रिद्धिसंपत्ती॥58॥
इट्ठविओगं दुक्खं, होदि महड्ढीण विसय-तण्हादो।
विसयवसादो सुक्खं, जेसिं तेसिं कुतो तित्ती॥59॥
सारीरियदुक्खादो, माणसदुक्खं हवेइ अइपउरं।
माणसदुक्खजुदस्स हि, विसया वि दुहावहा हुंति॥60॥
देवाणं पि य सुक्खं, मणहरविसएहिं कीरदे जदि ही।
विषयवसं जं सुक्खं, दुक्खस्स वि कारणं तं पि॥61॥
एवं सुट्ठु-असारे, संसारे दुक्खसायरे घोरे।
किं कत्थ वि अत्थि सुहं, वियारमाणं सुणिच्चयदो॥62॥
दुक्कियकम्मवसादो, राया वि य असुइकीडओ होदि।
तत्थेव य कुणइ रइं, पेक्खह मोहस्स माहप्पं॥63॥
पुत्तो वि भाओ जाओ, सो वि य भाओ वि देवरो होदि।
माया होइ सवत्ती, जणणो वि य होइ भत्तारो ॥64॥
एयम्मि भवे एदे, सम्बन्धा होंति एय जीवस्स।
अण्णभवे किं भण्णइ, जीवाणं धम्मरहिदाणं ॥65॥
संसारो पंचविहो, दव्वे खत्ते तहेव काले य।
भवभमणो य चउत्थो, पंचमओ भावसंसारो ॥66॥
बंधदि मुंचदि जीवो, पडिसमयं कम्मपुग्गाला विविहा।
णोकम्मपुग्गला वि य, मिच्छत्तकषायसंजुत्तो ॥67॥
सो को वि णत्थि देसो, लोयायासस्स णिरवसेसस्स।
जत्थ ण सव्वो जीवो, जादो मरिदो य बहुवारं॥68॥
उवसप्पिणिअवसप्पिणि, पढमसमयादिचरमसमयंतं।
जीवो कमेण जम्मदि, मरदि य सव्वेसु कालेसु॥69॥
णेरइयादिगदीणं, अवर-ट्ठिदो वरट्ठिदी जाव।
सव्वट्ठिदिसु वि जम्मदि, जीवो गेवेज्जपज्जंतं॥70॥
परिणमदि सण्णिजीवो, विविहकसाएहि ट्ठिदिणिमित्तेहिं।
अणुभागणिमित्तेहिं य, वट्टंतो भावसंसारे॥71॥
एवं अणाइकाले, पंचपयारे भमेइ संसारे।
णाणादुक्खणिहाणो, जीवो मिच्छत्त-दोसेण ॥72॥
इय संसारं जाणिय मोहं सव्वायरेण चइऊण।
तं झायह स-सरूवं, संसरणं जेण णासेइ॥73॥
4. एकत्वानुप्रेक्षा (गाथा 74 से 79)
इक्को जीवो जायदि, इक्को गब्भम्मि गिह्लदे देहं।
इक्को बाल जुवाणो, इक्को वुड्ढो जरागहिओ॥74॥
इक्को रोई सोई, इक्को तप्पेइ माणसे दुक्खे।
इक्को मरदि वराओ, णरयदुहं सहदि इक्को वि॥75॥
इक्को संचदि पुण्णं, इक्को भुञ्जेदि विविहसुरसोक्खं।
इक्को खवेदि कम्मं, इक्को वि य पावए मोक्खं॥76॥
सुयणो पिच्छंतो वि हु, ण दुक्खलेसंपि सक्कदे गहिदुं।
एवं जाणंतो वि हु, तो वि ममत्तं ण छंडेइ॥77॥
जीवस्स णिच्चयादो, धम्मो दहलक्खणो हवे सुयणो।
सो णेइ देवलोए, सो चिय दुक्खक्खयं कुणइ॥78॥
सव्वायरेण जाणह, इक्कं जीवं सरीरदो भिण्णं।
जम्हि दु मुणिदे जीवो, होदि असेसं खणे हेयं॥79॥
5. अन्यत्वानुप्रेक्षा (गाथा 80 से 82)
अण्णं देहं गिह्वदि, जणणी अण्णा य होदि कम्मादो ।
अण्णं होदि कलत्तं, अण्णो वि य जायदे पुत्तो ॥80॥
एवं वाहिरदव्वं जाणादि रूवादु अप्पणो भिण्णं।
जाणंतो वि हु जीवो, तत्थेव य रच्चदे मूढो ॥81॥
जो जाणिऊण देहं, जीवसरूवादु तच्चदो भिण्णं।
अप्पाणं पि य सेवदि, कज्जकरं तस्स अण्णत्तं ॥82॥
6. अशुचित्वानुप्रेक्षा (गाथा 83 से 87)
सयलकुहियाण पिंडं, किमिकुलकलियं अउव्वदुग्गंधं।
मलमुत्ताणं य गेहं, देहं जाणेहि असुइमयं॥83॥
सुट्ठु पवित्तं दव्वं, सरस-सुगंधं मणोहरं जं पि।
देह-णिहित्तं जायदि, घिणावणं सुट्ठु-दुग्गंधं॥84॥
मणुयाणं असुइमयं, विहिणा देहं विणिम्मियं जाण।
तेसिं विरमण-कज्जे, ते पुण तत्थेव अणुरत्ता॥85॥
एवं विहं पि देहं, पिच्छंता वि य कुणंति अणुरायं।
सेवंति आयरेण य, अलद्धपुव्वं त्ति मण्णंता॥86॥
जो परदेहविरत्तो, णियदेहे ण य करेदि अणुरायं।
अप्पसरूव सुरत्तो, असुइत्ते भावणा तस्स॥87॥
7. आस्रवानुप्रेक्षा (गाथा 88 से 94)
मणवयणकायजोया, जीवपयेसाणफंदणविसेसा।
मोहोदएण जुत्ता, विजुदा वि य आसवा होंति॥88॥
मोहविवागवसादो, जे परिणामा हवंति जीवस्स।
ते आसवा मुणिज्जसु मिच्छत्ताई अणेय-विहा॥89॥
कम्मं पुण्णं पावं, हेउं तेसिं च होंति सच्छिदरा।
मंदकसाया सच्छा, तिव्वकसाया असच्छा हु॥90॥
सव्वत्थ वि पियवयणं, दुव्वयणे दुज्जणे वि खमकरणं।
सव्वेसिं गुणगहणं, मंदकसायाण दिट्ठंता॥91॥
अप्पपसंसणकरणं पुज्जेसु वि दोसगहणसीलत्तं।
वेरधरणं च सुइरं, तिव्वकसायाण लिंगाणि॥92॥
एवं जाणंतो वि हु, परिचयणीये वि जो ण परिहरइ।
तस्सासवाणुवेक्खा, सव्वा वि णिरत्थया होदि॥93॥
एदे मोहय-भावा, जो परिवज्जेह उवसमे लीणो।
हेयं ति मण्णमाणो, आसव अणुपेहणं तस्स॥94॥
8. संवरानुप्रेक्षा (गाथा 95 से 101)
सम्मत्तं देसवयं, महव्वयं तह जओ कसायाणां।
एदे संवरणामा, जोगाभावो तहा चेव॥95॥
गुत्ती समिदी धम्मो, अणुवेक्खा तह परीसहजओ वि।
उक्किट्ठं चारित्तं, संवरहेदू विसेसेण॥96॥
गुत्ती जोगणिरोहो, समिदी य पमाद-वज्जणं चेव।
धम्मो दयापहाणो, सुतत्त-चिंता अणुप्पेहा ॥97॥
सोवि परीसहविजओ, छुहादि-पीडाण अइरउद्दाणं।
सवणाणं च मुणीणं, उवसमभावेण जं सहणं॥98॥
अप्पसरूवं वत्थुं, चत्तं रायादिएहिं दोसेहिं।
सज्झाणम्मि णिलीणं, तं जाणसु उत्तमं चरणं॥99॥
एदे संवरहेदुं, वियारमाणो वि जो ण आयरइ।
सो भमइ चिरं कालं, संसारे दुक्खसंतत्तो॥100॥
जो पुण विसयविरत्तो, अप्पाणं सव्वदा वि संवरइ।
मणहरविसएहिंतो तस्स फुडं संवरो होदि॥101॥
9. निर्जरानुप्रेक्षा (गाथा 102 से 114)
वारसविहेण तवसा, णियाणरहियस्स णिज्जरा होदि।
वेरग्गभावणादो, णिरहंकारस्स णाणिस्स॥102॥
सव्वेसिं कम्माणं, सत्तिविवाओ हवेइ अणुभाओ।
तदणंतरं तु सडणं, कम्माणं णिज्जरा जाण॥103॥
सा पुण दुविहा णेया, सकालपत्ता तवेण कयमाणा।
चादुगदीणं पढमा, वयजुत्ताणं हवे बिदिया॥104॥
उवसमभावतवाणं, जह जह वड्ढी हवेइ साहूणं।
तह तह णिज्जरवड्ढी, विसेसदो धम्मसुक्कादो ॥105॥
मिच्छादो सद्दिट्ठी, असंखगुणकम्मणिज्जरा होदि।
तत्तो अणुवयधारी, तत्तो य महव्वई णाणी ॥106॥
पढमकसायचउण्हं, विजोजओ तह य खवयसीलो य।
दंसणमोहतियस्स य, तत्तो उवसमग-चत्तारि ॥107॥
खवगो य खीणमोहो, सजोइणाहो तहा अजोईया।
एदे उवरिं उवरिं, असंखगुणकम्मणिज्जरया ॥108॥
जो विसहदि दुव्वयणं, साहम्मिय-हीलणं च उवसग्गं।
जिणऊण कसायरिउं, तस्स हवे णिज्जरा विउला ॥109॥
रिणमोयणं व मण्णइ, जो उवसग्गं परीसहं तिव्वं।
पावफलं मे एदं, मया वि जं संचिदं पुव्वं॥110॥
जो चिंतेइ सरीरं, ममत्तजणयं विणस्सरं असुइं।
दंसणणाणचरित्तं, सुहजणयं णिम्मलं णिच्चं॥111॥
अप्पाणं जो णिंदइ, गुणवंताणं करेदि बहुमाणं।
मणइंदियाण विजई, स सरूवपरायणो होउ॥112॥
तस्स य सहलो जम्मो, तस्स वि पावस्स णिज्जरा होदि।
तस्स वि पुण्णं वड्ढदि, तस्स वि सोक्खं परं होदि॥113॥
जो समसोक्खणिलीणो, वारंवारं सरेइ अप्पाणं।
इंदियकसायविजई, तस्स हवे णिज्जरा परमा॥114॥
10. लोकानुप्रेक्षा (गाथा 115 से 283)
सव्वायासमणंतं, तस्स य बहुमज्झसंठिओ लोओ।
सो केण वि णेय कओ, ण य धरिओ हरिहरादीहिं॥115॥
अण्णोण्णपवेसेण य, दव्वाणं अच्छणं भवे लोओ।
दव्वाणं णिच्चत्तो, लोयस्स वि मुणह णिच्चत्तं ॥116॥
परिणामसहावादो, पडिसमयं परिणमंति दव्वाणि।
तेसिं परिणामादो, लोयस्स वि मुणह परिणामं ॥117॥
सत्तेक्क पंच इक्का, मूले मज्झे तहेव बंभंते।
लोयन्ते रज्जूओ, पुव्वावरदो ये वित्थारो॥118॥
दक्खिणउत्तरदो पुण, सत्त वि रज्जू हवेदि सव्वत्थ।
उड्ढं चउदहरज्जू सत्त वि रज्जूघणो लोओ॥119॥
मेरुस्स हिट्ठभाये, सत्त वि रज्जू हवेइ अहलोओ।
उड्ढम्हि उड्ढलोओ, मेरुसमो मज्झिमो लोओ॥120॥
दंसंति जत्थ अत्था, जीवादीया स भण्णदे लोओ।
तस्स सिहरम्मि सिद्धा, अंतविहीणा विरायंते॥121॥
एइंदियेहिं भरिदो, पंचपयारेहिं सव्वदो लोओ।
तसनाडीए वि तसा, ण बाहिरा होंति सव्वत्थ॥122॥
पुण्णा वि अपुण्णा वि य, थूला जीवा हवंति साहारा।
छविहा सुहमा जीवा, लोयायासे वि सव्वत्थ॥123॥
पुढवीजलग्गिवाऊ, चत्तारि वि होंति बायरा सुहमा।
साहारणपत्तेया, वणप्फदी पंचमा दुविहा॥124॥
साहारणा वि दुविहा, अणाइकाला य साइकाला य।
ते वि य बादरसुहमा, सेसा पुण बायरा सव्वे॥125॥
साहारणाणि जेसिं, आहारुस्सासकायआऊणि।
ते साहारणजीवा, णंताणंतप्पमाणाणं ॥126॥
ण य जेसिं पडिखलणं, पुढवीतोएहिं अग्गिवाएहिं।
ते जाण सुहुमकाया, इयरा पुण थूलकाया य॥127॥
पत्तेया वि य दुविहा, णिगोदसहिदा तहेव रहिया य।
दुविहा होंति तसा वि य, वि-तिचउरक्खा तहेव पंचक्खा॥128॥
पंचक्खा विय तिविहा, जलथलआयासगामिणो तिरिया।
पत्तेयं ते दुविहा, मणेण जुत्ता अजुत्ता य॥129॥
ते वि पुणो वि य दुविहा, गब्भजजम्मा तहेव संमुच्छा।
भोगभुवा गब्भभुवा, थलयर-णहगामिणो सण्णी॥130॥
अट्ठ वि गब्भज दुविहा, तिविहा सम्मुच्छिणो वि तेवीसा।
इदि पणसीदी भेया, सव्वेसिं होंति तिरियाणं॥131॥
अज्जव मिलेच्छखंडे, भोगभूमीसु वि कुभोगभूमीसु।
मणुआ हवंति दुविहा, णिव्वित्ति अपुण्णगा पुण्णा॥132॥
सम्मुच्छणा मणुस्सा, अज्जवखंडेसु होंति णियमेण।
ते पुण लद्धि अपुण्णा, णारय देवा वि ते दुविहा॥133॥
आहारसरीरिंदियणिस्सासुस्सासभास-मणसाणं।
परिणइ वावारेसु य, जाओ छच्चेव सत्तीओ॥134॥
तस्सेव कारणाणं, पुग्गलखंधाण जा हु णिप्पत्ति।
सा पज्जत्ती भण्णदि, छब्भेया जिणवरिंदेहिं॥135॥
पज्जत्तिं गिह्णंतो, मणुपज्जत्तिं ण जाव समणोदि।
ता णिव्वत्ति अपुण्णो, मणपुण्णो भण्णदे पुण्णो॥136॥
उस्सासट्ठारसमे, भागे जो मरदि ण य समाणेदि।
एका वि य पज्जत्ती, लद्धि-अपुण्णो हवे सो दु॥137॥
लद्धियपुण्णे पुण्णं, पज्जत्ती एयक्खवियलसण्णीणं।
चदु पण छक्कं कमसो, पज्जत्तीए वियाणेह॥138॥
मणवयणकायइंदियणिस्सासुस्सासआउ उदयाणं।
जेसिं जोए जम्मदि, मरदि विओगम्मि ते वि दह पाणा॥139॥
एयक्खे चदुपाणा, बितिचउरिंदिय असण्णिसण्णीणं।
छह सत्त अट्ठ णवयं, दह पुण्णाणं कमे पाणा॥140॥
दुविहाणमपुण्णाणं, इगिवितिचउरक्ख अंतिमदुगाणं।
तिय चउ पण छह सत्त य, कमेण पाणा मुणेयव्वा॥141॥
वितिचउरक्खा जीवा, हवंति णियमेण कम्मभूमीसु।
चरमे दीवे अद्धे, चरमसमुद्दे वि सव्वेसु॥142॥
माणुसखित्तस्स बहिं, चरमे दीवस्स अद्धयं जाव।
सव्वत्थे वि तिरिच्छा, हिमवदतिरिएहिं सारिच्छा॥143॥
लवणोए कालोए, अंतिमजलहिम्मि जलयरा संति।
सेससमुद्देसु पुणो, ण जलयरा संति णियमेण॥144॥
खरभायपंकभाए, भावणदेवाण होंति भवणाणि।
विंतरदेवाण तहा, दुह्णं पि य तिरिय-लोयम्मि॥145॥
जोइसियाण विमाणा, रज्जूमित्ते वि तिरियलोए वि।
कप्पसुरा उड्ढह्मि य, अहलोए होंति णेरइया॥146॥
वादरपज्जत्तिजुदा, घणआवलिया असंख-भागा दु।
किंचूणलोयमित्ता, तेऊ वाऊ जहाकमसो॥147॥
पुढवीतोयसरीरा, पत्तेया वि य पइट्ठिया इयरा।
होंति असंखा सेढी, पुण्णापुण्णा य तह य तसा॥148॥
वादरलद्धि अपुण्णा, असंखलोया हवंति पत्तेया।
तह य अपुण्णा सुहुमा, पुण्णा वि य संखगुणगणिया॥149॥
सिद्धा संति अणंता, सिद्धाहिंतो अणंतगुणगणिया।
होंति णिगोदा जीवा, भाग अणंता अभव्वा य॥150॥
सम्मुच्छिमा हु मणुया, सेढियसंखिज्ज भागमित्ता हु।
गब्भजमणुया सव्वे, संखिज्जा होंति णियमेण॥151॥
देवा वि णारया वि य, लद्धियपुण्णा हु संतरा होंति।
सम्मुच्छिया वि मणुया, सेसा सव्वे णिरंतरया॥152॥
मणुयादो णेरइया, णेरइयादो असंखगुणगणिया।
सव्वे हवंति देवा, पत्तेयवणप्फदी तत्तो॥153॥
पंचक्खा चउरक्खा, लद्धियपुण्णा तहेव तेयक्खा।
वेयक्खा वि य कमसो, विसेससहिदा हु सव्व संखाए॥154॥
चउरक्खा पंचक्खा, वेयक्खा, तह य जाण तेयक्खा।
एदे पज्जत्तिजुदा, अहिया अहिया कमेणेव॥155॥
परिवज्जिय सुहुमाणं, सेसतिरिक्खाण पुण्णदेहाणं।
इक्को भागो होदि हु, संखतीदा अपुण्णाणं॥156॥
सुहुमापज्जत्ताणं, इक्को भागो हवेइ णियमेण।
संखिज्जा खलु भागा, तेसिं पज्जत्तिदेहाणं॥157॥
संखिज्जगुणा देवा, अंतिमपटलादु आणदं जाव।
तत्तो एसंखगुणिदा, सोहम्मं जाव पडि-पडलं॥158॥
सत्तमणारयहिंतो, असंखगुणिदा हवंति णेरइया।
जावय पढमं णरयं, बहुदुक्खा होंति हेट्ठिट्ठा॥159॥
कप्पसुरा भावणया, विंतरदेवा तहेव जोइसिया।
बे होंति असंखगुणा, संखगुणा होंति जोइसिया॥160॥
पत्तेयाणं आऊ, वाससहस्साणि दह हवे परमं।
अन्तोमुहुत्तमाऊ, साहारणसव्वसुहुमाणं॥161॥
बावीस सत्तसहसा, पुढवीतोयाण आउसं होदि।
अग्गीणं तिण्णि दिणा, तिण्णि सहस्साणि वाऊणं॥162॥
वारसवास वियक्खे एगुणवण्णा दिणाणि तेयक्खे।
चउरक्खे छम्मासा, पंचक्खे तिण्णि पल्लाणि॥163॥
सव्वजहण्णं आऊ, लद्धिअपुण्णाण सव्वजीवाणं।
मज्झिमहीणमुहुत्तं, पज्जत्तिजुदाण णिक्किट्ठं॥164॥
देवाण णारयाणं, सायरसंखा हवंति तेत्तीसा।
उक्किट्ठं च जहण्णं, वासाणं दस सहस्साणि॥165॥
अंगुलअसंखभागो, एयक्खचउक्कदेहपरिमाणं।
जोयणसहस्समहियं, पउमं उक्कस्सयं जाण॥166॥
बायसजोयण संखो, कोसतियं गोब्भिया समुद्दिट्ठा।
भमरो जोयणमेगं, सहस्स सम्मुच्छिमो मच्छो॥167॥
पंचसयाधणुछेहा, सत्तमणरए हवंति णारइया।
तत्तो उस्सेहेण य, अद्धद्धा होंति उवरुवरि ॥168॥
असुराणं पणवीसं, सेसं णवभावणय दहदंडं।
विंतरदेवाण तहा, जोइसिया सत्तधणुदेहा ॥169॥
दुगदुगचदुचदुदुगदुगकप्पसुराणं सरीरपरिमाणं।
सत्तछहपंचहत्था, चउरो अद्धद्ध हीणा य॥170॥
हिट्ठिममज्झिमउवरिमगेवज्झे तह विमाणचउदसए।
अद्धजुदा वे हत्था, हीणं अद्धद्धयं उवरिं॥171॥
अवसप्पिणिए पढमे, काले मणुया तिकोसउच्छेहा।
छट्ठस्स वि अवसाणे, हत्थपमाणा विवत्था य॥172॥
सव्वजहण्णो देहो, लद्धिअपुण्णाण सव्वजीवाणं।
अंगुलअसंखभागो, अणेयभेओ हवे सो वि॥173॥
वि ति चउपंचक्खाणं, जहण्णदेहो हवेइ पुण्णाणं।
अंगुलअसंखभागो, संखगुणो सो वि उवरुवरिं॥174॥
आणुधरीयं कुन्थो, मच्छीकाणा य सालिसित्थो य।
पज्जत्ताण तसाणं, जहण्णदेहो विणिद्दिट्ठो ॥175॥
लोयपमाणो जीवो, देहपमाणो वि अत्थिदे खेत्ते।
ओगाहणसत्तोदो, संहरणविसप्पधम्मादो ॥176॥
सव्वगओ जदि जीवो, सव्वत्थ वि दुक्खसुक्खसंपत्ती।
जाइज्ज ण सा दिट्ठी, णियतणुमाणो तदो जीवो॥177॥
जीवो णाणसहावो, जह अग्गी उह्णओ सहावेण।
अत्थंतरभूदेण हि, णाणेण ण सो हवे णाणी॥178॥
जदि जीवादो भिण्णं, सव्वपयारेण हवदि तं णाणं।
गुणगुणिभावो य तदा, दूरेण प्पणस्सदे दुण्हं॥179॥
जीवस्स वि णाणस्स वि, गुणगुणिभावेण कीरए भेओ।
जं जाणदि तं णाणं, एवं भेओ कहं होदि॥180॥
णाणं भूयवियारं, जो मण्णदि सो वि भूदगहिदव्वो।
जीवेण विणा णाणं, किं केण वि दीसए कत्थ॥181॥
सच्चेयण पच्चक्खं, जो जीवं णेय मण्णदे मूढो।
सो जीवं ण मुणंतो, जीवाभावं कहं कुणदि॥182॥
जदि ण य हवेदि जीओ, ता को वेदेदि सुक्खदुक्खाणि।
इन्दियविसया सव्वे, को वा जाणदि विसेसेण॥183॥
संकप्पमओ जीवो, सुहदुक्खमयं हवेइ संकप्पो।
तं चिय वेददि जीवो, देहे मिलिदो वि सव्वत्थ॥184॥
देहमिलिदो वि जीवो, सव्वकम्माणि कुव्वदे जम्हा।
तम्हा पयट्टमाणो, एयत्तं बुज्झदे दोण्हं॥185॥
देहमिलिदो वि पिच्छदि, देहमिलिदो वि णिसुण्णदे सद्दं।
देहमिलिदो वि भुञ्जदि, देहमिलिदो वि गच्छेदि॥186॥
राओ हं भिच्चो हं, सिट्ठी हं चेव दुव्वलो बलिओ।
इदि एयत्ताविट्ठो दोण्हं भेयं ण बुज्झेदि॥187॥
जीवो हवेइ कत्ता, सव्वं कम्माणि कुव्वदे जम्हा।
कालाइलद्धिजुत्तो, संसारं कुणइ मोक्खं च॥188॥
जीवो वि हवइ भुत्ता, कम्मफलं सो वि भुञ्जदे जम्हा।
कम्मविवायं विविहं, सो वि य भुञ्जेदि संसारे॥189॥
जीवो वि हवइ पावं, अइतिव्वकषायपरिणदो णिच्चं।
जीवो वि हवेइ पुण्णं, उवसमभावेण संजुत्तो॥190॥
रयणत्तयसंजुत्तो, जीवो वि हवेइ उत्तमं तित्थं।
संसारं तरइ जदो रयणत्तयदिव्वणावाए॥191॥
जीवा हवंति तिविहा, बहिरप्पा तह य अन्तरप्पा य।
परमप्पा वि य दुविहा, अरहंता तह य सिद्धा य॥192॥
मिच्छतपरिणदप्पा, तिव्वकसाएण सुट्ठु आविट्ठो।
जीवं देहं एक्कं, मण्णंतो होदि बहिरप्पा॥193॥
जे जिणवयणे कुसलो, भेयं जाणंति जीवदेहाणं।
णिज्जियदुट्ठट्ठमया, अन्तरअप्पा य ते तिविहा॥194॥
पंचमहव्वयजुत्ता, धम्मे सुक्के वि संठिदा णिच्चं।
णिज्जियसयलपमाया, उक्किट्ठा अन्तरा होंति॥195॥
सावयगुणेहिं जुत्ता, पमत्तविरदा य मज्झिमा होंति।
जिणवयणे अणुरत्ता, उवसमसीला महासत्ता॥196॥
अविरयसम्मद्दिट्ठी, होंति जहण्णा जिणंदपयभत्ता।
अप्पाणं णिंदंता, गुणगहणे सुट्ठुअणुरत्ता॥197॥
स-सरीरा अरहंता, केवलणाणेण मुणियसयलत्था।
णाणसरीरा सिद्धा, सव्वुत्तम सुक्खसंपत्ता॥198॥
णिस्सेसकम्मणासे, अप्पसहावेण जा समुप्पत्ती।
कम्मजभावखए वि य, सा वि य पत्ती परा होदि॥199॥
जइ पुण सुद्धसहावा, सव्वेजीवा अणाइकाले वि।
तो तवचरणविहाणं, सव्वेसिं णिप्फलं होदि॥200॥
ता किह गिण्हदि देहं, णाणाकम्माणि ता कहं कुणदि।
सुहिदा वि य दुहिदा वि य, णाणारूवा कहं होंति॥201॥
सव्वे कम्म-णिबद्धा, संसरमाणा अणाइ-कालम्हि।
पच्छा तोडिय बंधं, सुद्धा सिद्धा धुवं होंति॥202॥
जो अण्णोण्णपवेसो, जीवपएसाण कम्मखंधाणं।
सव्वबंधाण वि लओ, सो बंधो होदि जीवस्स॥203॥
उत्तमगुणाण धामं, सव्वदव्वाण उत्तमं दव्वं।
तच्चाण परमतच्चं, जीवं जाणेह णिच्छयदो॥204॥
अंतरतच्चं जीवो, बाहिरतच्चं हवंति सेसाणि।
णाणविहीणं दव्वं, हियाहियं णेय जाणेदि॥205॥
सव्वो लोयायासो, पुग्गलदव्वेहिं सव्वदो भरिदो।
सुहमेहिं बायरेहिं य, णाणाविहसत्तिजुत्तेहिं ॥206॥
जे इन्दिएहिं गिज्झं, रूवरसगंधफासपरिणामं।
तं चिय पुग्गलदव्वं, अणंतगुणं जीवरासीदो॥207॥
जीवस्स बहुपयारं, उवयारं कुणदि पुग्गलं दव्वं।
देहं च इन्दियाणि य, वाणी उस्सासणिस्सासं॥208॥
अण्णं पि एवमाई, उवयारं कुणदि जाव संसारं।
मोह अणाणमयं पि य, परिणामं कुणदि जीवस्स॥209॥
जीवा वि दु जीवाणं, उवयारं कुणदि सव्वपच्चक्खं।
तत्थ वि पहाणहेऊ, पुण्णं पावं च णियमेण॥210॥
का वि अपुव्वा दीसदि, पुग्गलदव्वस्स एरिसी सत्ती।
केवलणाणसहाओ, विणासिदो जाइ जीवस्स॥211॥
धम्ममधम्मं दव्वं, गमणट्ठाणाण कारणं कमसो।
जीवाण पुग्गलाणं, बिण्णि वि लोगप्पमाणाणि॥212॥
सयलाणं दव्वाणं, जं दादूं सक्कदे हि अवगासं।
तं आयासं दुविहं, लोयालोयाण भेयेण॥213॥
सव्वाणं दव्वाणं, अवगाहणसत्ति अत्थि परमत्थं।
जह भसमपाणियाणं, जीवपएसाण जाण बहुयाणं॥214॥
जदि ण हवदि सा सत्ती, सहावभूदा हि सव्वदव्वाणं।
एक्केकास पएसे, कह ता सव्वाणि वट्टंति॥215॥
सव्वाणं दव्वाणं, परिणामं जो करेदि सो कालो।
एक्केकासपएसे, सो वट्टदि एक्किको चेव॥216॥
णियणियपरिणामाणं, णियणियदव्वं पि कारणं होदि।
अण्णं वाहिरदव्वं, णिमित्तमित्तं वियाणेह॥217॥
सव्वाणं दव्वाणं, जो उवयारो हवेइ अण्णोणं।
सो चिय कारणभावो, हवदि हु सहयारिभावेण॥218॥
कालाइलद्धिजुत्ता, णाणासत्तीहि संजुदा अत्था।
परिणममाणा हि सयं, ण सक्कदे को वि वारेदुं॥219॥
जीवाण पुग्गलाणं, जे सुहुमा बादरा य पज्जाया।
तीदाणागदभूदा, सो ववहारो हवे कालो॥220॥
तेसु अतीदा णंता, अणंतगुणिदा य भाविपज्जाया।
एक्को वि वट्टमाणो, एत्तियमित्तो वि सो कालो॥221॥
पुव्वपरिणामजुत्तं, कारणभावेण वट्टदे दव्वं।
उत्तरपरिणामजुदं, तं चिय कज्जं हवे णियमा॥222॥
कारणकज्जविसेसा, तिस्सु वि कालेसु होंति वत्थूणं।
एक्केक्कम्मि य समए, पुव्वुत्तरभावमासिज्ज॥223॥
संति अणंताणंता, तीसु वि कालेसु सव्वदव्वाणि।
सव्वं पि अणेयंतं, तत्तो भणिदं जिणेंदेहि॥224॥
जं वत्थु अणेयंतं, तं चिय कज्जं करेदि णियमेण।
बहुधम्मजुदं अत्थं, कज्जकरं दीसदे लोए॥225॥
एयंतं पुणु दव्वं, कज्जं ण करदि लेसमेत्तं पि।
ज पुणु ण करदि कज्जं, तं वुच्चदि केरिसं दव्वं॥226॥
परिणामेण विहीणं, णिच्चं दव्वं विणस्सदे णेव।
णो उप्पज्जेदि य सया, एवं कज्जं कहं कुणदि॥227॥
पज्जयमित्तं तच्चं, विणस्सरं खणे खणे वि अण्णण्णं।
अण्णइदव्वविहीणं, ण य कज्जं किं पि साहेदि॥228॥
णवणवकज्जविसेसा, तीसु वि कालेसु होंति वत्थूणं।
एक्केक्कम्मि य समये, पुव्वुत्तरभावमासिज्ज॥229॥
पुव्वपरिणामजुत्तं, कारणभावेण वट्टदे दव्वं।
उत्तरपरिणामजुदं, तं चिय कज्जं हवे णियमा॥230॥
जीवो अणाइणिहणो, परिणयमाणो हु णवणवं भावं।
सामग्गीसु पवट्टदि, कज्जाणि समासदे पच्छा॥231॥
ससरूवत्थो जीवो, कज्जं साहेदि वट्टमाणं पि।
खित्ते एकम्मि ठिदो, णियदव्वे संठिदो चेव॥232॥
ससरूवत्थो जीवो, अण्णसरूवम्मि गच्छदे जदि हि।
अण्णोण्णमेलणादो, एक्क-सरूवं हवे सव्वं॥233॥
अहवा बंभसरूवं, एक्कं सव्वं पि मण्णदे जदि हि।
चंडालबंभणाणं, तो ण विसेसो हवे को वि॥234॥
अणुपरिमाणं तच्चं, अंसविहीणं च मण्णदे जदि हि।
तो संबंधाभावो, तत्तो वि ण कज्जसंसिद्धि॥235॥
सव्वाणं दव्वाणं, दव्वसरूवेण होदि एयत्तं।
णियणियगुणभेएण हि, सव्वाणि वि होंति भिण्णाणि॥236॥
जो अत्थो पडिसमयं, उप्पादव्वयधुवत्तसब्भावो।
गुणपज्जयपरिणामो, सो सत्तो भण्णदे समये॥237॥
पडिसमयं परिणामो, पुव्वो णस्सेदि जायदे अण्णो।
वत्थुविणासो पढमो, उववादो भण्णदे विदिओ॥238॥
णो उप्पज्जदि जीवो, दव्वसरूवेण णेय णस्सेदि।
तं चेव दव्वमित्तं, णिच्चत्तं जाण जीवस्स॥239॥
अण्णइरूवं दव्वं, विसेसरूवो हवेइ पज्जाओ।
दव्वं पि विसेसेण हि, उप्पज्जदि णस्सदे सददं॥240॥
सरिसो जो परिणामो, अणाइणिहणो हवे गुणो सो हि।
सो सामण्णसरूवो, उप्पज्जदि णस्सदे णेय॥241॥
सो वि विणस्सदि जायदि, विसेसरूवेण सव्वदव्वेसु।
दव्वगुणपज्जयाणं, एयत्तं वत्थु परमत्थं॥242॥
जदि दव्वे पज्जाया, वि विज्जमाणा तिरोहिदा संति।
ता उप्पत्ती विहला, पडिपिहिदे देवदत्तेव्व॥243॥
सव्वाण पज्जयाणं, अविज्जमाणाण होदि उप्पत्ती।
कालाईलद्धीए, अणाइणिहणम्मि दव्वम्मि॥244॥
दव्वाणपज्जयाणं, धम्मविवक्खाइ कीरए भेओ।
वत्थुसरूवेण पुणो, ण हि भेओ सक्कदे काउं॥245॥
जदि वत्थुदो विभेदो, पज्जयदव्वाण मण्णसे मूढ़।
तो णिरवेक्खा सिद्धी, दोण्हं पि य पावदे णियमा॥246॥
जदि सव्वमेव णाणं, णाणारूवेहि संठिदं एक्कं।
तो ण वि किं पि विणेयं, णेयेण विणा कहं णाणं॥247॥
घड़पड़जड़दव्वाणि हि, णेयसरूवाणि सुप्पसिद्धाणि।
णाणं जाणेदि जदो, अप्पादो भिण्णरूवाणि॥248॥
जं सव्वलोयसिद्धं, देहं गेहादिबाहिरं अत्थं।
जो तं पि णाण मण्णदि, ण मुणदि सो णाणणामं पि॥249॥
अच्छीहिं पिच्छमाणो, जीवाजीवादि बहुविहं अत्थं।
जो भणदि णत्थि किंचि वि, सो भुट्ठाणं महाझुट्ठो॥250॥
जं सव्वं पि य संतं, तासो वि असंतओ कहं होदि।
णत्थित्ति किंचि तत्तो, अहवा सुण्णं कहं मुणदि॥251॥
किं बहुणा उत्तेण य, जेत्तियमेत्ताणि संति णामाणि।
तित्तियमेत्ता अत्था, संति हि णियमेण परमत्था॥252॥
णाणाधम्मेहिं जुदं, अप्पाणं तह परं पि णिच्छयदो।
जं जाणेदि सजोगं, तं णाणं भण्णदे समये॥253॥
जं सव्वं पि पयासदि, दव्वपज्जायसंजुदं लोयं।
तह य अलोयं सव्वं, तं णाणं सव्वपच्चक्खं॥254॥
सव्वं जाणदि जम्हा, सव्वगयं तं पि वुच्चदे तम्हा।
ण य पुण विसरदि णाणं, जीवं चइऊण आण्णत्थ॥255॥
णाणं ण जादि णेयं, णेयं पि ण जादि णाणदेसम्मि।
णियणियदेसठियाणं, ववहारो णाणणेयाणं॥256॥
मणपज्जयविण्णाणं, ओहीणाणं च देसपच्चक्खं।
मइसुयणाणं कमसो, विसदपरोक्खं परोक्खं च॥257॥
इन्दियजं मदिणाणं, जोग्गं जाणेदि पुग्गलं दव्वं।
माणसणाणं च पुणो, सुयविसयं अक्खविसयं च॥258॥
पंचेदियणाणाणं, मज्झे एगं च होदि उवजुत्तं।
मणणाणे उवजुत्ते, इंदियणाणं ण जाणेदि॥259॥
एक्के काले एगं, णाणं जीवस्स, होदि उवजुत्तं।
णाणाणाणाणि पुणो, लद्धि-सहावेण वुच्चंति॥260॥
जं वत्थु अणयंतं, एयंतं तं पि होदि सविपेक्खं।
सुयणाणेण णयेहि य, णिरवेक्खं दीसदे णेव॥261॥
सव्वं पि अणेयंतं, परोक्खरूवेण जं पयासेदि।
तं सुयणाणं भण्णदि, संसयपहुदीहि परिचित्तं॥262॥
लोयाणां ववहारं, धम्मविवक्खाइ जो पसाहेदि।
सुयणाणस्स वियप्पो, सो वि णओ लिंगसंभूदो॥263॥
णाणाधम्मजुदं पि य, एयं धम्मं पि वुच्चदे अत्थं।
तस्सेयविविक्खादो, णत्थि विवक्खा हु सेसाणं॥264॥
सो चिय इक्को धम्मो, वाचयसद्दो वि तस्स धम्मस्स।
तं जाणदि तं णाणं, ते तिण्णि वि णयविसेसा य॥265॥
ते सावेक्खा सुणया, णिरवेक्खा ते वि दुण्णया होंति।
सयलववहारसिद्धी, सुणयादो होदि णियमेण॥266॥
जं जाणिज्जइ जीवो, इन्दियवावारकायचिट्ठाहिं।
तं अणुमाणं भण्णादि, तं पि णयं बहुविहं जाण॥267॥
सो संगहेण एक्को, दुविहो वि य दव्वपज्जएहिंतो।
तेसिं च विसेसादो, णइगमपहुदी हवे णाणं॥268॥
जो साहदि सामण्णं, अविणाभूदं विसेसरूवेहिं।
णाणाजुत्तिबलादो, दव्वत्थो, सो णओ होदि॥269॥
जो साहेदि विसेसे, बहुविह-सामण्ण संजुदे सव्वे।
साहणलिंगवसादो, पज्जयविसयो णओ होदि॥270॥
जो साहेदि अदीदं, वियप्परूवं भविस्समट्ठं च।
संपडिकालाविट्ठं सो हु णओ णेगमो णेयो॥271॥
जो संगहेदि सव्वं, देसं वा विविहदव्वपज्जायं।
अणुगमलिंगविसिट्ठं, सो वि णयो संगहो होदि॥272॥
जो संगहेण गहिदं, विसेसरहिदं पि भेददे सददं।
परमाणूपज्जंतं, ववहारणओ हवे सो हु॥273॥
जो वट्टमाणकाले, अत्थपज्जायपरिणदं अत्थं।
संतं साहदि सव्वं, तं वि णयं रिजुणयं जाण॥274॥
सव्वेसिं वत्थुणं, संखालिंगादि वहुपयारेहिं।
जो साहदि णाणत्तं, सद्दणयं तं वियाणेह॥275॥
जो एगेगं अत्थं, परिणदिभेदेण साहदे णाणं।
मुक्खत्थं वा भासदि, अहिरूढं तं णयं जाण॥276॥
जेण सहावेण जदा, परिणदरूवम्मि तम्मयत्तादो।
तप्परिणामं साहदि, जो वि णओ सो हु परमत्थो॥277॥
एवं विविहणएहिं, जो वत्थु ववहरेदि लोयम्मि।
दंसणणाणचरित्तं, सो साहदि सग्गमोक्खं च॥278॥
विरला णिसुणहि तच्चं, विरला जाणंति तच्चदो तच्चं।
विरला भावहिं तच्चं, विरलाणं धारण होदि॥279॥
तच्चं कहिज्जमाणं, णिच्चलभावेण गिण्हदे जो हि।
तं चिय भावेदि सया, सो वि य तच्चं वियाणेइ॥280॥
को ण वसो इत्थि-जणे, कस्स ण मयणेण खंडियं माणं।
को इन्दिएहिं ण जिओ, को ण कसाएहिं संतत्तो॥281॥
सो ण वसो इत्थिजणे, सो ण जिओ इन्दिएहिं मोहेण।
जो ण य गिण्हदि गंथं, अब्भंतर बाहिरं सव्वं॥282॥
एवं लोयसहावं, जो झायदि उवसमेक्कसब्भाओ।
सो खविय कम्मपुंजं, तस्सेव सिहामणी होदि॥283॥
11. बोधिदुर्लभानुप्रेक्षा (गाथा 284 से 301)
जीवो अणंतकालं, वसइ णिगोएसु आइपरिहोणो।
तत्तो णीस्सरिऊणं, पुढवीकायादिओ होदि॥284॥
तत्थ वि असंखकालं, बायरसुहमेसु कुणइ परियत्तं।
चिंतामणि व्व दुलहं, तसत्तणं लहदि कट्ठेण॥285॥
वियलिंदिएसु जायदि, तत्थ वि अच्छेदि पुव्वकोडीओ।
तत्तो णीसरिदूणं, कहमवि पंचिंदिओ होदि॥286॥
सो वि मणेण विहीणो, ण य अप्पाणं परं पि जाणेदि।
अह मणसहिदो होदि हु, तह वि तिरिक्खो हवे रुद्दो॥287॥
सो तिव्वअसुहलेसो, णरये णिवडेइ दुक्खदे भीमे।
तत्थ वि दुक्खं भुञ्जदि, सारीरं माणसं पउरं॥288॥
तत्तो णीसरिदूणं, पुणरवि तिरिएसु जायदे पावो।
तत्थ वि दुक्खमणंतं, विसहदि जीवो अणेयविहं॥289॥
रयणं चउप्पहे पिव, मणुअत्तं सुट्ठु दुल्लहं लहिय।
मिच्छो हवेइ जीवो, तत्थ वि पावं समज्जेदि॥290॥
अह लहदि अज्जवंतं, तह ण वि पावेइ उत्तमं गोत्तं।
उत्तम कुले वि पत्ते, धणहीणो जायदे जीवो॥291॥
अह धन सहिओ होदि हु, इंदियपरिपुण्णदा तदो दुलहा।
अह इंदिय संपुण्णो, तह वि सरोओ हवे देहो॥292॥
अह णीरोओ होदि हु, तह वि ण पावेइ जीवियं सुइरं।
अह चिरकालं जीवदि, तो सीलं णेव पावेइ॥293॥
अह होदि सीलजुत्तो, तह वि ण पावेइ साहुसंसग्गं।
अह तं पि कह वि पावदि, सम्मत्तं तह वि अइदुलहं॥294॥
सम्मत्ते वि य लद्धे, चारित्तं णेव गिण्हदे जीवो।
अह कह वि तं पि गिण्हदि, तो पालेदुंण सक्केदि॥295॥
रयणत्तये वि लद्धे, तिव्वकसायं करेदि जइ जीवो।
तो दुग्गईसु गच्छदि, पणट्ठरयणत्तओ होऊ॥296॥
रयणु व्व जलहि-पडियं मणुयत्तं तं पि होदि अइदुलहं।
एवं सुणिच्छइत्ता, मिच्छकसाये य वज्जेह॥297॥
अहवा देवो होदि हु, तत्थ वि पावेदि कह व सम्मत्तं।
तो तवचरणं ण लहदि, देसजमं सील लेसं पि॥298॥
मणुवुगईए वि तओ, मणुवुगईए महव्वदं सयलं।
मणुवगईए झाणं, मणुवगईए वि णिव्वाणं॥299॥
इय दुलहं मणुयत्तं, लहिऊणं जे रमन्ति विसएसु।
ते लहिय दिव्वरयणं, भूइणिमित्तं पजालंति॥300॥
इय सव्वदुलहदुलहं, दंसण णाणं तहा चरित्तं च।
मुणिउण य संसारे, महायरं कुणह तिण्हं पि॥301॥
12. धर्मानुप्रेक्षा (गाथा 302 से 489)
जो जाणदि पच्चक्खं, तियालगुणपज्जएहि संजुत्तं।
लोयालोयं सयलं, सो सव्वणहू हवे देओ॥302॥
जदि ण हवदि सव्वण्हू, ता को जाणदि अदिदियं अत्थं।
इन्दियणाणं ण मुणदि, थूलं पि असेस पज्जायं॥303॥
तेणुवइट्ठो धम्मो, संगासत्ताण तह असंगाणं।
पढमो बारहभेओ, दसभेओ भासिओ बिदिओ॥304॥
सम्मदंसणसुद्धो, रहिओ मज्जाइथूलदोसेहिं।
वयधारी सामइउ, पव्ववई पासुयाहारी॥305॥
राईभोयणविरओ, मेहुणसारंभसंगचत्तो य।
कज्जाणुमोयविरदो, उद्दिट्ठारविरदो ॥306॥
चउगदिभव्वो सण्णी, सुविसुद्धो जग्गमाणपज्जत्तो।
संसारतडे, नियडो, णाणी पावेइ सम्मत्तं ॥307॥
सत्तण्हं पयडीणं, उवसमदो होदि उवसमं सम्मं।
खयदो य होदि खइयं, केवलिमूले मणूसस्स॥308॥
अणउदयादो छण्हं, सजाइरूवेण उदयमाणाणं।
सम्मत्तकम्मउदए, खयउवसमियं हवे सम्मं ॥309॥
गिण्हदि मुञ्चदि जीवो, वे सम्मत्ते असंखवाराओ।
पढमकसायविणासं, देसवय कुणदि उक्किट्ठं ॥310॥
जो तच्चमणेयंतं, णियमा, सद्दहदि सत्तभंगेहिं।
लोयाण पण्हवसदो, ववहारपवत्तणट्ठं च॥311॥
जो आयरेण मण्णदि, जीवाजीवादि णवविहं अत्थं।
सुदणाणेण णएहि य, सो सद्दिट्ठी हवे सुद्धो॥312॥
जो ण य कुव्वदि गव्वं, पुत्त कलत्ताइसव्वअत्थेसु।
उवसमभावे भावदि, अप्पाणं मुणादि तिणमित्तं॥313॥
विसयासत्तो वि सया, सव्वारंभेसु वट्टमाणो वि।
मोहविलासो एसो, इदि सव्वं मण्णदे हेयं॥314॥
उत्तमगुणगहणरओ, उत्तमसाहूण विणयसंजुत्तो।
साहम्मियअणुराई, सो सद्दिट्ठी हवे परमो॥315॥
देहमिलियं पि जीवं, णियणाणगुणेण मुणदि जो भिण्णं।
जीवमिलियं पि देहं, कंचुवसरिसं वियाणोई॥316॥
णिज्जियदोसं देवं, सव्वजिवाणं दया वरं धम्मं।
वज्जियगंथं च गुरुं, जो मण्णदि सो हु सद्दिट्ठी॥317॥
दोससहियं पि देवं, जीवहिंसाइसंजुदं धम्मं।
गंथासत्तं च गुरुं, जो मण्णदि सो हु कुद्दिट्ठी ॥318॥
ण य को वि देदि लच्छी, ण को वि जीवस्स कुणदि उवयारं।
उवयारं अवयारं, कम्मं पि सुहासुहं कुणदि॥319॥
भत्तीए पुज्जमाणो, विंतरदेवों वि देदि जदि लच्छी।
तो किं धम्मं कीरदि, एवं चिंतेइ सद्दिट्ठी॥320॥
जं जस्स जम्मिदेसे, जेण विहाणेण जम्मि कालम्मि।
णादं जिणेण णियदं, जम्मंवा अहव मरणं वा॥321॥
तं तस्स तम्मि देसे, तेण विहाणेण तम्मि कालम्मि।
को सक्कदिवारेदुं, इंदो वा तह जिणिंदो वा॥322॥
एवं जो णिच्चयदो, जाणदि दव्वाणि सव्वपज्जाए।
सो सद्दिट्ठी सुद्धो, जो संकदि सो हु कुद्दिट्ठी॥323॥
जो ण विजाणइ तच्चं, सो जिणवयणे करेदि सद्दहणं।
जं जिणवरेहि भणियं, तं सव्वमहं समिच्छामि॥324॥
रयणाण महारयणं, सव्वजोयाण उत्तमं जोयं।
रिद्धिण महा रिद्धि, सम्मत्तं सव्वसिद्धियरं ॥325॥
सम्मत्तगुणप्पहाणो, देविंदणरिंदवंदिओ होदि।
चत्तवयो वि य पावइ, सग्गसुहं उत्तमं विविहं ॥326॥
सम्माइट्ठी जीवो, दुग्गदिहेदूं ण बंधदे कम्मं।
जं बसुभवेसु बद्धं, दुक्कम्मं तं पि णासेदि॥327॥
बहुतससमण्णिदं जं, मज्जं मंसादि णिंदिदं दव्वं।
जो ण य सेवदि णियदं, सो दंसणसावओ होदि॥328॥
दिढचित्तो जो कीरदि, एवं पि वयं णियाणपरिहीणो।
वेरग्गभावियमणो, सो वि य दंसणगुणो होदि॥329॥
पंचाणुव्वयधारी, गुणवयसिक्खावएहिं संजुत्तो।
दिढचित्तो समजुत्तो, णाणी वयसावओ होदि॥330॥
जो वावरइ सदओ, अप्पाणसमं परं पि मण्णंतो।
निंदणगरहणजुत्तो, परिहरमाणो महारंभे॥331॥
तसघादं जो ण करदि, मणवयकाएहि णेव कारयदि।
कुव्वंतं पि ण इच्छदि, पढमवयं जायदे तस्स॥332॥
हिंसावयणं ण वयदि, कक्कसवयणं पि जो ण भासेदि।
णिट्ठुरवयणं पि तहा, ण भासदे गुज्झवयणं पि॥333॥
हिदमिदवयणं भासदि, संतोसकरं तु सव्वजीवाणं।
धम्मपयासणवयणं, अणुव्वदि होदि सो बिदियो॥334॥
जो बहुमुल्लं वत्थुं, अप्पमुल्लेण णेय गिण्हेदि।
वीसरियं पि ण गिण्हदि, लाहे थोये वि तूसेदि॥335॥
जो परदव्वं ण हरइ मायालोहेण कोहमाणेण।
दिढचित्तो सुद्धमई, अणुव्वई सो हवे तिदिओ॥336॥
असुइमयं दुग्गंधं, महिलादेहं विरच्चमाणो जो।
रूवं लावण्णं पि य, मणमोहणकारणं मुणइ॥337॥
जो मण्णदि परमहिलं, जणणीबहिणीसुआइसारिच्छं।
मणवयणे कायेण वि, बंभवई सो हवे थूलो॥338॥
जो लोहं णिहणित्ता, संतोसरसायणेण संतुट्ठो।
णिहणदि तिण्हा दुट्ठा, मण्णंतो विणस्सरं सव्वं॥339॥
जो परिमाणं कुव्वदि, धणधाणसुवण्णखित्तमाईणं।
उवओगं जाणित्ता, अणुव्वदं पंचमं तस्स॥340॥
जह लोहणासणट्ठं, संगपमाणं हवेइ जीवस्स।
सव्वं दिसिसुपमाणं, तह लोहं णासए णियमा॥341॥
जं परिमाणं कीरदि, दिसाण सव्वाणं सुप्पसिद्धाणं।
उवओगं जाणित्ता, गुणव्वदं जाण तं पढमं॥342॥
कज्जं किंपि ण साहदि, णिच्चं पावं करेदि जो अत्थो।
सो खलु हवे अणत्थो, पंचपयारो वि सो विविहो॥343॥
परदोसाण वि गहणं, परलच्छीणं समीहणं जं च।
परइत्थीअवलोओ, परकलहालोयणं पढमं॥344॥
जो उवएसो दिज्जइ, किसिपसुपालणवणिज्जपमुहेसु।
पुरिसित्थीसंजोए, अणत्थदंडो हवे बिदिओ ॥345॥
विहलो जो वावारो, पुढवीतोयाण अग्निवाऊणं।
तह वि वणप्फदिछेदो, अणत्थदंडो हवे तिदिओ ॥346॥
मज्जारपहुदिधरणं, आयुहलोहादिविक्कणं जं च।
लक्खाखलादिगहणं, अणत्थदंडो हवे तुरिओ ॥347॥
जं सवणं सत्थाणं, भंडणवसियरणकामसत्थाणं।
परदोसाणं च तहा, अणत्थदंडो हवे चरमो ॥348॥
एवं पंचपयारं, अणत्थदंडं दुहावहं णिच्चं।
जो परिहरेदि णाणी, गुणव्वदी सो हवे बिदिओ॥349॥
जाणित्ता संपत्ती, भोयणतंबोलवत्थमादिणं।
जं परिमाणं कीरदि, भोउवभोयं वयं तस्स॥350॥
जो परिहरेइ संतं, तस्स वयं थुव्वदे सुरिंदो वि।
जो मणलड्डू व भक्खदि, तस्स वयं अप्पसिद्धियरं॥351॥
सामाइयस्स करणं, खेत्तं कालं च आसणं विलओ।
साणवयणकायसुद्धी, णायव्वा हुंति सत्तेव॥352॥
जत्थ ण कलयलसद्दो, वहुजणसंघट्टणं ण जत्थत्थि।
जत्थ ण दंसादीया एस पसत्थो हवे देसो॥353॥
पुव्वण्हो, मज्झण्हे, अवरण्हे तिहि वि णालिया छक्को।
सामाइयस्स कालो, सविणयणिस्सेस-णिदिट्ठो॥354॥
बंधित्ता पज्जंकं, अहवा उड्ढेण उब्भओ ठिच्चा।
कालपमाणं किच्चा, इंदियवावारवज्जिदो होउं ॥355॥
जिणवयणेयग्गमणो, संवुडकाओ य अंजलिं किच्चा।
ससरूवे संलीणो, वंदणअत्थं विचिंतंतो ॥356॥
किच्चा देसपमाणं, सव्वं सावज्जवज्जिदो होउं।
जो कुव्वदि सामइयं सो मुणिसरिसो हवे ताव ॥357॥
ण्हाणविलेवणभूसण,-इत्थीसंसग्गगंधधूपदीवादि।
जो परिहरेदि णाणी, वेरग्गाभरणभूसणं किच्चा॥358॥
दोसु वि पव्वेसु सया, उववासं एयभत्त णिव्वियडी।
जो कुणइ एवमाई, तस्स वयं पोसहं बिदियं॥359॥
तिविहे पत्तम्मि सया, सद्धाइगुणेहिं संजुदो णाणी।
दाणं जो देदि सयं, णवदाणविहीहिं संजुत्तो॥360॥
सिक्खावयं च तदियं, तस्स हवे सव्वसोक्खसिद्धियरं।
दाणं चउव्विहं पि य, सव्वे दाणाण सारयरं॥361॥
भोयणदाणेण सोक्खं, ओसहदाणेण सत्थदाणं च।
जीवाण अभयदाणं, सुदुल्लहं सव्वदाणेसु ॥362॥
भोयणदाणे दिण्णे, तिण्णि वि दाणाणि होंति दिण्णाणि।
भुक्खतिसाएवाही, दिणे दिणे होंति देहीणां॥363॥
भोयणाबलेण साहू, सत्थं संवेदि रत्तिदिवसं पि।
भोयणदाणे दिण्णे, पाण वि य रक्खिया होंति॥364॥
इहपरलोयणिरीहो, दाणं जो देदि परमभत्तीए।
रयणत्तये सुठविदो, संघो सयलो हवे तेण॥365॥
उत्तमपत्तविसेसे, उत्तमभत्तीए उत्तमं दाणं।
एयदिणे वि य दिण्णं, इंदसुहं उत्तमं देदि॥366॥
पुव्वपमाणकदाणं, सव्वदिसीणं पुणो वि संवरणं।
इंदियविसयाण तहा, पुणो वि जो कुणदि संवरणं॥367॥
वासादिकयपमाणं, दिणे दिणे लोहकामसमणट्ठं।
सावज्जवज्जणट्ठं, तस्स चउत्थं वयं होदि॥368॥
वारसवएहिं जुत्तो, जो संलेहणं करेदि उवसंतो।
सो सुरसोक्खं पाविय, कमेण सोक्खं परं लहदि॥369॥
एक्कं पि वयं विमलं, सिद्दिट्ठी जइ कुणेदि दिढचित्तो।
तो विविहरिद्धिजुत्तं, इंदत्तं पावए णियमा॥370॥
जो कुणदि काउसग्गं, वारसआवत्तसंजदो धीरो।
णमणदुगं पि कुणंतो, चदुप्पणामो पसण्णप्पा॥371॥
चिंतंतो ससरूबं, जिणबिंब अहव अक्खरं परमं।
ज्झायदि कम्मविवायं, तस्स वयं होदि सामइयं॥372॥
सत्तमितेरसिदिवसे, अवरणहे जाइऊण जिणभवणे।
किरियाकम्मं किच्चा, उववासं चउविहं गहिय॥373॥
गिहवावारं चत्तां रत्तिं गमिऊण धम्मचिंताए।
पच्चूसे उट्ठित्ता, किरियाकम्मं च कादूण॥374॥
सत्थब्भासेण पुणो, दिवसं गमिऊण वंदणं किच्चा।
रत्तिं णेदूण तहा, पच्चूदे वंदणं किच्चा॥375॥
पुज्जणविहिं च किच्चा, पत्तं गहिऊण णवरि तिवहंपि।
भुंजाविऊण पत्तं, भुंजंतो पोसहो होदि॥376॥
एक्कं पि णिरारंभं, उववांस जो करेदि उवसंतो।
बहुभवसंचियकम्मं, सो णाणी खवदि लीलाए॥377॥
उववासं कुव्वंतो, आरंभं जो करेदि मोहादो।
सो णियदेहं सोसदि, ण झाडए कम्मलेसं पि॥378॥
सच्चित्तं पत्तफलं, छल्लीमूलं च किसलयं बीयं।
जो ण य भक्खदि णाणी, सचित्तविरदो हवे सो दु॥379॥
जो ण य भक्खेदि सयं, तस्स ण अण्णस्स जुज्जदे दाउं।
भुत्तस्स भोजिदस्सहि, णत्थि विसेसो तदो को वि॥380॥
जो वज्जेदि सचित्तं, दुज्जय जीहा विणिज्जिया तेण।
दयभावो होदि किओ, जिणवयणं पालियं तेण॥381॥
जो चउविहंपि भोज्जं, रयणीए णेव भुंजदे णाणी।
ण य भुंजावइ अण्णं, णिसिवरओ सो हवे भोज्जो॥382॥
जो णिसिभुत्तिं वज्जदि, सो उववासं करेदि छम्मासं।
संवच्छरस्स मज्झे, आरंभं मुयदि रयणीए॥383॥
सव्वेसिं इत्थेणं, जो अहिलासं ण कुव्वदे णाणी।
मण वाया कायेण य, बंभवई सो हवे सदओ॥384॥
जो आरंभ ण कुणदि, अण्णं कारयदि णेय अणुमण्णे।
हिंसासंतट्ठमणो, चत्तारंभो हवे सो हु॥385॥
जो परिवज्जइ गंथं, अब्भंतर बाहिरं च साणंदो।
पावं ति मण्णमाणो, णिग्गंथो सो हवे णाणी॥386॥
बाहिरगंथविहीणा, दलिद्दमणुआ सहावदो होंति।
अब्भतरगंथंपुण, ण सक्कदे को वि छंडेदुं॥387॥
जो अणुमणणं ण कुणदि, गिहत्थकज्जेसु पावमूलेसु।
भवियव्वं भावंतो, अणुमणविरओ हवे सो दु॥388॥
जो पुण चिंतदि कज्जं, सुहासुहं रायदोससंजुत्तो।
उवओगेण विहीणं, स कुणदि पावं विणा कज्जं॥389॥
जो णव कोडिविसुद्धं, भिक्खायरणेण भुंजदे भोज्जं।
जायणरहियं जोग्गं, उद्दिट्ठाहारविरदो सो॥390॥
जो सावयवयसुद्धो, अंते आराहणं परं कुणदि।
सो अच्चुदम्मि सग्गे, इन्दो सुरसेविदो होदि॥391॥
जो रयणत्तयजुत्तो, खमादिभावेहिं परिणदो णिच्चं।
सव्वत्थ वि मज्झत्थो, सो साहू भण्णदे धम्मो ॥392॥
सो चेव दहप्पयारो, खमादि भावेहिं सुक्खसारेहिं।
ते पुण भणिज्जमाणा मुणियव्वा परमभत्तीए॥393॥
कोहेण जो ण तप्पदि, सुरणरतिरिएहिं कीरमाणे वि।
उवसग्गे वि रउद्दे, तस्स खिमा णिम्मला होदि॥394॥
उत्तमणाणपहाणो, उत्तमतवयरणकरणसीलो वि।
अप्पाणं जो हीलदि, मद्दवरयणं भवे तस्स॥395॥
जो चिंतेइ ण वंकं, कुणदि ण वंकं ण जंपदे वंकं।
ण य गोवदि णियदोसं, अज्जवधम्मो हवे तस्स॥396॥
समसंतोसजलेणं य, जो धोवदि तिव्वलोहमलपुंजं।
भोयणगिद्धिविहीणो, तस्स सउच्चं हवे विमलं॥397॥
जिणवयणमेव भासदि, तं पालेदुं असक्कमाणो वि।
ववहारेण वि अलियं, ण वददि जो सच्चवाई सो॥398॥
जो जीवरक्खणपरो, गमणागमणादिसव्वकज्जेसु।
तणछेदं पि ण इच्छदि, संजमधम्मो हवे तस्स॥399॥
इहपरलोयसुहाणं, णिरवेक्खो जो करेदि समभावो।
विविहं कायकिलेसं, तवधम्मो णिम्मलो तस्स॥400॥
जो चयदि मिट्ठभोज्जं, उवयरणं रायदोससंजणयं।
वसदिं ममत्तहेदुं, चायगुणो सो हवे तस्स॥401॥
तिविहेण जो विवज्जदि, चेयणमियरं च सव्वहा संगं।
लोयववहारविरदो, णिग्गंथत्तं हवे तस्स॥402॥
जो परिहरेदि संगं, महिलाणं णेव पस्सदे रूवं।
कामकहादिणिरीहो, णव विह बंभं हवे तस्स॥403॥
एसो दहप्पयारो, धम्मो दहलक्खणे हवे णियमा।
अण्णे हवदि धम्मो, हिंसा सुहमा वि जत्थत्थि॥404॥
हिंसारंभे ण सुहो, देवणिमित्तं गुरूण कज्जेसु।
हिंसा पावं ति मदो, दयापहाणो जदो धम्मो॥405॥
देवगुरुण णिमित्तं, हिंसासहिदो वि होदि जदि धम्मो।
हिसारहिदो धम्मो, इदि जिणवयणं हवे अलियं॥406॥
इदि एसो जिणधम्मो, अलद्धपुव्वो अणाइकाले वि।
मिछत्तसंजुदाणं, जीवाणं लद्धिहीणाणं ॥407॥
एदे दहप्पयारा, पावकम्मस्स णासिया भणिया।
पुण्णस्स य संजणया, पर पुण्णत्थं ण कायव्वा ॥408॥
पुण्णं पि जो समच्छदि, संसारो तेण ईहिदो होदि।
पुण्णं सुग्गई हेदुं, पुण्णखएणेव णिव्वाणं॥409॥
जो अहिलसेदि पुण्णं, सकसाओ विसयसोक्खतण्हाए।
दूरे तस्स विसोही, विसोहिमूलाणि पुण्णाणि॥410॥
पुण्णासाए ण पुण्णं, जदो णिरीहस्स पुण्णसंपत्ती।
इय जाणिऊण, जइणो, पुण्णे वि म आयरं कुणह॥411॥
पुण्णं बंधदि जीवो, मंदकसाएहि परिणदो संतो।
तम्हा मंदकसाया, हेऊ पुण्णस्स ण हि वंछा॥412॥
किं जीवदया धम्मो, जण्णे हिंसा वि होदि किं धम्मो।
इच्चेवमादिसंका, तदकरणं जाण णिस्संका॥413॥
दयभावो वि य धम्मो, हिंसाभावो ण भण्णदे धम्मो।
इदि संदेहाभावो, णिस्संका णिम्मला होदि॥414॥
जो सग्गसुहणिमित्तं, धम्मं णायरदि दूसहतवेहिं।
मोक्खं समीहमाणो, णिक्खंखा जायदे तस्स॥415॥
दहविहधम्मजुदाणं, सहावदुग्गंधअसुइदेहेसु।
जं णिंदणं ण कीरइ, णिव्विदिगिंछा गुणो सो हु॥416॥
भयलज्जालाहादो, हिंसारंभो ण मण्णदे धम्मो।
जो जिणवयणे लीणो, अमूढदिट्ठी हवे सो दु॥417॥
जो परदोसं गोवदि, णियसुकयं जो ण पयासदे लोए।
भवियव्वभावणरओ, उवगूहणकारओ सो हु॥418॥
धम्मादो चलमाणं, जो अण्णं संठवेदि धम्मम्मि।
अप्पाणं सुदिढयदि, ठिदिकरणं होदि तस्सेव॥419॥
जो धम्मिएसु भत्तो, अणुचरणं कुणदि परमसद्धाए।
पियवयणं जंपंतो, वच्छल्लं तस्स भव्वस्स॥420॥
जो दसभेयं धम्मं, भव्वजणाणं पयासदे विमलं।
अप्पाणं पि पयासदि, णाणेण पहावणा तस्स॥421॥
जिणसासणमाहप्पं, बहुविहजुत्तीहि जो पयासेदि।
तह तिव्वेण तवेण य, पहावणा णिम्मला तस्स॥422॥
जो ण कुणदि परतत्तिं, पुणु पुणु भावेदि सुद्धमप्पाणं।
इंदियसुहणिरवेक्खो, णिस्संकाईगुण तस्स॥423॥
णिस्संकापहुडिगुणा, जह धम्मे तह य देवगुरुतच्चे।
जाणेहि जिणमयादो, सम्मत्तविसोहया एदे॥424॥
धम्मं ण मुणदि जीवो, अहवा जाणेइ कह व कट्ठेण।
काउं तो वि ण सक्कदि, मोहपिसाएण भोलविदो॥425॥
जह जीवो कुणइ रइं, पुत्तकलत्तेसु कामभोगेसु।
तह जइ जिणिंदधम्मे, तो लीलाए सुहं लहदि॥426॥
लच्छिं वंछेइ णरो, णेव सुधम्मेसु आयरं कुणइ।
बीएण विणा कत्थ वि, किं दोसदि सस्सणिप्पत्ति॥427॥
जो धम्मत्थो जीवो, सो रिउवग्गे वि कुणदि खमभावं।
ता परदव्वं वज्जइ, जणणिसमं गणइ परदारं ॥428॥
ता सव्वत्थ वि कित्ती, ता सव्वस्स वि हवेइ वीसासो।
ता सव्वं पिय भासइ, ता शुद्धं माणसं कुणई ॥429॥
उत्तमधम्मेण जुदो, होदि तिरक्खो वि उत्तमो देवो।
चंडालो वि सुरिंदो, उत्तमधम्मेण संभवदि॥430॥
अग्गी वि य होदि हिमं, होदि भुयंगो वि उत्तम रयणं।
जीवस्स सुधम्मादो, देवा वि य किंकरा होंति॥431॥
अलियवयणं पि सच्चं, उज्जमरहिए वि लच्छिसंपत्ती।
धम्मपहावेण णरो, अणओ वि सुहंकारो होदि॥432॥
देवो वि धम्मचत्तो, मिच्छत्तवसेण तरुवरो होदि।
चक्की वि धम्मरहिओ, णिवडइ, णरए ण संदेहो ॥433॥
धम्मविहीणो जीवो, कुणइ असक्कं पि साहसं जइ वि।
तो ण वि पावदि इट्ठं, सुट्ठुअणिट्ठं परं लहदि॥434॥
इय पच्चक्खं पेच्छह धम्माहम्माण विविहमाहप्पं।
धम्मं आयरह सया, पावं दूरेण परिहरह॥435॥
द्वादश तप
बारसभेओ भणिओ, णिज्जरहेऊ तवो समासेण।
तस्स पयारा एदे, भणिज्जमाणा मुणेयव्वा॥436॥
उवसमणं अक्खाणं, उववासो वण्णिदो मुणिंदेहि।
तम्हा भुंजुंता वि य जिदिंदिया होंति उववासा॥437॥
जो मणइंदियविजई, इहभवपरलोयसोक्खणिरवेक्खो।
अप्पाणे विय णिवसइ, सज्झायपरायणो होदि ॥438॥
कम्माणणिज्जरट्ठं, आहारं परिहरेइ लीलाए।
एगदिणादिपमाणं, तस्स तवं अणसणं होदि ॥439॥
उववासं कुव्वाणो, आरंभं जो करेदि मोहादो।
तस्स किलेसो अवरं, कम्माणं णेव णिज्जरणं॥440॥
आहारगिद्धिरहिओ, चरियामग्गेण पासुगं जोग्गं।
अप्पयरं जो भुज्जइ, अवमोदरियं तवं तस्स॥441॥
जो पुण कित्तिणिमित्तं, मायाए मिट्ठभिक्खलाहट्ठं।
अप्पं भुज्जदि भोज्जं, तस्स तवं णिप्फलं बिदियं॥442॥
एगादिगिहपमाणं, किं वा संकप्पकप्पियं विरसं।
भोज्जं पसुव्व भुंजदि, वित्तिपमाणं तवो तस्स॥443॥
संसारदुक्खतट्ठो, विससमविसयं विचिंतमाणो जो।
णीरसभोज्जं भुंजइ, रसचाओ तस्स सुविसुद्धो॥444॥
जो रायदोसहेदू आसणसिज्जादियं परिच्चयइ।
अप्पा णिव्विसय सया, तस्स तवो पंचमो परमो॥445॥
पूजादिसु णिरवेक्खो, संसारसरीरभोगणिव्विण्णो।
अब्भंतरतवकुसलो, उवसमसीलो महासंतो॥446॥
जो णिवसेदि मसाणे, वणगहणे णिज्जरो महाभीमे।
अण्णत्थ वि एयंते, तस्स वि एदं तवं होदि॥447॥
दुस्सहउवसग्गजई, आतावणसीयवायखिण्णो वि।
जो ण वि खेदं गच्छदि, कायकिलेसो तवो तस्स॥448॥
दोसं ण करेदि सयं, अण्णं पि ण कारएदि जो तिविहं।
कुव्वाणं पि ण इच्छदि, तस्स विसोही परा होदि॥449॥
अह कह वि पमादेण य, दोसो जदि एदि तं पि पयडेदि।
णिद्दोससाहुमूले, दसदोसविवज्जिदो होदुं ॥450॥
जं किं पि तेण दिण्णं, तं सव्वं सो करेदि सद्धाए।
णो पुण हियए संकदि, किं थोवं किं पि वहुयं वा॥451॥
पुणरवि काउं णेच्छदि, तं दोसं जइ वि जाइ सयखंडं।
एवं णिच्चयसहिदो, पायच्छित्तं तवो होदि॥452॥
जो चिंतइ अप्पाणं, णाणसरूवं पुणो पुणो णाणी।
विकहादिविरत्तमणो, पायच्छित्तं वरं तस्स॥453॥
विणयो पंचपयारो, दंसणणाणे तहा चरित्ते य।
वारसभेयम्मि तवे, उवयारो बहुविहो णेओ॥454॥
दंसणणाणचरित्ते, सुविसुद्धो जो हवेइ परिणामो।
वारसभेदे वि तवे, सो च्चिय विणओ हवे तेसिं॥455॥
रयणत्तयजुत्ताणं, अणुकूलं जो चरेदि भत्तीए।
भिच्चो जह रायाणं, उवयारो सो हवे विणओ॥456॥
जो उवयरदि जदीणं, उवसग्गजराइखीणकायाणं।
पूजादिसु णिरवेक्खं, वेज्जावच्चं तवो तस्स॥457॥
जो वावरइ सरूवे, समदम भावम्मि सुद्धिउवजुत्तो।
लोयववहारविरदो, वेज्जावच्चं परं तस्स॥458॥
परतत्तीणिरवेक्खो, दुट्ठवियप्पाण णासणसमत्थो।
तच्चविणिच्छयहेदू, सज्झाओ ज्झाणसिद्धियरो॥459॥
पूयादिसु णिरवेक्खो, जिणसत्थं जो पढेइ भत्तीए।
कम्ममलसोहणट्ठं, सुयलाहो सुहयरो तस्स॥460॥
जो जिणसत्थं सेवदि, पंडियमाणी फलं समीहंतो।
साहम्मियपडिकूलो, सत्त्थं पि विसं हवे तस्स॥461॥
जो जुद्धकामसत्थं, रायदोसेहिं परिणदो पढइ।
लोयावंचणहेदुं, सज्झाओ णिप्फलो तस्स॥462॥
जो अप्पाणं जाणदि, असुइसरीरादु तच्चदो भिण्णं।
जाणगस्वसरूवं, सो सत्थं जाणदे सव्वं॥463॥
जो णवि जाणदि अप्पं, णाणसरूवं सरीरदो भिण्णं।
सो णवि जाणदि सत्थं, आगमपाढं कुणंतो वि॥464॥
जल्लमललित्तगत्तो, दुस्सहवाहीसु णिप्पडीयारो।
मुहधोवणादिविरओ, भोयणसेज्जादिणिरवेक्खो॥465॥
ससरूवचिंतणरओ, दुज्जणसुयणाण जो हु मज्झत्थो।
देहे वि णिम्ममत्तो, काओसग्गो तवो तस्स॥466॥
जो देहधारणपरो, उवयरणादिविसेससंसत्तो।
बाहिरववहाररओ, काओसग्गो कुदो तस्स॥467॥
अंतो मुहुत्तमेत्तं, लीणं वत्थुम्मि माणसं णाणं।
ज्झाणं भण्णदि समए, असुहं च सुहं च तं दुविहं ॥468॥
असुहं अट्ट रउद्दं, धम्मं सुक्कं च सुहयरं होदि।
अट्टं तिव्वकषायं, तिव्वतमकसायदो रुद्दं ॥469॥
मंदकषायं धम्मं, मंदतमकसायदो हवे सुक्कं।
अकसाए वि सुयड्ढे, केवलणाणे वि तं होदि ॥470॥
दुक्खयर-विसयजोए, केम इमं चयदि इदि विचिंतंत्तो।
चेट्ठदि जो विक्खित्तो, अट्टं ज्झाणं हवे तस्स॥471॥
मणहरविसयविओगे, कह तं पावेमि इहि वियप्पो जो।
संतावेण पयट्टो, सो च्चिय अट्टं हवे ज्झाणं॥472॥
हिंसाणंदेण जुदा, असच्चवयणेण परिणदो जो दु।
तत्थेव अथिरचित्तो, रुद्दं ज्झाणं हवे तस्स॥473॥
परविसयहरणसीलो, सगीयविसये सुरक्खणे दक्खो।
तग्गयचिंत्ताविट्ठो, णिरंतरं तं पि रुद्दं पि॥474॥
विण्णि वि असुहे ज्झाणे, पावणिहाणे य दुक्खसंताणे।
तम्हा दूरे वज्जह, धम्मे पुण आयरं कुणह॥475॥
धम्मो वत्थुसहावो, खमादिभावो य दसविहो धम्मो।
रयणत्तयं च धम्मो, जीवाणं रक्खणं धम्मो॥476॥
धम्मे एयग्गमणो, जो ण वि वेदेदि पंचहा विसयं।
वेरग्गमओ णाणी, धम्मज्झाणं हवे तस्स॥477॥
सुविसुद्धरायदोसो, बाहिरसंकप्पवज्जिओ धीरो।
एयग्गमणे संतो, जं चिंतइ तं पि सुहज्झाणं ॥478॥
ससरूवसमुब्भासो, णट्ठममत्तो जिदिंदिओ संतो।
अप्पाणं चिंतंतो, सुहज्झाणरओ हवे साहू॥479॥
वज्जियसयलवियप्पो, अप्पसरूवे मणं णिरुंधंत्तो।
जं चिंतदि साणंदं, तं धम्मं उत्तमं ज्झाणं॥480॥
जत्थ गुणा सुविसुद्धा, उवसमखमणं च जत्थ कम्माणं।
लेसा वि जत्थ सुक्का, तं सुक्कं भण्णदे ज्झाणं॥481॥
पडिसमयं सुज्झंतो अणंतगुणिदाए उभयसुद्धीए।
पढमं सुक्कं ज्झायदि, आरूढो उभयसेणीसु॥482॥
णिस्सेसमोहविलए, खीणकसाए य अंतिमे काल।
ससरूवम्मि णिलीणो, सुक्कं ज्झाएदि एयत्तं॥483॥
केवलणाणसहावो, सुहमे जोगम्हि संठिओ काए।
जं ज्झायदि सजोगिजिणो, तं तिदियं सुहमकिरियं च॥484॥
जोगविणासं किच्चा, कम्मचउक्कस्स खवणकरणट्ठं।
जं ज्झायदि अजोगिजिणो, णिक्किरियं तं चउत्थं च॥485॥
एसो वारसभेओ, उग्गतवो जो चरेदि उवजुत्तो।
सो खविय कम्मपुंजं, मुत्तिसुहं उत्तमं लहदि॥486॥
जिणवयणभावणट्ठं, सामिकुमारेण परमसद्धाए।
रइया अणुवेक्खाओ, चंचलमण-रुंभणट्ठं च॥487॥
वारसअणुवेक्खाओ, भणिया हु जिणागमाणुसारेण।
जो पढइ सुणइ भावइ, सो पावइ उत्तमं सोक्खं॥488॥
तिहुयणपहाणस्वामिं, कुमारकाले वि तविय तवचरणं।
वसुपुज्जसुयं मल्लिं, चरिमतियं संथुवे णिच्चं॥489॥