नियमसार गाथा एवं अर्थ (आचार्य कुन्दकुन्द) | Niyamsar Gatha Evam Arth (Acharya Kundkund)

नियमसार गाथा एवं अर्थ

आचार्य कुन्दकुन्द

नियमसार के मूल गाथा 1 से 187, हर गाथा के नीचे उसका अन्वयार्थ, भाग इसी पोस्ट में अपने शीर्षक के साथ। अन्वयार्थ संलग्न ग्रंथ (हिन्दी अनुवाद मगनलाल जैन) में हर गाथा के बाद छपे “अन्वयार्थ” से ज्यों का त्यों लिया है; संस्कृत टीका और उसका अनुवाद नहीं लिए, वे पीडीएफ में हैं। अपनी ओर से कुछ नहीं जोड़ा।

केवल मूल गाथा (छपाई की टिप्पणियों सहित): नियमसार मूल गाथा (आचार्य कुन्दकुन्द) | Niyamsar Mool Gatha (Acharya Kundkund)

स्रोत: Niyamsaar Mool (Maganlal Jain) v1.pdf

Niyamsaar Mool (Maganlal Jain) v1.pdf (1614 KB)


जीव अधिकार (गाथा 1 से 19)

णमिऊण जिणं वीरं अणंतवरणाणदंसणसहावं ।
वोच्छामि णियमसारं केवलिसुदकेवलीभणिदं ॥1॥ ॥1॥

अन्वयार्थ: [ अनन्तवरज्ञानदर्शनस्वभावं ] अनंत और उत्कृष्ट ज्ञानदर्शन जिनका स्वभाव है ऐसे ( - केवलज्ञानी और केवलदर्शनी ) [ जिनं वीरं ] जिन वीरको [ नत्वा ] नमन करके [ केवलिश्रुतकेवलिभणितंम् ] केवली तथा श्रुतकेवलियोंका का कहा हुआ [ नियमसारं ] नियमसार [ वक्ष्यामि ] मैं कहूँगा।


मग्गो मग्गफलं ति य दुविहं जिणसासणे समक्खादं ।
मग्गो मोक्खउवायो तस्स फलं होइ णिव्वाणं ॥2॥ ॥2॥

अन्वयार्थ: [ मार्गः मार्गफलम् ] मार्ग और मार्गफल [ इति च द्विविधं ] ऐसे दो प्रकारका [ जिनशासने ] जिन शासनमें [ समाख्यातम् ] कथन किया गया है; [ मार्गः मोक्षोपायः ] मार्ग मोक्षोपाय है और (तस्य फलं ] उसका फल [ निर्वाणं भवति ] निर्वाण है।


णियमेण य जं कज्जं तं णियमं णाणदंसणचरित्तं ।
विवरीयपरिहरत्थं भणिदं खलु सारमिदि वयणं ॥3॥ ॥3॥

अन्वयार्थ: [ सः नियमः ] नियम अर्थात् [ नियमेन च ] नियमसे ( निश्चित ) [ यत् कार्य ] जो करने योग्य हो वह अर्थात् [ ज्ञानदर्शनचारित्रम् ] ज्ञानदर्शनचारित्र। [ विपरीतपरिहारार्थं ] विपरीतके परिहार हेतुसे ( ज्ञानदर्शनचारित्रसे विरुद्ध भावोंका त्याग करनेके लिये ) [ खलु ] वास्तवमें [ सारम् इति वचनम् ] “ सार ” ऐसा वचन [ भणितम् ] कहा है।


णियमं मोक्खउवायो तस्स फलं हवति परमणिव्वाणं ।
एदेसिं तिण्हं पि य पत्तेयपरूवणा होइ ॥4॥ ॥4॥

अन्वयार्थ: [ नियमः ] ( रत्नत्रयरूप ) नियम [ मोक्षोपायः ] मोक्षका उपाय है; [ तस्य फलं ] उसका फल [ परमनिर्वाणं भवति ] परम निर्वाण है। [ अपि च ] पुनश्च ( भेदकथन द्वारा अभेद समझानेके हेतु ) [ एतेषां त्रयाणां ] इन तीनोंका [ प्रत्येकप्ररूपणा ] भेद करके भिन्न - भिन्न निरूपण [ भवति ] होता है।


अत्तागमतच्चाणं सद्दहणादो हवेइ सम्मत्तं ।
ववगयअसेसदोसो सयलगुणप्पा हवे अत्तो ॥5॥ ॥5॥

अन्वयार्थ: [ आप्तागमतत्त्वानां ] आप्त, आगम और तत्त्वोंकी [ श्रद्धानात् ] श्रद्धासे [ सम्यक्त्वम् ] सम्यक्त्व [ भवति ] होता है ; [ व्यपगताशेषदोषः ] जिसके अशेष [ समस्त ] दोष दूर हुए हैं ऐसा जो [ सकलगुणात्मा ] सकलगुणमय पुरुष [ आप्तः भवेत् ] वह आप्त है।


छुहतण्हभीरुरोसो रागो मोहो चिंता जरा रुजामिच्चू ।
सेदं खेद मदो रइ विम्हियणिद्दा जणुव्वेगो ॥6॥ ॥6॥

अन्वयार्थ: [ क्षुधा ] क्षुधा, [ तृष्णा ] तृषा, [ भयं ] भय, [ रोषः ] रोष (क्रोध), [ रागः ] राग, [ मोहः ] मोह, [ चिन्ता ] चिंता, [ जरा ] जरा, [ रुजा ] रोग, [ मृत्युः ] मृत्यु, [ स्वेदः ] स्वेद (पसीना), [ खेदः ] खेद, [ मदः ] मद, [ रतिः ] रति, [ विस्मयनिद्रे ] विस्मय, निद्रा, [ जन्मोद्वेगौ ] जन्म और उद्वेग ( - यह अठारह दोष हैं)।


णिस्सेसदोसरहिओ केवलणाणाइपरमविभवजुदो ।
सो परमप्पा उच्चइ तव्विवरीओ ण परमप्पा ॥7॥ ॥7॥

अन्वयार्थ: [ नि:शेषदोषरहित: ] (ऐसे) नि:शेष दोषसे जो रहित है और [ केवलज्ञानादिपरमविभवयुत: ] केवलज्ञानादि परम वैभवसे जो संयुक्त है, [ स: ] वह [ परमात्मा उच्यते ] परमात्मा कहलाता है; [ तद्विपरीत: ] उससे विपरीत [ परमात्मा न ] वह परमात्मा नहीं है।


तस्स मुहुग्गदवयणं पुव्वावरदोसविरहियं सुद्धं ।
आगममिदि परिकहियं तेण दु कहिया हवंति तच्चत्था ॥8॥ ॥8॥

अन्वयार्थ: [ तस्य मुखोद्गतवचनं ] उनके मुखसे निकली हुई वाणी जो कि [ पूर्वापरदोषविरहितं शुद्धम् ] पूर्वापर दोष रहित ( - आगे पीछे विरोध रहित ) और शुद्ध है, उसे [ आगमम् इति परिकथितं ] आगम कहा है; [ तेन तु ] और उसे [ तत्त्वार्थाः ] तत्त्वार्थ [ कथिताः भवन्ति ] कहे हैं।


जीवा पोग्गलकाया धम्माधम्मा य काल आयासं ।
तच्चत्था इदि भणिदा णाणागुणपज्जएहिं संजुत्ता ॥9॥ ॥9॥

अन्वयार्थ: [ जीवाः ] जीव, [ पुद्गलकायाः ] पुद्गलकाय, [ धर्माधर्मौ ] धर्म, अधर्म, [ कालः ] काल, [ च ] और [ आकाशम् ] आकाश - [ तत्त्वार्थाः इति भणिताः ] यह तत्त्वार्थ कहे हैं, जो कि [ नानागुणपर्यायैः संयुक्ताः ] विविध गुण - पर्यायोंसे संयुक्त हैं।


जीवो उवओगमओ उवओगो णाणदंसणो होइ ।
णाणुवओगो दुविहो सहावणाणं विहावणाणं ति ॥10॥ ॥10॥

अन्वयार्थ: [ जीवः ] जीव [ उपयोगमयः ] उपयोगमय है। [ उपयोगः ] उपयोग [ ज्ञानदर्शनं भवति ] ज्ञान और दर्शन है। [ ज्ञानोपयोगः द्विविधः ] ज्ञानोपयोग दो प्रकारका है : [ स्वभावज्ञानं ] स्वभावज्ञान और [ विभावज्ञानम् इति ] विभावज्ञान।


केवलमिंदियरहियं असहायं तं सहावणाणं ति ।
सण्णाणिदरवियप्पे विहावणाणं हवे दुविहं ॥11॥ ॥11॥

अन्वयार्थ: [ केवलम् ] जो ( ज्ञान ) केवल, [ इन्द्रियरहितम् ] इन्द्रियरहित और [ असहायं ] असहाय है, [ तत् ] वह [ स्वभावज्ञानम् इति ] स्वभावज्ञान है; [ संज्ञानेतरविकल्पे ] सम्यग्ज्ञान और मिथ्याज्ञानरूप भेद किये जाने पर, [ विभावज्ञानं ] विभावज्ञान [ द्विविधं भवेत् ] दो प्रकारका है।


सण्णाणं चउभेयं मदिसुदओही तहेव मणपज्जं ।
अण्णाणं तिवियप्पं मदियाई भेददो चेव ॥12॥ ॥12॥

अन्वयार्थ: [ संज्ञानं ] सम्यग्ज्ञान [ चतुर्भेदं ] चार भेदवाला है : [ मतिश्रुतावधयः तथा एव मनःपर्य्ययम् ] मति, श्रुत, अवधि तथा मनःपर्यय; [ अज्ञानं च एव ] और अज्ञान ( - मिथ्याज्ञान ) [ मत्यादेः भेदतः ] मति आदिके भेदसे [ त्रिविकल्पम् ] तीन भेदवाला है।


तह दंसणउवओगो ससहावेदरवियप्पदो दुविहो ।
केवलमिंदियरहियं असहायं तं सहावमिदि भणिदं ॥13॥ ॥13॥

अन्वयार्थ: [ तथा ] उसीप्रकार [ दर्शनोपयोगः ] दर्शनोपयोग [ स्वस्वभावेतरविकल्पतः ] स्वभाव और विभावके भेदसे [ द्विविधः ] दो प्रकारका है। [ केवलम् ] जो केवल, [ इन्द्रियरहितम् ] इन्द्रियरहित और [ असहायं ] असहाय है, [ तत् ] वह [ स्वभावः इति भणितः ] स्वभावदर्शनोपयोग कहा है।


चक्खु अचक्खू ओही तिण्णि वि भणिदं विभावदिट्ठि त्ति ।
पज्जाओ दुवियप्पो सपरावेक्खो य णिरवेक्खो ॥14॥ ॥14॥

अन्वयार्थ: [ चक्षुरचक्षुरवधयः ] चक्षु, अचक्षु और अवधि [ तिस्रः अपि ] यह तीनों [ विभावदृष्टयः ] विभावदर्शन [ इति भणिताः ] कहे गये हैं। [ पर्यायः द्विविकल्पः ] पर्याय द्विविध है : [ स्वपरापेक्षः ] स्वपरापेक्ष [ स्व ने परनी अपेक्षा युक्त ] [ च ] और [ निरपेक्षः ] निरपेक्ष।


णरणारयतिरियसुरा पज्जाया ते विहावमिदि भणिदा ।
कम्मोपाधिविवज्जियपज्जाया ते सहावमिदि भणिदा ॥15॥ ॥15॥

अन्वयार्थ: [ नरनारकतिर्यक्सुराः पर्यायाः ] मनुष्य, नारक, तिर्यंच और देवरूप पर्यायें [ ते ] वे [ विभावाः ] विभावपर्यायें [ इति भणिताः ] कही गई हैं; [ कर्मोपाधिविवर्जितपर्यायाः ] कर्मोपाधि रहित पर्यायें [ ते ] वे [ स्वभावाः ] स्वभावपर्यायें [ इति भणिताः ] कही गई हैं।


माणुस्सा दुवियप्पा कम्ममहीभोगभूमिसंजादा ।
सत्तविहा णेरइया णादव्वा पुढविभेदेण ॥16॥ ॥16॥

अन्वयार्थ: [ मानुषाः द्विविकल्पाः ] मनुष्योंके दो भेद हैं: [ कर्ममहीभोगभूमिसंजाताः ] कर्मभूमिमें जन्मे हुए और भोगभूमिमें जन्मे हुए; [ पृथ्वीभेदेन ] पृथ्वीके भेदसे [ नारकाः ] नारक [ सप्तविधाः ज्ञातव्याः ] सात प्रकारके जानना;


चउदहभेदा भणिदा तेरिच्छा सुरगणा चउब्भेदा ।
एदेसिं वित्थारं लोयविभागेसु णादव्वं ॥17॥ ॥17॥

अन्वयार्थ: [ तिर्यञ्च: ] तिर्यञ्चोंके [ चतुर्दशभेदा: ] चौदहभेद [ भणिता: ] कहे हैं; [ सुरगणा: ] देवसमूहोंके [ चतुर्भेदा: ] चार भेद हैं। [ एतेषां विस्तार: ] इनका विस्तार [ लोकविभागेषु ज्ञातव्य: ] लोकविभागमेंसे जान लेना।


कत्ता भोत्ता आदा पोग्गलकम्मस्स होदि ववहारा ।
कम्मजभावेणादा कत्ता भोत्ता दु णिच्छयदो ॥18॥ ॥18॥

अन्वयार्थ: [ आत्मा ] आत्मा [ पुद्गलकर्मणः ] पुद्गलकर्मका [ कर्ता भोक्ता ] कर्ता - भोक्ता [ व्यवहारात् ] व्यवहारसे [ भवति ] है [ तु ] और [ आत्मा ] आत्मा [ कर्मजभावेन ] कर्मजनित भावका [ कर्ता भोक्ता ] कर्ता - भोक्ता [ निश्चयतः ] ( अशुद्ध ) निश्चयसे है।


दव्वत्थिएण जीवा वदिरित्ता पुव्वभणिदपज्जाया ।
पज्जयणएण जीवा संजुत्ता होंति दुविहेहिं ॥19॥ ॥19॥

अन्वयार्थ: [ द्रव्यार्थिकेन ] द्रव्यार्थिक नयसे [ जीवाः ] जीव [ पूर्वभणितपर्यायात् ] पूर्वकथित पर्यायसे [ व्यतिरिक्ताः ] व्यतिरिक्त है; [ पर्यायनयेन ] पर्यायनयसे [ जीवाः ] जीव [ संयुक्ताः भवन्ति ] उस पर्यायसे संयुक्त हैं। [ द्वाभ्याम् ] इसप्रकार जीव दोनों नयोंसे संयुक्त है।

अजीव अधिकार (गाथा 20 से 37)

अणुखंधवियप्पेण दु पोग्गलदव्वं हवेइ दुवियप्पं ।
खंधा हु छप्पयारा परमाणू चेव दुवियप्पो ॥20॥ ॥20॥

अन्वयार्थ: [ अणुस्कंधविकल्पेन तु ] परमाणु और स्कंध ऐसे दो भेदसे [ पुद्गलद्रव्यं ] पुद्गलद्रव्य [ द्विविकल्पम् भवति ] दो भेदवाला है; [ स्कंधाः ] स्कंध [ खलु ] वास्तवमें [ षट्प्रकाराः ] छह प्रकारके हैं [ परमाणुः च एव द्विविकल्पः ] और परमाणु के दो भेद हैं।


अइथूलथूल थूलं थूलसुहुमं च सुहुमथूलं च ।
सुहुमं अइसुहुमं इदि धरादियं होदि छब्भेयं ॥21॥ ॥21॥

अन्वयार्थ: [ अतिस्थूलस्थूलाः ] अतिस्थूलस्थूल, [ स्थूलाः ] स्थूल, [ स्थूलसूक्ष्माः च ] स्थूलसूक्ष्म, [ सूक्ष्मस्थूलाः च ] सूक्ष्मस्थूल, [ सूक्ष्माः ] सूक्ष्म और [ अतिसूक्ष्माः ] अतिसूक्ष्म [ इति ] ऐसे [ धरादयः षड्भेदाः भवन्ति ] पृथ्वी आदि स्कंधोंके छह भेद हैं।


भूपव्वदमादीया भणिदा अइथूलथूलमिदि खंधा ।
थूला इदि विण्णेया सप्पीजलतेल्लमादीया ॥22॥ ॥22॥

अन्वयार्थ: [ भूपर्वताद्याः ] भूमि, पर्वत आदि [ अतिस्थूलस्थूलाः इति स्कंधाः ] अतिस्थूलस्थूल स्कंध [ भणिताः ] कहे गये हैं; [ सर्पिर्जलतैलाद्याः ] घी, जल, तेल आदि [ स्थूलाः इति विज्ञेयाः ] स्थूल स्कंध जानना।


छायातवमादीया थूलेदरखंधमिदि वियाणाहि ।
सुहुमथूलेदि भणिया खंधा चउरक्खविसया य ॥23॥ ॥23॥

अन्वयार्थ: [ छायातपाद्याः ] छाया, आतप (धूल) आदि [ स्थूलेतरस्कन्धाः इति ] स्थूलसूक्ष्म स्कंध [ विजानीहि ] जान [ च ] और [ चतुरक्षविषयाः स्कन्धाः ] चार इन्द्रियोंके विषयभूत स्कंधोंको [ सूक्ष्मस्थूलाः इति ] सूक्ष्मस्थूल [ भणिताः ] कहा गया है।


सुहुमा हवंति खंधा पाओग्गा कम्मवग्गणस्स पुणो ।
तव्विवरीया खंधा अइसुहुमा इदि परूवेंति ॥24॥ ॥24॥

अन्वयार्थ: [ अतिस्थूलस्थूलाः ] अतिस्थूलस्थूल, [ स्थूलाः ] स्थूल, [ स्थूलसूक्ष्माः च ] स्थूलसूक्ष्म, [ सूक्ष्मस्थूलाः च ] सूक्ष्मस्थूल, [ सूक्ष्माः ] सूक्ष्म और [ अतिसूक्ष्माः ] अतिसूक्ष्म [ इति ] ऐसे [ धरादयः षड्भेदाः भवन्ति ] पृथ्वी आदि स्कंधोंके छह भेद हैं।

[ भूपर्वताद्याः ] भूमि, पर्वत आदि [ अतिस्थूलस्थूलाः इति स्कंधाः ] अतिस्थूलस्थूल स्कंध [ भणिताः ] कहे गये हैं; [ सर्पिर्जलतैलाद्याः ] घी, जल, तेल आदि [ स्थूलाः इति विज्ञेयाः ] स्थूल स्कंध जानना।

[ छायातपाद्याः ] छाया, आतप ( धूल ) आदि [ स्थूलेतरस्कन्धाः इति ] स्थूलसूक्ष्म स्कंध [ विजानीहि ] जान [ च ] और [ चतुरक्षविषयाः स्कन्धाः ] चार इन्द्रियोंके विषयभूत स्कंधोंको [ सूक्ष्मस्थूलाः इति ] सूक्ष्मस्थूल [ भणिताः ] कहा गया है।

[ पुनः ] और [ कर्मवर्गणस्य प्रायोग्याः ] कर्मवर्गणाके योग्य [ स्कन्धाः ] स्कंध [ सूक्ष्माः भवन्ति ] सूक्ष्म हैं; [ तद्विपरीताः ] उनसे विपरीत ( अर्थात् कर्मवर्गणाको अयोग्य ) [ स्कन्धाः ] स्कंध [ अतिसूक्ष्माः इति ] अतिसूक्ष्म [ प्ररूपयन्ति ] कहे जाते हैं।


धाउचउक्कस्स पुणो जं हेऊ कारणं ति तं णेयो ।
खंधाणं अवसाणं णादव्वो कज्जपरमाणू ॥25॥ ॥25॥

अन्वयार्थ: [ पुनः ] फिर [ यः ] जो [ धातुचतुष्कस्य ] (पृथ्वी, जल, तेज और वायु - इन ) चार धातुओंका [ हेतुः ] हेतु है, [ सः ] वह [ कारणम् इति ज्ञेयः ] कारणपरमाणु जानना; [ स्कन्धानाम् ] स्कंधोंके [ अवसानः ] अवसानको ( - पृथक् हुए अविभागी अंतिम अंशको ) [ कार्यपरमाणुः ] कार्यपरमाणु [ ज्ञातव्यः ] जानना।


अत्तादि अत्तमज्झं अत्तंतं णेव इंदियग्गेज्झं ।
अविभागी जं दव्वं परमाणू तं वियाणाहि ॥26॥ ॥26॥

अन्वयार्थ: [ आत्मादि ] स्वयं ही जिसका आदि है, [ आत्ममध्यम् ] स्वयं ही जिसका मध्य है और [ आत्मान्तम् ] स्वयं ही जिसका अंत है (अर्थात् जिसके आदिमें, मध्यमें और अंतमें परमाणुका निज स्वरूप ही है), [ न एव इन्द्रियैः ग्राह्यम् ] जो इन्द्रियोंसे ग्राह्य (–जानने में अने योग्य) नहीं है और [ यद् अविभागि ] जो अविभागी है, [ तत् ] वह [ परमाणुं द्रव्यं ] परमाणुद्रव्य [ विजानीहि ] जान।


एयरसरूवगंधं दोफासं तं हवे सहावगुणं ।
विहावगुणमिदि भणिदं जिणसमये सव्वपयडत्तं ॥27॥ ॥27॥

अन्वयार्थ: [ एकरसरूपगंधः ] जो एक रसवाला, एक वर्णवाला, एक गंधवाला और [ द्विस्पर्शः ] दो स्पर्शवाला हो, [ सः ] वह [ स्वभावगुणः ] स्वभावगुणवाला [ भवेत् ] है; [ विभावगुणः ] विभावगुणवालेको [ जिनसमये ] जिनसमयमें [ सर्वप्रकटत्वम् ] सर्व प्रगट ( सर्व इन्द्रियोंसे ग्राह्य ) [ इति भणितः ] कहा है।


अण्णणिरावेक्खो जो परिणामो सो सहावपज्जाओ ।
खंधसरूवेण पुणो परिणामो सो विहावपज्जाओ ॥28॥ ॥28॥

अन्वयार्थ: [ अन्यनिरपेक्षः ] अन्यनिरपेक्ष ( अन्यकी अपेक्षा रहित ) [ यः परिणामः ] जो परिणाम [ सः ] वह [ स्वभावपर्यायः ] स्वभावपर्याय है [ पुनः ] और[ स्कंधस्वरूपेण परिणामः ] स्कंधरूप परिणाम [ सः ] वह [ विभावपर्यायः ] विभावपर्याय है।


पोग्गलदव्वं उच्चइ परमाणू णिच्छएण इदरेण ।
पोग्गलदव्वो त्ति पुणो ववदेसो होदि खंधस्स ॥29॥ ॥29॥

अन्वयार्थ: [ निश्चयेन ] निश्चयसे [ परमाणुः ] परमाणुको [ पुद्गलद्रव्यम् ] ‘पुद्गलद्रव्य’ [ उच्यते ] कहा जाता है [ पुनः ] और [ इतरेण ] व्यवहारसे [ स्कन्धस्य ] स्कंधको [ पुद्गलद्रव्यम् इति व्यपदेशः ] ‘पुद्गलद्रव्य’ ऐसा नाम [ भवति ] होता है।


गमणणिमित्तं धम्ममधम्मं ठिदि जीवपोग्गलाणं च ।
अवगहणं आयासं जीवादीसव्वदव्वाणं ॥30॥ ॥30॥

अन्वयार्थ: [ धर्मः ] धर्म [ जीवपुद्गलानां ] जीवपुद्गलोंको [ गमननिमितः ] गमनका निमित्त है [ च ] और [ अधर्मः ] अधर्म [ स्थितेः ] ( उन्हें ) स्थितिका निमित्त है; [ आकाशं ] आकाश [ जीवादिसर्वद्रव्याणाम् ] जीवादि सर्व द्रव्योंको [ अवगाहनस्य ] अवगाहनका निमित्त है।


समयावलिभेदेण दु दुवियप्पं अहव होइ तिवियप्पं ।
तीदो संखेज्जावलिहदसंठाणप्पमाणं तु ॥31॥ ॥31॥

अन्वयार्थ: [ समयावलिभेदेन तु ] समय और आवलिके भेदसे [ द्विविकल्पः ] व्यवहारकालके दो भेद हैं [ अथवा ] अथवा [ त्रिविकल्पः भवति ] (भूत, वर्तमान और भविष्यके भेदसे) तीन भेद है। [ अतीतः ] अतीत काल [ संख्यातावलिहतसंस्थानप्रमाणः तु ] (अतीत) संस्थानोंके और संख्यात आवलिके गुणाकार जितना है।


जीवादु पोग्गलादो णंतगुणा चावि संपदा समया ।
लोयायासे संति य परमट्ठो सो हवे कालो ॥32॥ ॥32॥

अन्वयार्थ: [ संप्रति ] अब, [ जीवात् ] जीवसे [ पुद्गलतः च अपि ] तथा पुद्गलसे भी [ अनंतगुणाः ] अनंतगुने [ समयाः ] समय हैं; [ च ] और [ लोकाकाशे संति ] जो ( कालाणु ) लोकाकाशमें हैं, [ सः ] वह [ परमार्थः कालः भवेत् ] परमार्थ काल है।


जीवादीदव्वाणं परिवट्टणकारणं हवे कालो ।
धम्मादिचउण्हं णं सहावगुणपज्जया होंति ॥33॥ ॥33॥

अन्वयार्थ: [ जीवादिद्रव्याणाम् ] जीवादि द्रव्योंको [ परिवर्तनकारणम् ] परिवर्तनका कारण ( - वर्तनाका निमित ) [ कालः भवेत् ] काल है। [ धर्मादिचतुर्णां ] धर्मादि चार द्रव्योंको [ स्वभावगुणपर्यायाः ] स्वभावगुणपर्यायें [ भवंति ] होते हैं।


एदे छद्दव्वाणि य कालं मोत्तूण अत्थिकाय त्ति ।
णिद्दिट्ठा जिणसमये काया हु बहुप्पदेसतं ॥34॥ ॥34॥

अन्वयार्थ: [ कालं मुत्त्वा ] काल छोड़कर [ एतानि षड्द्रव्याणि च ] इन छह द्रव्योंको (अर्थात् शेष पाँच द्रव्योंको) [ जिनसमये ] जिनसमयमें (जिनदर्शनमें) [ अस्तिकायाः इति ] ‘अस्तिकाय’ [ निर्दिष्टाः ] कहे गये हैं। [ बहुप्रदेशत्वम् ] बहुप्रदेशीपना [ खलु कायाः ] वह कायत्व है।


संखेज्जासंखेज्जाणंतपदेसा हवंति मुत्तस्स ।
धम्माधम्मस्स पुणो जीवस्स असंखदेसा हु ॥35॥ ॥35॥

अन्वयार्थ: [ मूर्तस्य ] मूर्त द्रव्यको [ संख्यातासंख्यातानंतप्रदेशाः ] संख्यात, असंख्यात और अनंत प्रदेश [ भवन्ति ] होते हैं; [ धर्माधर्मयोः ] धर्म, अधर्म [ पुनः जीवस्य ] तथा जीवको [ खलु ] वास्तवमें [ असंख्यातप्रदेशाः ] असंख्यात प्रदेश हैं;


लोयायासे तावं इदरस्स अणंतयं हवे देसा ।
कालस्स ण कायत्तं एयपदेसो हवे जम्हा ॥36॥ ॥36॥

अन्वयार्थ: [ लोकाकाशे ] लोकाकाशमें [ तद्वत् ] धर्म, अधर्म तथा जीवकी भाँति (असंख्यात प्रदेश) हैं; [ इतरस्य ] शेष जो अलोकाकाश उसे [ अनंताः देशाः ] अनंत प्रदेश [ भवन्ति ] है। [ कालस्य ] कालको [ कायत्वं न ] कायपना नहीं है, [ यस्मात् ] क्योंकि [ एकप्रदेशः ] वह एक प्रदेशी [ भवेत् ] है।


पोग्गलदव्वं मुत्तं मुत्तिविरहिया हवंति सेसाणि ।
चेदणभावो जीवो चेदणगुणवज्जिया सेसा ॥37॥ ॥37॥

अन्वयार्थ: [ पुद्गलद्रव्यं ] पुद्गलद्रव्य [ मूर्तं ] मूर्त है, [ शेषाणि ] शेष द्रव्य [ मूर्तिविरहितानि ] मूर्तत्व रहित [ भवन्ति ] है; [ जीवः ] जीव [ चैतन्यभावः ] चैतन्यभाववाला है, [ शेषाणि ] शेष द्रव्य [ चैतन्यगुणवर्जितानि ] चैतन्यगुण रहित है।

शुद्धभाव अधिकार (गाथा 38 से 55)

जीवादिबहित्तच्चं हेयमुवादेयमप्पणो अप्पा ।
कम्मोपाधिसमुब्भवगुणपज्जाएहिं वदिरित्तो ॥38॥ ॥38॥

अन्वयार्थ: [ जीवादिबहिस्तत्त्वं ] जीवादि बाह्यतत्त्व [ हेयम् ] हेय है; [ कर्मोपाधिसमुद्भवगुणपर्यायैः ] कर्मोपाधिजनित गुणपर्यायोंसे [ व्यतिरिक्तः ] व्यतिरिक्त [ आत्मा ] आत्मा [ आत्मनः ] आत्माको [ उपादेयम् ] उपादेय है।


णो खलु सहावठाणा णो माणवमाणभावठाणा वा ।
णो हरिसभावठाणा णो जीवस्सअहरिस्सठाणा वा ॥39॥ ॥39॥

अन्वयार्थ: [ जीवस्य ] जीवको [ खलु ] वास्तवमें [ न स्वभावस्थानानि ] स्वभावस्थान [ - विभावस्वभावनां स्थानो ] नहीं है, [ न मानापमानभावस्थानानि वा ] मानापमानभावके स्थान नहीं हैं, [ न हर्षभावस्थानानि ] हर्षभावके स्थान नहीं हैं [ वा ] या [ न अहर्षस्थानानि ] अहर्षके स्थान नहीं हैं।


णो ठिदिबंधट्ठाणा पयडिट्ठाणा पदेसठाणा वा ।
णो अणुभागट्ठाणा जीवस्स ण उदयठाणा वा ॥40॥ ॥40॥

अन्वयार्थ: [ जीवस्य ] जीवको [ न स्थितिबंधस्थानानि ] स्थितिबंधस्थान नहीं हैं, [ प्रकृतिस्थानानि ] प्रकृतिस्थान नहीं हैं, [ प्रदेशस्थानानि वा ] प्रदेशस्थान नहीं हैं, [ न अनुभागस्थानानि ] अनुभागस्थान नहीं हैं [ वा ] अथवा [ न उदयस्थानानि ] उदयस्थान नहीं हैं।


णो खइयभावठाणा णो खयउवसमसहावठाणा वा ।
ओदइयभावठाणा णो उवसमणे सहावठाणा वा ॥41॥ ॥41॥

अन्वयार्थ: [ न क्षायिकभावस्थानानि ] जीवको क्षायिकभावके स्थान नहीं हैं, [ न क्षयोपशमस्वभावस्थानानि वा ] क्षयोपशमस्वभावके स्थान नहीं हैं, [ औदयिकभावस्थानानि ] औदयिकभावके स्थान नहीं हैं [ वा ] अथवा [ न उपशमस्वभावस्थानानि ] उपशमस्वभावके स्थान नहीं हैं।


चउगइभवसंभमणं जाइजरामरणरोगसोगा य ।
कुलजोणिजीवमग्गणठाणा जीवस्स णो संति ॥42॥ ॥42॥

अन्वयार्थ: [ जीवस्य ] जीवको [ चतुर्गतिभवसंभ्रमणं ] चार गतिके भवोंमें परिभ्रमण, [ जातिजरामरणरोगशोकाः ] जन्म, जरा, मरण, रोग, शोक, [ कुलयोनिजीवमार्गणस्थानानि च ] कुल, योनि, जीवस्थान और मार्गणास्थान [ नो सन्ति ] नहीं है।


णिद्दंडो णिद्दंदो णिम्ममो णिक्कलो णिरालंबो ।
णीरागो णिद्दोसो णिम्मूढो णिब्भयो अप्पा ॥43॥ ॥43॥

अन्वयार्थ: [ आत्मा ] आत्मा [ निर्दण्डः ] निर्दंड, [ निर्द्वन्द्वः ] निर्द्वन्द्व, [ निर्ममः ] निर्मम, [ निःकलः ] निःशरीर, [ निरालंबः ] निरालंब, [ नीरागः ] नीराग, [ निर्दोषः ] निर्दोष, [ निर्मूढः ] निर्मूढ और [ निर्भयः ] निर्भय है।


णिग्गंथो णीरागो णिस्सल्लो सयलदोसणिम्मुक्को ।
णिक्कामो णिक्कोहो णिम्माणो णिम्मदो अप्पा ॥44॥ ॥44॥

अन्वयार्थ: [ आत्मा ] आत्मा [ निर्ग्रन्थः ] निर्ग्रंथ, [ नीरागः ] नीराग, [ निःशल्यः ] निःशल्य, [ सकलदोषनिर्मुक्तः ] सर्वदोषविमुक्त, [ निःकामः ] निष्काम, [ निःक्रोधः ] निःक्रोध, [ निर्मानः ] निर्मान और [ निर्मदः ] निर्मद है।


वण्णरसगंधफासा थीपुंसणउंसयादिपज्जाया ।
संठाणा संहणणा सव्वे जीवस्स णो संति ॥45॥ ॥45॥

अन्वयार्थ: [ वर्णरसगंधस्पर्शाः ] वर्ण - रस - गंध - स्पर्श, [ स्त्रीपुंनपुंसकादिपर्यायाः ] स्त्री - पुरुष - नपुंसकादि पर्यायें, [ संस्थानानि ] संस्थान और [ संहननानि ] संहनन - [ सर्वे ] यह सब [ जीवस्य ] जीवको [ नो सन्ति ] नहीं हैं।


अरसमरूवमगंधं अव्वत्तं चेदणागुणमसद्दं ।
जाण अलिंगग्गहणं जीवमणिद्दिट्ठसंठाणं ॥46॥ ॥46॥

अन्वयार्थ: [ जीवम् ] जीवको [ अरसम् ] अरस, [ अरूपम् ] अरूप, [ अगंधम् ] अगंध, [ अव्यक्तम् ] अव्यक्त, [ चेतनागुणम् ] चेतनागुणवाला, [ अशब्दम् ] अशब्द, [ अलिंगग्रहणम् ] अलिंगग्रहण ( लिंगसे अग्राह्य ) और [ अनिर्दिष्टसंस्थानम् ] जिसे कोई संस्थान नहीं कहा है ऐसा [ जानीहि ] जान।


जारिसिया सिद्धप्पा भवमल्लिय जीव तारिसा होंति ।
जरमरणजम्ममुक्का अट्ठगुणालंकिया जेण ॥47॥ ॥47॥

अन्वयार्थ: [ यादृशाः ] जैसे [ सिद्धात्मानः ] सिद्ध आत्मा हैं [ तादृशाः ] वैसे [ भवम् आलीनाः जीवाः ] भवलीन ( संसारी ) जीव [ भवन्ति ] हैं, [ येन ] जिससे ( वे संसारी जीव सिद्धात्माओंकी भाँति ) [ जरामरणजन्ममुक्ताः ] जन्म - जरा - मरणसे रहित और [ अष्टगुणालंकृताः ] आठ गुणोंसे अलंकृत हैं।


असरीरा अविणासा अणिंदिया णिम्मला विसुद्धप्पा ।
जह लोयग्गे सिद्धा तह जीवा संसिदी णेया ॥48॥ ॥48॥

अन्वयार्थ: [ यथा ] जिसप्रकार [ लोकाग्रे ] लोकाग्रमें [ सिद्धाः ] सिद्धभगवंत [ अशरीराः ] अशरीरी, [ अविनाशाः ] अविनाशी, [ अतीन्द्रियाः ] अतींद्रिय, [ निर्मलाः ] निर्मल और [ विशुद्धात्मानः ] विशुद्धात्मा [ विशुद्धस्वरूपी ] हैं, [ तथा ] उसीप्रकार [ संसृतौ ] संसारमें [ जीवाः ] ( सर्व ) जीव [ ज्ञेयाः ] जानना।


एदे सव्वे भावा ववहारणयं पडुच्च भणिदा हु ।
सव्वे सिद्धसहावा सुद्धणया संसिदी जीवा ॥49॥ ॥49॥

अन्वयार्थ: [ एते ] यह ( पूर्वोक्त ) [ सर्वे भावाः ] सब भाव [ खलु ] वास्तवमें [ व्यवहारनयं प्रतीत्य ] व्यवहारनयका आश्रय करके [ भणिताः ] ( संसारी जीवोमें विद्यमान ) कहे गये हैं; [ शुद्धनयात् ] शुद्धनयसे [ संसृतौ ] संसारमें रहनेवाले [ सर्वे जीवाः ] सर्व जीव [ सिद्धस्वभावाः ] सिद्धस्वभावी हैं।


पुव्वुत्तसयलभावा परदव्वं परसहावमिदि हेयं ।
सगदव्वमुवादेयं अंतरतच्चं हवे अप्पा ॥50॥ ॥50॥

अन्वयार्थ: [ पूर्वोक्तसकलभावाः ] पूर्वोक्त सर्व भाव [ परस्वभावाः ] परस्वभाव हैं, [ परद्रव्यम् ] परद्रव्य हैं, [ इति ] इसलिये [ हेयाः ] हेय हैं; [ अन्तस्तत्त्वं ] अंतःतत्त्व [ स्वकद्रव्यम् ] ऐसा स्वद्रव्य - [ आत्मा ] आत्मा - [ उपादेयम् ] उपादेय [ भवेत् ] है।


विवरीयाभिणिवेसविवज्जियसद्दहणमेव सम्मत्तं ।
संसयविमोहविब्भमविवज्जियं होदि सण्णाणं ॥51॥ ॥51॥

अन्वयार्थ: [ विपरीताभिनिवेशविवर्जितश्रद्धानम् एव ] विपरीत अभिनिवेश रहित श्रद्धान ही [ सम्यक्त्वम् ] सम्यक्त्व है; [ संशयविमोहविभ्रमविवर्जितम् ] संशय, विमोह और विभ्रम रहित ( ज्ञान ) वह [ संज्ञानम् भवति ] सम्यग्ज्ञान है।


चलमलिणमगाढत्तविवज्जियसद्दहणमेव सम्मत्तं ।
अधिगमभावो णाणं हेयोवादेयतच्चाणं ॥52॥ ॥52॥

अन्वयार्थ: [ चलमलिनमगाढत्वविवर्जितश्रद्धानम् एव ] चलता, मलिनता और अगाढ़ता रहित श्रद्धान ही [ सम्यक्त्वम् ] सम्यक्त्व है; [ हेयोपादेयतत्त्वानाम् ] हेय और उपादेय तत्त्वोंको [ अधिगमभावः ] जाननेरूप भाव वह [ ज्ञानम् ] [ सम्यक् ] ज्ञान है।


सम्मत्तस्स णिमित्तं जिणसुतं तस्स जाणया पुरिसा ।
अंतरहेऊ भणिदा दंसणमोहस्स खयपहुदी ॥53॥ ॥53॥

अन्वयार्थ: [ सम्यक्त्वस्य निमित्तं ] सम्यक्त्वका निमित्त [ जिनसूत्रं ] जिनसूत्र है; [ तस्य ज्ञायका: पुरुषा: ] जिनसूत्रके जाननेवाले पुरुषोंको [ अन्तर्हेतव: ] [ सम्यक्त्वना ] अंतरंग हेतु [ भणिता: ] कहे हैं, [ दर्शनमोहस्य क्षयप्रभृते: ] क्योंकि उनको दर्शनमोहके क्षयादिक हैं।


सम्मत्तं सण्णाणं विज्जुदि मोक्खस्स होदि सुण चरणं ।
ववहारणिच्छएण दु तम्हा चरणं पवक्खामि ॥54॥ ॥54॥

अन्वयार्थ: [ शृणु ] सुन, [ मोक्षस्य ] मोक्षके लिये [ सम्यक्त्वं ] सम्यक्त्व होता है, [ संज्ञानं ] सम्यग्ज्ञान [ विद्यते ] होता है, [ चरणम् ] चारित्र (भी) [ भवति ] होता है; [ तस्मात् ] इसलिये [ व्यवहारनिश्चयेन तु ] मैं व्यवहार और निश्चयसे [ चरणं प्रवक्ष्यामि ] चारित्र कहूँगा।


ववहारणयचरित्ते ववहारणयस्स होदि तवचरणं ।
णिच्छयणयचारित्ते तवचरणं होदि णिच्छयदो ॥55॥ ॥55॥

अन्वयार्थ: [ व्यवहारनयचरित्रे ] व्यवहारनयके चारित्रमें [ व्यवहारनयस्य ] व्यवहारनयका [ तपश्चरणम् ] तपश्चरण [ भवति ] होता है; [ निश्चयनयचारित्रे ] निश्चयनयके चारित्रमें [ निश्चयतः ] निश्चयसे [ तपश्चरणम् ] तपश्चरण [ भवति ] होता है।

व्यवहारचारित्र अधिकार (गाथा 56 से 76)

कुलजोणिजीवमग्गणठाणाइसु जाणिऊण जीवाणं ।
तस्सारंभणियत्तणपरिणामो होइ पढमवदं ॥56॥ ॥56॥

अन्वयार्थ: [ जीवानाम् ] जीवोंके [ कुलयोनिजीवमार्गणास्थानादिषु ] कुल, योनि, जीवस्थान, मार्गणास्थान आदि [ ज्ञात्वा ] जानकर [ तस्य ] उनके [ आरम्भनिवृत्तिपरिणामः ] आरंभसे निवृत्तिरूप परिणाम वह [ प्रथमव्रतम् ] पहला व्रत [ भवति ] है।


रागेण व दोसेण व मोहेण व मोसभासपरिणामं ।
जो पजहदि साहु सया बिदियवदं होइ तस्सेव ॥57॥ ॥57॥

अन्वयार्थ: [ रागेणा वा ] रागसे, [ द्वेषेण वा ] द्वेषसे [ मोहेन वा ] अथवा मोहसे होनेवाले [ मृषाभाषापरिणामं ] मृषा भाषाके परिणामको [ यः साधुः ] जो साधु [ प्रजहाति ] छोड़ता है, [ तस्य एव ] उसीको [ सदा ] सदा [ द्वितीयव्रतं ] दूसरा व्रत [ भवति ] है।


गामे वा णयरे वाऽरण्णे वा पेच्छिऊण परमत्थं ।
जो मुयदि गहणभावं तिदियवदं होदि तस्सेव ॥58॥ ॥58॥

अन्वयार्थ: [ ग्रामे वा ] ग्राममें, [ नगरे वा ] नगरमें [ अरण्ये वा ] या वनमें [ परम् अर्थम् ] पारयी वस्तुको [ प्रेक्षयित्वा ] देखकर [ यः ] जो ( साधु ) [ ग्रहणभावं ] उसे ग्रहण करने के भावको [ मुंचति ] छोड़ता है, [ तस्य एव ] उसीको [ तृतीयव्रतं ] तीसरा व्रत [ भवति ] है।


दट्ठूण इत्थिरूवं वांछाभावं णियत्तदे तासु ।
मेहुणसण्णविवज्जियपरिणामो अहव तुरियवदं ॥59॥ ॥59॥

अन्वयार्थ: [ स्त्रीरूपं दृष्ट्वा ] स्त्रीओंका रूप देखकर [ तासु ] उनके प्रति [ वांच्छाभावं निवर्तते ] वांछाभावकी निवृत्ति वह [ अथवा ] अथवा [ मैथुनसंज्ञाविवर्जितपरिणामः ] मैथुनसंज्ञारहित जो परिणाम वह [ तुरीयव्रतम् ] चौथा व्रत है।


सव्वेसिं गंथाणं चागो णिरवेक्खभावणापुव्वं ।
पंचमवदमिदि भणिदं चारित्तभरं वहंतस्स ॥60॥ ॥60॥

अन्वयार्थ: [ निरपेक्षभावनापूर्वम् ] निरपेक्ष भावनापूर्वक ( अर्थात् जिस भावनामें परकी अपेक्षा नहीं ऐसी शुद्ध निरालंबन भावना सहित ] [ सर्वेषां ग्रन्थानां त्यागः ] सर्व परिग्रहोंका त्याग ( सर्वपरिग्रहत्यागसंबंधी शुभभाव ) उस, [ चारित्रभरं वहतः ] चारित्रभर वहन करनवालेको [ पंचमव्रतम् इति भणितम् ] पाँचवाँ व्रत कहा है।


पासुगमग्गेण दिवा अवलोगंतो जुगप्पमाणं हि ।
गच्छइ पुरदो समणो इरियासमिदी हवे तस्स ॥61॥ ॥61॥

अन्वयार्थ: [ श्रमणः ] जो श्रमण [ प्रासुकमार्गेण ] प्रासुक मार्ग पर [ दिवा ] दिनमें [ युगप्रमाणं ] धुरा प्रमाण [ पुरतः ] आगे [ खलु अवलोकयन् ] देख कर [ गच्छति ] चलता है [ तस्य ] उसे [ ईर्यासमितिः ] ईर्यासमिति [ भवेत् ] होती है।


पेसुण्णहासकक्कसपरणिंदप्पप्पसंसियं वयणं ।
परिचत्ता सपरहिदं भासासमिदी वदंतस्स ॥62॥ ॥62॥

अन्वयार्थ: [ पैशून्यहास्यकर्कशपरनिन्दात्मप्रशंसितं वचनम् ] पैशून्य (चुगली), हास्य, कर्कश भाषा, परनिंदा और आत्मप्रशंसारूप वचन [ परित्यज्य ] परित्यागीको [ स्वपरहितं वदतः ] जो स्वपरहितरूप वचन बोलता है, उसे [ भाषासमितिः ] भाषासमिति होती है।


कदकारिदाणुमोदणरहिदं तह पासुगं पसत्थं च ।
दिण्णं परेण भत्तं समभुत्ती एसणासमिदी ॥63॥ ॥63॥

अन्वयार्थ: [ परेण दत्तं ] पर द्वारा दिया गया, [ कृतकारितानुमोदनरहितं ] कृत - कारित - अनुमोदन रहित, [ तथा प्रासुकं ] प्रासुक [ प्रशस्तं च ] और प्रशस्त [ भक्तं ] भोजन करनेरूप [ संभुक्ति: ] जो सम्यक् आहारग्रहण [ एषणासमिति: ] वह एषणासमिति है।


पोत्थइकमंडलाइं गहणविसग्गेसु पयतपरिणामो ।
आदावणणिक्खेवणसमिदी होदि त्ति णिद्दिठ्ठा ॥64॥ ॥64॥

अन्वयार्थ: [ पुस्तककमण्डलादिग्रहणविसर्गयोः ] पुस्तक, कमंडल आदि लेने - रखने संबंधी [ प्रयत्नपरिणामः ] प्रयत्नपरिणाम वह [ आदाननिक्षेपणसमितिः ] आदाननिक्षेपणसमिति [ भवति ] है [ इति निर्दिष्टा ] ऐसा कहा है।


पासुगभूमिपदेसे गूढे रहिए परोपरोहेण ।
उच्चारादिच्चागो पइट्ठासमिदी हवे तस्स ॥65॥ ॥65॥

अन्वयार्थ: [ परोपरोधेन रहिते ] जिसे परके उपरोध रहित ( - दूसरेसे रोका न जाये ऐसे ), [ गूढे ] गूढ़ और [ प्रासुकभूमिप्रदेशे ] प्रासुक भूमिप्रदेशमें [ उच्चारादित्यागः ] मलादिका त्याग हो , [ तस्य ] उसे [ प्रतिष्ठासमितिः ] प्रतिष्ठापन समिति [ भवेत् ] होती है।


कालुस्समोहसण्णारागद्दोसाइअसुहभावाणं ।
परिहारो मणुगुत्ती ववहारणयेण परिकहियं ॥66॥ ॥66॥

अन्वयार्थ: [ कालुष्यमोहसंज्ञारागद्वेषाद्यशुभभावानाम् ] कलुषता, मोह, संज्ञा, राग, द्वेष आदि अशुभ भावोंके [ परिहारः ] परिहारको [ व्यवहारनयेन ] व्यवहारनयसे [ मनोगुप्तिः ] मनोगुप्ति [ परिकथिता ] कहा है।


थीराजचोरभत्तकहादिवयणस्स पावहेउस्स ।
परिहारो वयगुत्ती अलियादिणियत्तिवयणं वा ॥67॥ ॥67॥

अन्वयार्थ: [ पापहेतोः ] पापकें हेतुभूत ऐसे [ स्त्रीराजचौरभक्तकथादि - वचनस्य ] स्त्रीकथा, राजकथा, चोरकथा, भक्तकथा इत्यादिरूप वचनोंका [ परिहारः ] परिहार [ वा ] अथवा [ अलीकादिनिवृतिवचनं ] असत्यादिककी निवृत्तिवाले वचन [ वाग्गुप्तिः ] वह वचनगुप्ति है।


बंधणछेदणमारणआकुंचण तह पसारणादीया ।
कायकिरियाणियत्ती णिद्दिट्ठा कायगुत्ति त्ति ॥68॥ ॥68॥

अन्वयार्थ: [ बंधनछेदनमारणाकुंचनानि ] बंधन, छेदन, मारन ( - मार डालना ), आकुंचन ( - संकोचना ) [ तथा ] तथा [ प्रसारणादीनि ] प्रसारण ( - विस्तारना ) इत्यादि [ कायक्रियानिवृत्ति: ] कायक्रियाओंकी निवृत्तिको [ कायगुप्ति: इति निर्दिष्टा ] कायगुप्ति कहा है।


जा रायादिणियत्ती मणस्स जाणीहि तं मणोगुत्ती ।
अलियादिणियत्तिं वा मोणं वा होइ वइगुत्ती ॥69॥ ॥69॥

अन्वयार्थ: [ मनसः ] मनमेंसे [ या ] जो [ रागादिनिवृत्तिः ] रागादिकी निवृत्ति [ ताम् ] उसे [ मनोगुप्तिम् ] मनोगुप्ति [ जानीहि ] जान। [ अलीकादिनिवृत्तिः ] असत्यादिकी निवृत्ति [ वा ] अथवा [ मौनं वा ] मौन [ वाग्गुप्तिः भवति ] वह वचनगुप्ति है।


कायकिरियाणियत्ती काउस्सग्गो सरीरगे गुत्ती ।
हिंसाइणियत्ती वा सरीरगुत्ति त्ति णिद्दिट्ठा ॥70॥ ॥70॥

अन्वयार्थ: [ कायक्रियानिवृत्तिः ] कायक्रियाओंकी निवृत्तिरूप [ कायोत्सर्गः ] कायोत्सर्ग [ शरीरके गुप्तिः ] शरीरसंबंधी गुप्ति है; [ वा ] अथवा [ हिंसादिनिवृत्तिः ] हिंसादिकी निवृत्तिको [ शरीरगुप्तिः इति ] शरीरगुप्ति [ निर्दिष्टा ] कहा है।


घणघाइकम्मरहिया केवलणाणाइपरमगुणसहिया ।
चोत्तिसअदिसयजुत्ता अरिहंता एरिसा होंति ॥71॥ ॥71॥

अन्वयार्थ: [ घनघातिकर्मरहिताः ] घनघातीकर्म रहित, [ केवलज्ञानादिपरमगुणसहिताः ] केवलज्ञानादि परम गुणों सहित और [ चतुस्त्रिंशदतिशययुक्ताः ] चौंतीस अतिशय संयुक्त; - [ ईद्दशाः ] ऐसे, [ अर्हन्तः ] अर्हंत [ भवन्ति ] होते हैं।


णट्ठट्ठकम्मबंधा अट्ठमहागुणसमण्णिया परमा ।
लोयग्गठिदा णिच्चा सिद्धा ते एरिसा होंति ॥72॥ ॥72॥

अन्वयार्थ: [ नष्टाष्टकर्मबन्धाः ] आठ कर्मोंके बंधको जिन्होंने नष्ट किया है ऐसे, [ अष्टमहागुणसमन्विताः ] आठ महागुणों सहित, [ परमाः ] परम, [ लोकाग्रस्थिताः ] लोकके अग्रमें स्थित और [ नित्याः ] नित्य; - [ ईदृशाः ] ऐसे, [ ते सिद्धाः ] वे सिद्ध [ भवन्ति ] होते हैं।


पंचाचारसमग्गा पंचिंदियदंतिदप्पणिद्दलणा ।
धीरा गुणगंभीरा आयरिया एरिसा होंति ॥73॥ ॥73॥

अन्वयार्थ: [ पंचाचारसमग्राः ] पंचाचारोंसे परिपूर्ण, [ पंचेन्द्रियदंतिदर्पनिर्दलनाः ] पंचेंद्रियरूपी हाथीके मदका दलन करनेवाले, [ धीराः ] धीर और [ गुणगंभीराः ] गुणगंभीर; - [ ईदृशाः ] ऐसे, [ आचार्याः ] आचार्य [ भवन्ति ] होते हैं।


रयणत्तयसंजुत्ता जिणकहियपयत्थदेसया सूरा ।
णिक्कंखभावसहिया उवज्झाया एरिसा होंति ॥74॥ ॥74॥

अन्वयार्थ: [ रत्नत्रयसंयुक्ताः ] रत्नत्रयसे संयुक्त, [ शूराः जिनकथितपदार्थदेशकाः ] जिनकथित पदार्थोंके शूरवीर उपदेशक और [ निःकांक्षभावसहिताः ] निःकांक्षभाव सहित; - [ ईद्दशाः ] ऐसे, [ उपाध्यायाः ] उपाध्याय [ भवन्ति ] होते हैं।


वावारविप्पमुक्का चउव्विहाराहणासयारत्ता ।
णिग्गंथा णिम्मोहा साहू दे एरिसा होंति ॥75॥ ॥75॥

अन्वयार्थ: [ व्यापारविप्रमुक्ताः ] व्यापारसे विमुक्त ( - समस्त व्यापार रहित), [ चतुर्विधाराधनासदारक्ताः ] चतुर्विध आराधनामें सदा रक्त, [ निर्ग्रन्थाः ] निर्ग्रंथ और [ निर्मोहाः ] निर्मोह; - [ एतादृशाः ] ऐसे, [ साधवः ] साधु [ भवन्ति ] होते हैं।


एरिसयभावणाए ववहारणयस्स होदि चारित्तं ।
णिच्छयणयस्स चरणं एत्तो उड्ढं पवक्खामि ॥76॥ ॥76॥

अन्वयार्थ: [ ईदृग्भावनायाम् ] ऐसी [ पूर्वोक्त ] भावनामें [ व्यवहारनयस्य ] व्यवहारनयके अभिप्रायसे [ चारित्रम् ] चारित्र [ भवति ] है; [ निश्चयनयस्य ] निश्चयनयके अभिप्रायसे [ चरणम् ] चारित्र [ एतदूर्ध्वम् ] इसके पश्चात् [ प्रवक्ष्यामि ] कहूँगा।

परमार्थ प्रतिक्रमण अधिकार (गाथा 77 से 94)

णाहं णारयभावो तिरियत्थो मणुवदेवपज्जाओ ।
कत्ता ण हि कारइदा अणुमंता णेव कत्तीणं ॥77॥ ॥77॥

अन्वयार्थ: [ अहं ] मैं [ नारकभावः ] नारकपर्याय, [ तिर्यङ्मानुषदेवपर्यायः ] तिर्यंचपर्याय, मनुष्यपर्याय अथवा देवपर्याय [ न ] नहीं हूँ; [ कर्ता न हि कारयिता ] उनका ( मैं ) कर्ता नहीं हूँ, कारयिता ( - करनेवाला ) नहीं हूँ, [ कर्तृणाम् अनुमंता न एव ] कर्ताका अनुमोदक नहीं हूँ।


णाहं मग्गणठाणो णाहं गुणठाण जीवठाणो ण ।
कत्ता ण हि कारइदा अणुमंता णेव कत्तीणं ॥78॥ ॥78॥

अन्वयार्थ: [ अहं मार्गणास्थानानि न ] मैं मार्गणास्थान नहीं हूँ, [ अहं ] मैं [ गुणस्थानानि ] गुणस्थान [ वा ] अथवा [ जीवस्थानानि ] जीवस्थान [ न ] नहीं हूँ; [ कर्ता न हि कारयिता ] उनका मैं कर्ता नहीं हूँ, कारयिता नहीं हूँ, [ कर्तृणाम् अनुमंता न एव ] कर्ता का अनुमोदक नहीं हूँ।


णाहं बालो वुड्ढो ण चेव तरुणो ण कारणं तेसिं ।
कत्ता ण हि कारइदा अणुमंता णेव कत्तीणं ॥79॥ ॥79॥

अन्वयार्थ: [न अहं बालः वृद्धः] मैं बाल नहीं हूँ, वृद्ध नहीं हूँ, [न च एव तरुणः] तथा तरुण नहीं हूँ; [तेषां कारणं न] उनका (मैं) कारण नहीं हूँ; [कर्ता न हि कारयिता] उनका (मैं) कर्ता नहीं हूँ, कारयिता नहीं हूँ, [कर्तृणाम् अनुमंता न एव] कर्ता का अनुमोदक नहीं हूँ।


णाहं रागो दोसो ण चेव मोहो ण कारणं तेसिं ।
कत्ता ण हि कारइदा अणुमंता णेव कत्तीणं ॥80॥ ॥80॥

अन्वयार्थ: [ न अहं रागः द्वेषः ] मैं राग नहीं हूँ, द्वेष नहीं हूँ, [ न च एव मोहः ] तथा मोह नहीं हूँ; [ तेषां कारणं न ] उनका ( मैं ) कारण नहीं हूँ; [ कर्ता न हि कारयिता ] उनका ( मैं ) कर्ता नहीं हूँ, कारयिता नहीं हूँ, [ कर्तृणाम् अनुमंता न एव ] कर्ताका अनुमोदक नहीं हूँ।


णाहं कोहो माणो ण चेव माया ण होमि लोहो हं ।
कत्ता ण हि कारइदा अणुमंता णेव कत्तीणं ॥81॥ ॥81॥

अन्वयार्थ: [ न अहं क्रोधः मानः ] मैं क्रोध नहीं हूँ, मान नहीं हूँ, [ न च एव अहं माया ] तथा मैं माया नहीं हूँ, [ लोभः न भवामि ] लोभ नहीं हूँ; [ कर्ता न हि कारयिता ] उनका ( मैं ) कर्ता नहीं हूँ, कारयिता नहीं हूँ, [ कर्तृणाम् अनुमंता न एव ] कर्ताका अनुमोदक नहीं हूँ।


एरिसभेदब्भासे मज्झत्थो होदि तेण चारित्तं ।
तं दिढकरणणिमित्तं पडिक्कमणादी पवक्खामि ॥82॥ ॥82॥

अन्वयार्थ: [ ईद्दग्भेदाभ्यासे ] ऐसा भेद - अभ्यास होने [ मध्यस्थः ] जीव मध्यस्थ होता है, [ तेन चारित्रम् भवति ] इसलिये चारित्र होता है। [ तद्दृढीकरणनिमित्तं ] उसे ( चारित्रको ) दृढ़ करनेके निमित्तसे [ प्रतिक्रमणादिं प्रवक्ष्यामि ] मैं प्रतिक्रमणादि कहूंगा।


मोत्तूण वयणरयणं रागादीभाववारणं किच्चा ।
अप्पाणं जो झायदि तस्स दु होदि त्ति पडिकमणं ॥83॥ ॥83॥

अन्वयार्थ: [ वचनरचनां ] वचनरचनाको [ मुक्त्वा ] छोड़कर, [ रागादिभाववारणं ] रागादिभावोंको निवारण [ कृत्वा ] करके, [ यः ] जो [ आत्मानं ] आत्माको [ ध्यायति ] ध्याता है, [ तस्य तु ] उसे [ प्रतिक्रमणं ] प्रतिक्रमण [ भवति इति ] होता है।


आराहणाइ वट्टइ मोत्तूण विराहणं विसेसेण ।
सो पडिकमणं उच्चइ पडिकमणमओ हवे जम्हा ॥84॥ ॥84॥

अन्वयार्थ: [ विराधनं ] जो ( जीव ) विराधनको [ विशेषेण ] विशेषत: [ मुक्त्वा ] छोड़कर [ आराधनायां ] आराधनामें [ वर्तते ] वर्तता है, [ स: ] वह ( जीव ) [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण [ उच्यते ] कहलाता है, [ यस्मात् ] कारण कि वह [ प्रतिक्रमणमय: भवेत् ] प्रतिक्रमणमय है।


मोत्तूण अणायारं आयारे जो दु कुणदि थिरभावं ।
सो पडिकमणं उच्चइ पडिकमणमओ हवे जम्हा ॥85॥ ॥85॥

अन्वयार्थ: [ यः तु ] जो (जीव) [ अनाचारं ] अनाचार [ मुक्त्वा ] छोड़कर [ आचारे ] आचारमें [ स्थिरभावम् ] स्थिरभाव [ करोति ] करता है, [ सः ] वह (जीव) [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण [ उच्यते ] कहलाता है, [ यस्मात् ] कारण कि वह [ प्रतिक्रमणमयः भवेत् ] प्रतिक्रमणमय है।


उम्मग्गं परिचत्ता जिणमग्गे जो दु कुणदि थिरभावं ।
सो पडिकमणं उच्चइ पडिकमणमओ हवे जम्हा ॥86॥ ॥86॥

अन्वयार्थ: [ यः तु ] जो ( जीव ) [ उन्मार्ग ] उन्मार्गका [ परित्यज्य ] परित्याग करके [ जिनमार्गे ] जिनमार्गमें [ स्थिरभावम् ] स्थिरभाव [ करोति ] करता है, [ सः ] वह ( जीव ) [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण [ उच्यते ] कहलाता है, [ यस्मात् ] कारण कि वह [ प्रतिक्रमणमयः भवेत् ] प्रतिक्रमणमय है।


मोत्तूण सल्लभावं णिस्सल्ले जो दु साहु परिणमदि ।
सो पडिकमणं उच्चइ पडिकमणमओ हवे जम्हा ॥87॥ ॥87॥

अन्वयार्थ: [ यः तु साधुः ] जो साधु [ शल्यभावं ] शल्यभाव [ मुक्त्वा ] छोड़कर [ निःशल्ये ] निःशल्यभावसे [ परिणमति ] परिणमित होता है, [ सः ] वह (साधु) [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण [ उच्यते ] कहलाता है, [ यस्मात् ] कारण कि वह [ प्रतिक्रमणमयः भवेत् ] प्रतिक्रमणमय है।


चत्ता अगुत्तिभावं तिगुत्तिगुत्तो हवेइ जो साहू ।
सो पडिकमणं उच्चइ पडिकमणमओ हवे जम्हा ॥88॥ ॥88॥

अन्वयार्थ: [ यः साधुः ] जो साधु [ अगुप्तिभावं ] अगुप्तिभाव [ त्यक्त्वा ] छोड़कर [ त्रिगुप्तिगुप्तः भवेत् ] त्रिगुप्तिगुप्त रहता है, [ सः ] वह ( साधु ) [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण [ उच्यते ] कहलाता है, [ यस्मात् ] कारण कि वह [ प्रतिक्रमणमयः भवेत् ] प्रतिक्रमणमय है।


मोत्तूण अट्टरुद्दं झाणं जो झादि धम्मसुक्कं वा ।
सो पडिकमणं उच्चइ जिणवरणिद्दिद्वसुत्तेसु ॥89॥ ॥89॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो ( जीव ) [ आर्तरौद्रं ध्यानं ] आर्त और रौद्र ध्यान [ मुक्त्वा ] छोड़कर [ धर्मशुक्लं वा ] धर्म अथवा शुक्ल ध्यानको [ ध्यायति ] ध्याता है, [ सः ] वह ( जीव ) [ जिनवरनिर्दिष्टसूत्रेषु ] जिनवरकथित सूत्रोंमें [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण [ उच्यते ] कहलाता है।


मिच्छत्तपहुदिभावा पुव्वं जीवेण भाविया सुइरं ।
सम्मत्तपहुदिभावा अभाविया होंति जीवेण ॥90॥ ॥90॥

अन्वयार्थ: [ मिथ्यात्वप्रभृतिभावाः ] मिथ्यात्वादि भाव [ जीवेन ] जीनवे [ पूर्वं ] पूर्वमें [ सुचिरम् ] सुचिर काल (अति दीर्घ काल) [ भाविताः ] भाये हैं; [ सम्यक्त्वप्रमृतिभावाः ] सम्यक्त्वादि भाव [ जीवेन ] जीवने [ अभाविताः भवन्ति ] नहीं भाये हैं।


मिच्छादंसणणाणचरित्तं चइऊण णिरवसेसेण ।
सम्मत्तणाणचरणं जो भावइ सो पडिक्कमणं ॥91॥ ॥91॥

अन्वयार्थ: [ मिथ्यादर्शनज्ञानचरित्रं ] मिथ्यादर्शन, मिथ्याज्ञान और मिथ्याचारित्रको [ निरवशेषेण ] निरवशेषरूपसे [ त्यक्त्वा ] छोड़कर [ सम्यक्त्वज्ञानचरणं ] सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान और सम्यक्चारित्रका [ यः ] जो ( जीव ) [ भावयति ] भाता है, [ सः ] वह ( जीव ) [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण है।


उत्तमअट्ठं आदा तम्हि ठिदा हणदि मुणिवरा कम्मं ।
तम्हा दु झाणमेव हि उत्तमअट्ठस्स पडिकमणं ॥92॥ ॥92॥

अन्वयार्थ: [ उत्तमार्थः ] उत्तमार्थ ( - उत्तम पदार्थ ) [ आत्मा ] आत्मा है। [ तस्मिन् स्थिता ] उसमें स्थित [ मुनिवराः ] मुनिवर [ कर्म ध्नन्ति ] कर्मका घात करते है। [ तस्मात् तु ] इसलिये [ ध्यानम् एव ] ध्यान ही [ हि ] वास्तवमें [ उत्तमार्थस्य ] उत्तमार्थका [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण है।


झाणणिलीणो साहू परिचागं कुणइ सव्वदोसाणं ।
तम्हा दु झाणमेव हि सव्वदिचारस्स पडिकमणं ॥93॥ ॥93॥

अन्वयार्थ: [ ध्याननिलीनः ] ध्यानमें लीन [ साधुः ] साधु [ सर्वदोषाणाम् ] सर्व दोषोंका [ परित्यागं ] परित्याग [ करोति ] करते हैं; [ तस्मात् तु ] इसलिये [ ध्यानम् एव ] ध्यान ही [ हि ] वास्तवमें [ सर्वातिचारस्य ] सर्व अतिचारका [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण है।


पडिकमणणामधेये सुत्ते जह वण्णिदं पडिक्कमणं ।
तह णच्चा जो भावइ तस्स तदा होदि पडिक्कमणं ॥94॥ ॥94॥

अन्वयार्थ: [ प्रतिक्रमणनामधेये ] प्रतिक्रमण नामक [ सूत्रे ] सूत्रमें [ यथा ] जिस प्रकार [ प्रतिक्रमणम् ] प्रतिक्रमण [ वर्णितं ] कहा गया है [ तथा ज्ञात्वा ] तदनुसार जानकर [ यः ] जो [ भावयति ] भाता है, [ तस्य ] उसे [ तदा ] तब [ प्रतिक्रमणम् भवति ] प्रतिक्रमण है।

निश्चय प्रत्याख्यान अधिकार (गाथा 95 से 106)

मोत्तूण सयलजप्पमप्पागयसुहमसुहवारणं किच्चा ।
अप्पाणं जो झायदि पच्चक्खाणं हवे तस्स ॥95॥ ॥95॥

अन्वयार्थ: [ सकलजल्पम् ] समस्त जल्पको ( - वचनविस्तारको ) [ मुक्त्वा ] छोड़कर और [ अनागतशुभाशुभनिवारणं ] अनागत शुभ - अशुभका निवारण [ कृत्वा ] करके [ य: ] जो [ आत्मानं ] आत्माको [ ध्यायति ] ध्याता है, [ तस्य ] उसे [ प्रत्याख्यानं ] प्रत्याख्यान [ भवेत् ] है।


केवलणाणसहावो केवलदंसणसहावसुहमइओ ।
केवलसत्तिसहावो सो हं इदि चिंतए णाणी ॥96॥ ॥96॥

अन्वयार्थ: [ केवलज्ञानस्वभावः ] केवलज्ञानस्वभावी, [ केवलदर्शनस्वभावः ] केवलदर्शनस्वभावी, [ सुखमयः ] सुखमय और [ केवलशक्तिस्वभावः ] केवलशक्तिस्वभावी [ सः अहम ] वह मैं हूँ - [ इति ] ऐसा [ ज्ञानी ] ज्ञानी [ चिंतयेत् ] चिंतवन करते हैं।


णियभावं णवि मुच्चइ परभावं णेव गेण्हए केइं ।
जाणदि पस्सदि सव्वं सो हं इदि चिंतए णाणी ॥97॥ ॥97॥

अन्वयार्थ: [ निजभावं ] जो निजभावको [ न अपि मुंचति ] नहीं छोड़ता, [ कम् अपि परभावं ] किंचित् भी परभावको [ न एव गृह्णाति ] ग्रहण नहीं करता, [ सर्वं ] सर्वको [ जानाति पश्यति ] जानता - देखता है, [ सः अहम् ] वह मैं हूँ - [ इति ] ऐसा [ ज्ञानी ] ज्ञानी [ चिंतयेत् ] चिंतवन करता है।


पयडिट्ठिदिअणुभागप्पदेसबंधेहिं वज्जिदो अप्पा ।
सो हं इदि चिंतिज्जो तत्थेव य कुणदि थिरभावं ॥98॥ ॥98॥

अन्वयार्थ: [ प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशबंधैः विवर्जितः ] प्रकृतिबंध, स्थितिबंध, अनुभागबंध और प्रदेशबंध रहित [ आत्मा ] जो आत्मा [ सः अहम् ] सो मैं हूँ - [ इति ] ऐसा [ चिंतयन् ] चिंतवन करता हुआ, (ज्ञानी) [ तत्र एव च ] उसीमें [ स्थिरभावं करोति ] स्थिरभाव करता है।


ममत्तिं परिवज्जामि णिम्ममत्तिमुवट्ठिदो ।
आलंबणं च मे आदा अवसेसं च वोसरे ॥99॥ ॥99॥

अन्वयार्थ: [ ममत्वं ] मैं ममत्वको [ परिवर्जयामि ] छोड़ता हूँ और [ निर्ममत्वम् ] निर्ममत्वमें [ उपस्थितः ] स्थित रहता हूँ; [ आत्मा ] आत्मा [ मे ] मेरा [ आलम्बनं च ] आलंबन है [ अवशेषं च ] और शेष [ विसृजामि ] मैं छोड़ता हूँ।


आदा खु मज्झ णाणे आदा मे दंसणे चरित्ते य ।
आदा पच्चक्खाणे आदा मे संवरे जोगे ॥100॥ ॥100॥

अन्वयार्थ: [ खलु ] वास्तवमें [ मम ज्ञाने ] मेरे ज्ञानमें [ आत्मा ] आत्मा है, [ मे दर्शने ] मेरे दर्शनमें [ च ] तथा [ चरित्रे ] चारित्रमें [ आत्मा ] आत्मा है, [ प्रत्याख्याने ] मेरे प्रत्याख्यानमें [ आत्मा ] आत्मा है, [ मे संवरे योगे ] मेरे संवरमें तथा योगमें ( - शुद्धोपयोगमें) [ आत्मा ] आत्मा है।


एगो य मरदि जीवो एगो य जीवदि सयं ।
एगस्स जादि मरणं एगो सिज्झदि णीरओ ॥101॥ ॥101॥

अन्वयार्थ: [ जीवः एकः च ] जीव अकेला [ म्रियते ] मरता है [ च ] और [ स्वयम् एकः ] स्वयं अकेला [ जीवति ] जन्मता है; [ एकस्य ] अकेलेका [ मरणं जायते ] मरण होता है और [ एकः ] अकेला [ नीरजाः ] रज रहित होता हुआ [ सिध्यति ] सिद्ध होता है।


एगो मे सासदो अप्पा णाणदंसणलक्खणो ।
सेसा मे बाहिरा भावा सव्वे संजोगलक्खणा ॥102॥ ॥102॥

अन्वयार्थ: [ ज्ञानदर्शनलक्षणः ] ज्ञानदर्शनलक्षणवाला [ शाश्वतः ] शाश्वत [ एकः ] एक [ आत्मा ] आत्मा [ मे ] मेरा है; [ शेषाः सर्वे ] शेष सब [ संयोगलक्षणाः भावाः ] संयोगलक्षणवाले भाव [ मे बाह्याः ] मुझसे बाह्य हैं।


जं किंचि मे दुच्चरितं सव्वं तिविहेण वोसरे ।
सामाइयं तु तिविहं करेमि सव्वं णिरायारं ॥103॥ ॥103॥

अन्वयार्थ: [ मे ] मेरा [ यत् किंचित् ] जो कुछ भी [ दुश्चरित्रं ] दुःचारित्र [ सर्वं ] उस सर्वको मैं [ त्रिविधेन ] त्रिविधसे ( मन - वचन - कायासे ) [ विसृजामि ] छोड़ता हूँ [ तु ] और [ त्रिविधं सामायिकं ] त्रिविध जो सामायिक ( - चारित्र ) [ सर्वं ] उस सर्वको [ निराकारं करोमि ] निराकार ( - निर्विकल्प ) करता हूँ।


सम्मं मे सव्वभूदेसु वेरं मज्झं ण केणवि ।
आसाए वोसरित्ता णं समाहि पडिवज्जए ॥104॥ ॥104॥

अन्वयार्थ: [ सर्वभूतेषु ] सर्व जीवोंके प्रति [ मे ] मुझे [ साम्यं ] समता है, [ मह्यं ] मुझे [ केनचित् ] किसीके साथ [ वैरं न ] वैर नहीं है; [ नूनम् ] वास्तवमें [ आशाम् उत्सृज्य ] आशाको छोड़कर [ समाधि: प्रतिपद्यते ] मैं समाधिको प्राप्त करता हूँ।


णिक्कसायस्स दंतस्स सूरस्स ववसायिणो ।
संसारभयभीदस्स पच्चक्खाणं सुहं हवे ॥105॥ ॥105॥

अन्वयार्थ: [ निःकषायस्य ] जो निःकषाय है, [ दान्तस्य ] दान्त है, [ शूरस्य ] शूरवीर है, [ व्यवसायिनः ] व्यवसायी ( - शुद्धताके प्रति उद्यमवंत) है और [ संसारभयभीतस्य ] संसारसे भयभीत है, उसे [ सुखं प्रत्याख्यानं ] सुखमय प्रत्याख्यान (अर्थात् निश्चय प्रत्याख्यान) [ भवेत् ] होता है।


एवं भेदब्भासं जो कुव्वइ जीवकम्मणो णिच्चं ।
पच्चक्खाणं सक्कदि धरिदुं सो संजदो णियमा ॥106॥ ॥106॥

अन्वयार्थ: [ एवं ] इसप्रकार [ य: ] जो [ नित्यम् ] सदा [ जीवकर्मणो: ] जीव और कर्मके [ भेदाभ्यासं ] भेदका अभ्यास [ करोति ] करता है, [ स: संयत: ] वह संयत [ नियमात् ] नियमसे [ प्रत्याख्यानं ] प्रत्याख्यान [ धर्तुं ] धारण करनेको [ शक्त: ] शक्तिमान है।

परम आलोचना अधिकार (गाथा 107 से 112)

णोकम्मकम्मरहियं विहावगुणपज्जएहिं वदिरित्तं ।
अप्पाणं जो झायदि समणस्सालोयणं होदि ॥107॥ ॥107॥

अन्वयार्थ: [ नोकर्मकर्मरहितं ] नोकर्म और कर्मसे रहित तथा [ विभाव - गुणपर्ययैः व्यतिरिक्तम् ] विभावगुणपर्यायोंसे व्यतिरिक्त [ आत्मानं ] आत्माको [ यः ] जो [ ध्यायति ] ध्याता है, [ श्रमणस्य ] उस श्रमणको [ आलोचना ] आलोचना [ भवति ] है।


आलोयणमालुंछण वियडीकरणं च भावसुद्धी य ।
चउविहमिह परिकहियं आलोयणलक्खणं समए ॥108॥ ॥108॥

अन्वयार्थ: [ इह ] अब, [ आलोचनलक्षणं ] आलोचनाका स्वरूप [ आलोचनम् ] आलोचन, [ आलुंछनम् ] आलुंछन, [ अविकृतिकरणम् ] अविकृतिकरेण [ च ] और [ भावशुद्धिः च ] भावशुद्धि [ चतुर्विधं ] ऐसे चार प्रकारका [ समये ] शास्त्रमें [ परिकथितम् ] कहा है।


जो पस्सदि अप्पाणं समभावे संठवित्तु परिणामं ।
आलोयणमिदि जाणह परमजिणंदस्स उवएसं ॥109॥ ॥109॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो (जीव) [ परिणामम् ] परिणामको [ समभावे ] समभावमें [ संस्थाप्य ] स्थापकर [ आत्मानं ] (निज) आत्माको [ पश्यति ] देखता है, [ आलोचनम् ] वह आलोचन है [ इति ] ऐसा [ परमजिनेन्द्रस्य ] परम जिनेंद्रका [ उपदेशम् ] उपदेश [ जानीहि ] जान।


कम्ममहीरुहमूलच्छेदसमत्थो सकीयपरिणामो ।
साहीणो समभावो आलुंछणमिदि समुद्दिट्ठं ॥110॥ ॥110॥

अन्वयार्थ: [ कर्ममहीरुहमूलछेदसमर्थः ] कर्मरूपी वृक्षका मूल छेदनेमें समर्थ ऐसा जो [ समभावः ] समभावरूप [ स्वाधीनः ] स्वाधीन [ स्वकीयपरिणामः ] निज परिणाम [ आलुंछनम् इति समुद्दिष्टम् ] उसे आलुंछन कहा है।


कम्मादो अप्पाणं भिण्णं भावेइ विमलगुणणिलयं ।
मज्झत्थभावणाए वियडीकरणं ति विण्णेयं ॥111॥ ॥111॥

अन्वयार्थ: [ मध्यस्थभावनायाम् ] जो मध्यस्थभावनामें [ कर्मण: भिन्नम् ] कर्मसे भिन्न [ आत्मानं ] आत्माको - [ विमलगुणनिलयं ] कि जो विमल गुणोंका निवास है उसे - [ भावयति ] भाता है, [ अविकृतिकरणम् इति विज्ञेयम् ] उस जीवको अविकृतिकरण जानना।


मदमाणमायलोहविवज्जियभावो दु भावसुद्धि त्ति ।
परिकहियं भव्वाणं लोयालोयप्पदरिसीहिं ॥112॥ ॥112॥

अन्वयार्थ: [ मदमानमायालोभविवर्जितभावः तु ] मद [ मदन ], मान, माया और लोभ रहित भाव वह [ भावशुद्धिः ] भावशुद्धि है [ इति ] ऐसा [ भव्यानाम् ] भव्योंको [ लोकालोकप्रदर्शिभिः ] लोकालोकके द्रष्टाओंने [ परिकथितः ] कहा है।

शुद्धनिश्चय प्रायश्चित्त अधिकार (गाथा 113 से 121)

वदसमिदिसीलसंजमपरिणामो करणणिग्गहो भावो ।
सो हवदि पायछित्तं अणवरयं चेव कायव्वो ॥113॥ ॥113॥

अन्वयार्थ: [ व्रतसमितिशीलसंयमपरिणाम: ] व्रत, समिति, शील और संयमरूप परिणाम तथा [ करणनिग्रह: भाव: ] इंद्रियनिग्रहरूप भाव [ स: ] वह [ प्रायश्चित्तम् ] प्रायश्चित्त [ भवति ] है [ च एव ] और वह [ अनवरतं ] निरंतर [ कर्तव्य: ] कतैव्य है।


कोहादिसगब्भावक्खयपहुदिभावणाए णिग्गहणं ।
पायच्छित्तं भणिदं णियगुणचिंता य णिच्छयदो ॥114॥ ॥114॥

अन्वयार्थ: [ क्रोधादिस्वकीयभावक्षयप्रभृतिभावनायां ] क्रोध आदि स्वकीय भावोंके ( - अपने विभावभावोंके ) क्षयादिककी भावनामें [ निर्ग्रहणम् ] रहना [ च ] और [ निजगुणचिंता ] निज गुणोंका चिंतन करना वह [ निश्चयत: ] निश्चयसे [ प्रायश्चित्तं भणितम् ] प्रायश्चित कहा है।


कोहं खमया माणं समद्दवेणज्जवेण मायं च ।
संतोसेण य लोहं जयदि खु ए चहुविहकसाए ॥115॥ ॥115॥

अन्वयार्थ: [ क्रोधं क्षमया ] क्रोधको क्षमासे, [ मानं स्वमार्दवेन ] मानको निज मार्दवसे, [ मायां च आर्जवेन ] मायाको आर्जवसे [ च ] तथा [ लोभं संतोषेण ] लोभको संतोषसे - [ चतुर्विधकषायान् ] इसप्रकार चतुर्विध कषायोंको [ खलु जयति ] (योगी) वास्तवमें जीतते हैं।


उक्किट्ठो जो बोहो णाणं तस्सेव अप्पणो चित्तं ।
जो धरइ मुणी णिच्चं पायच्छित्तं हवे तस्स ॥116॥ ॥116॥

अन्वयार्थ: [ तस्य एव आत्मनः ] उसी (अनंतधर्मवाले) आत्माका [ यः ] जो [ उत्कृष्टः बोधः ] उत्कृष्ट बोध, [ ज्ञानम् ] ज्ञान अथवा [ चित्तम् ] चित्त उसे [ यः मुनिः ] जो मुनि [ नित्यं धरति ] नित्य धारण करता है, [ तस्य ] उसे [ प्रायश्चित्तम् भवेत् ] प्रायश्चित्त है।


किं बहुणा भणिएण दु वरतवचरणं महेसिणं सव्वं ।
पायच्छित्तं जाणह अणेयकम्माण खयहेऊ ॥117॥ ॥117॥

अन्वयार्थ: [ बहुना ] बहुत [ भणितेन तु ] कहनेसे [ किम् ] क्या ? [ अनेककर्मणाम् ] अनेक कर्मोंके [ क्षयहेतुः ] क्षयका हेतु ऐसा जो [ महर्षीणाम् ] महर्षियोंका [ वरतपश्चरणम् ] उत्तम तपश्चरण [ सर्वम् ] वह सब [ प्रायश्चित्तं जानीहि ] प्रायश्चित्त जान।


णंताणंतभवेण समज्जियसुहअसुहकम्मसंदोहो ।
तवचरणेण विणस्सदि पायच्छित्तं तवं तम्हा ॥118॥ ॥118॥

अन्वयार्थ: [ अनन्तानन्तभवेन ] अनंतानंत भवों द्वारा [ समर्जितशुभाशुभकर्मसंदोहः ] उपार्जित शुभाशुभ कर्मराशि [ तपश्चरणेन ] तपश्चरणसे [ विनश्यति ] नष्ट होती है; [ तस्मात् ] इसलिये [ तपः ] तप [ प्रायश्चित्तम् ] प्रायश्चित्त है।


अप्पसरूवालंबणभावेण दु सव्वभावपरिहारं ।
सक्कदि कादुं जीवो तम्हा झाणं हवे सव्वं ॥119॥ ॥119॥

अन्वयार्थ: [ आत्मस्वरूपालम्बनभावेन तु ] आत्मस्वरूप जिसका आलंबन है ऐसे भावसे [ जीवः ] जीव [ सर्वभावपरिहारं ] सर्वभावोंका परिहार [ कर्तुम् शक्नोति ] कर सकता है, [ तस्मात् ] इसलिये [ ध्यानम् ] ध्यान वह [ सर्वम् भवेत् ] सर्वस्व है।


सुहअसुहवयणरयणं रायादीभाववारणं किच्चा ।
अप्पाणं जो झायदि तस्स दु णियमं हवे णियमा ॥120॥ ॥120॥

अन्वयार्थ: [ शुभाशुभवचनरचनानाम् ] शुभाशुभ वचनरचनाका और [ रागादिभाववारणम् ] रागादिभावोंका निवारण [ कृत्वा ] करके [ यः ] जो [ आत्मानम् ] आत्माको [ ध्यायति ] ध्याता है, [ तस्य तु ] उसे [ नियमात् ] नियमसे ( - निश्चितरूपसे ) [ नियमः भवेत् ] नियम है।


कायाईपरदव्वे थिरभावं परिहरत्तु अप्पाणं ।
तस्स हवे तणुसग्गं जो झायइ णिव्वियप्पेण ॥121॥ ॥121॥

अन्वयार्थ: [ कायादिपरद्रव्ये ] कायादि परद्रव्यमें [ स्थिरभावम् परिहृत्य ] स्थिरभाव छोड़कर [ यः ] जो [ आत्मानम् ] आत्मको [ निर्विकल्पेन ] निर्विकल्परूपसे [ ध्यायति ] ध्याता है, [ तस्य ] उसे [ तनूत्सर्गः ] कायोत्सर्ग [ भवेत् ] है।

परम समाधि अधिकार (गाथा 122 से 133)

वयणोच्चारणकिरियं परिचत्ता वीयरायभावेण ।
जो झायदि अप्पाणं परमसमाही हवे तस्स ॥122॥ ॥122॥

अन्वयार्थ: [ वचनोच्चारणक्रियां ] वचनोच्चारणकी क्रिया [ परित्यज्य ] परित्याग कर [ वीतरागभावेन ] वीतरागभावसे [ यः ] जो [ आत्मानं ] आत्माको [ ध्यायति ] ध्याता है, [ तस्य ] उसे [ परमसमाधिः ] परम समाधि [ भवेत् ] है।


संजमणियमतवेण दु धम्मज्झाणेण सुक्कझाणेण ।
जो झायइ अप्पाणं परमसमाही हवे तस्स ॥123॥ ॥123॥

अन्वयार्थ: [ संयमनियमतपसा तु ] संयम, नियम और तपसे तथा [ धर्म - ध्यानेन शुक्लध्यानेन ] धर्मध्यान और शुक्लध्यानसे [ यः ] जो [ आत्मानं ] आत्माको [ ध्यायति ] ध्याता है, [ तस्य ] उसे [ परमसमाधिः ] परम समाधि [ भवेत् ] है।


किं काहदि वणवासो कायकिलेसो विचित्तउववासो ।
अज्झयणमोणपहुदी समदारहियस्स समणस्स ॥124॥ ॥124॥

अन्वयार्थ: [ वनवासः ] वनवास, [ कायक्लेशः विचित्रोपवासः ] कायक्लेशरूप अनेक प्रकारके उपवास, [ अध्ययनमौनप्रभृतयः ] अध्ययन, मौन आदि ( कार्य ) [ समतारहितस्य श्रमणस्य ] समतारहित श्रमणको [ किं करिष्यति ] क्या करते हैं ( - क्या लाभ करते हैं )?


विरदो सव्वसावज्जे तिगुत्तो पिहिदिंदिओ ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥125॥ ॥125॥

अन्वयार्थ: [ सर्वसावद्ये विरतः ] जो सर्व सावद्यमें विरत है, [ त्रिगुप्तः ] जो तीन गुप्तिवाला है और [ पिहितेन्द्रियः ] जिसने इंद्रियोंको बंध ( निरुद्ध ) किया है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जो समो सव्वभूदेसु थावरेसु तसेसु वा ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥126॥ ॥126॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो [ स्थावरेषु ] स्थावर [ वा ] अथवा [ त्रसेषु ] त्रस [ सर्वभूतेषु ] सर्व जीवोंके प्रति [ समः ] समभाववाला है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जस्स सण्णिहिदो अप्पा संजमे णियमे तवे ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥127॥ ॥127॥

अन्वयार्थ: [ यस्य ] जिसे [ संयमे ] संयममें, [ नियमे ] नियममें और [ तपसि ] तपमें [ आत्मा ] आत्मा [ सन्निहितः ] समीप है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जस्स रागो दु दोसो दु विगडिं ण जणेइ दु ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥128॥ ॥128॥

अन्वयार्थ: [ यस्य ] जिसे [ रागः तु ] राग या [ द्वेषः तु ] द्वेष (उत्पन्न न होता हुआ) [ विकृतिं ] विकृति [ न तु जनयति ] उत्पन्न नहीं करता, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जो दु अट्टं च रुद्दं च झाणं वज्जेदि णिच्चसो ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥129॥ ॥129॥

अन्वयार्थ: [ यः तु ] जो [ आर्त्त ] आर्त [ च ] और [ रौद्रं च ] रौद्र [ ध्यानं ] ध्यानको [ नित्यशः ] नित्य [ वर्जयति ] वर्जता है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जो दु पुण्णं च पावं च भावं वज्जेदि णिच्चसो ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥130॥ ॥130॥

अन्वयार्थ: [ यः तु ] जो [ पुण्यं च ] पुण्य तथा [ पापं भावं च ] पापरूप भावको [ नित्यशः ] नित्य [ वर्जयति ] वर्जता है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जो दु हस्सं रई सोगं अरतिं वज्जेदि णिच्चसो ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥131॥ ॥131॥

अन्वयार्थ: [ यः तु ] जो [ हास्यं ] हास्य, [ रतिं ] रति, [ शोकं ] शोक और [ अरतिं ] अरतिको [ नित्यशः ] नित्य [ वर्जयति ] वर्जता है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जो दुगंछा भयं वेदं सव्वं वज्जेदि णिच्चसो ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥132॥ ॥132॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो [ जुगुप्सां ] जुगुप्सा, [ भयं ] भय और [ सर्वं वेदं ] सर्व वेदको [ नित्यशः ] नित्य [ वर्जयति ] वर्जता है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।


जो दु धम्मं च सुक्कं च झाणं झाएदि णिच्चसो ।
तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥133॥ ॥133॥

अन्वयार्थ: [ यः तु ] जो [ धर्मं च ] धर्मध्यान [ शुक्लं च ध्यानं ] और शुक्लध्यानको [ नित्यशः ] नित्य [ ध्यायति ] ध्याता है, [ तस्य ] उसे [ सामायिकं ] सामायिक [ स्थायि ] स्थायी है [ इति केवलिशासने ] ऐसा केवलीके शासनमें कहा है।

परम भक्ति अधिकार (गाथा 134 से 140)

सम्मत्तणाणचरणे जो भत्तिं कुणइ सावगो समणो ।
तस्स दु णिव्बुदिभत्ती होदि त्ति जिणेहि पण्णत्तं ॥134॥ ॥134॥

अन्वयार्थ: [ यः श्रावकः श्रमणः ] जो श्रावक अथवा श्रमण [ सम्यक्त्व - ज्ञानचरणेषु ] सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान और सम्यक्चारित्रकी [ भक्तिं ] भक्ति [ करोति ] करता है, [ तस्य तु ] उसे [ निर्वृतिभक्तिः भवति ] निर्वृतिभक्ति ( निर्वाणकी भक्ति ) है [ इति ] ऐसा [ जिनैः प्रज्ञाप्तम् ] जिनोंने कहा है।


मोक्खंगयपुरिसाणं गुणभेदं जाणिऊण तेसिं पि ।
जो कुणदि परमभत्तिं ववहारणयेण परिकहियं ॥135॥ ॥135॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो जीव [ मोक्षगतपुरुषाणाम् ] मोक्षगत पुरुषोंका [ गुणभेदं ] गुणभेद [ ज्ञात्वा ] जानकर [ तेषाम् अपि ] उनकी भी [ परमभक्तिं ] परम भक्ति [ करोति ] करता है, [ व्यवहारनयेन ] उस जीवको व्यवहारनसे [ परिकथितम् ] निर्वाणभक्ति कही है।


मोक्खपहे अप्पाणं ठविऊण य कुणदि णिव्वुदी भत्ती ।
तेण दु जीवो पावइ असहायगुणं णियप्पाणं ॥136॥ ॥136॥

अन्वयार्थ: [ मोक्षपथे ] मोक्षमार्गमें [ आत्मानं ] (अपने) आत्माको [ संस्थाप्य च ] सम्यक् प्रकारसे स्थापित करके [ निर्वृतेः ] निर्वृतिकी (निर्वाणनी) [ भक्तिम् ] भक्ति [ करोति ] करता है, [ तेन तु ] उससे [ जीवः ] जीव [ असहायगुणं ] असहाय - गुणवाले [ निजात्मानम् ] निज आत्माको [ प्राप्नोति ] प्राप्त करता है।


रायादीपरिहारे अप्पाणं जो दु जुंजदे साहू ।
सो जोगभत्तिजुत्तो इदरस्स य किह हवे जोगो ॥137॥ ॥137॥

अन्वयार्थ: [ यः साधुः तु ] जो साधु [ रागादिपरिहारे आत्मानं युनक्ति ] रागादिके परिहारमें आत्माको लगाता है (अर्थात् आत्मामें आत्माको लगाकर रागादिका त्याग करता है), [ सः ] वह [ योगभक्तियुक्तः ] योगभक्तियुक्त (योगकी भक्तिवाला) है; [ इतरस्य च ] दूसरेको [ योगः ] योग [ कथम् ] किसप्रकार [ भवेत् ] हो सकता है?


सव्ववियप्पाभावे अप्पाणं जो दु जुंजदे साहू ।
सो जोगभत्तिजुत्तो इदरस्स य किह हवे जोगो ॥138॥ ॥138॥

अन्वयार्थ: [ यः साधुः तु ] जो साधु [ सर्वविकल्पाभावे आत्मानं युनक्ति ] सर्व विकल्पोंके अभावमें आत्माको लगाता है (अर्थात् आत्मामें आत्माको जोड़कर सर्व विकल्पोंका अभाव करता है), [ सः ] वह [ योगभक्तियुक्तः ] योगभक्तिवाला है; [ इतरस्य च ] दूसरेको [ योगः ] योग [ कथम् ] किसप्रकार [ भवेत् ] हो सकता है?


विवरीयाभिणिवेसं परिचत्ता जोण्हकहियतच्चेसु ।
जो जुंजदि अप्पाणं णियभावो सो हवे जोगो ॥139॥ ॥139॥

अन्वयार्थ: [ विपरीताभिनिवेशं परित्यज्य ] विपरीत अभिनिवेशका परित्याग करके [ यः ] जो [ जैनकथिततत्त्वेषु ] जैनकथित तत्त्वोमें [ आत्मानं ] आत्माको [ युनक्ति ] लगाता है, [ निजभावः ] उसका निज भाव [ सः योगः भवेत् ] वह योग है।


उसहादिजिणवरिंदा एवं काऊण जोगवरभत्तिं ।
णिव्बुदिसुहमावण्णा तम्हा धरु जोगवरभत्तिं ॥140॥ ॥140॥

अन्वयार्थ: [ वृषभादिजिनवरेन्द्राः ] वृषभादि जिनवरेंद्र [ एवम् ] इसप्रकार [ योगवरभक्तिम् ] योगकी उत्तम भक्ति [ कृत्वा ] करके [ निर्वृतिसुखम् ] निर्वृतिसुखको [ आपन्नाः ] प्राप्त हुए; [ तस्मात् ] इसलिये [ योगवरभक्तिम् ] योगकी उत्तम भक्तिको [ धारय ] तू धारण कर।

निश्चय परमावश्यक अधिकार (गाथा 141 से 158)

जो ण हवदि अण्णवसो तस्स दु कम्मं भणंति आवासं ।
कम्मविणासणजोगो णिव्बुदिमग्गो त्ति पिज्जुत्तो ॥141॥ ॥141॥

अन्वयार्थ: [ यः अन्यवशः न भवति ] जो अन्यवश नहीं है (अर्थात् जो जीव अन्यके वश नहीं है) [ तस्य तु आवश्यकम् कर्म भणन्ति ] उसे आवश्यक कर्म कहते हैं (अर्थात् उस जीवको आवश्यक कर्म है ऐसा परम योगीश्वरो कहते हैं)। [ कर्मविनाशनयोगः ] कर्मका विनाश करनेवाला योग ( - ऐसा जो यह आवश्यक कर्म) [ निर्वृतिमार्गः ] वह निर्वाणका मार्ग है [ इति प्ररूपितः ] ऐसा कहा है।


ण वसो अवसो अवसस्स कम्म वावस्सयं ति बोद्धव्वं ।
जुत्ति त्ति उवाअं ति य णिरवयवो होदि णिज्जुत्ती ॥142॥ ॥142॥

अन्वयार्थ: [ न वश: अवश: ] जो ( अन्यके ) वश नहीं है वह ‘अवश’ है [ वा ] और [ अवशस्य कर्म ] अवशका कर्म वह [ आवश्यकम् ] ‘आवश्यक’ है [ इति बोद्धव्यम् ] ऐसा जानना; [ युक्ति: इति ] वह ( अशरीरी होनेकी ) युक्ति है, [ उपाय: इति च ] वह ( अशरीर होनेका ) उपाय है, [ निरवयव: भवति ] उससे जीव निरवयव ( अर्थात् अशरीर ) होता है। [ निरुक्ति: ] ऐसी निरुक्ति है।


वट्टदि जो सो समणो अण्णवसो होदि असुहभावेण ।
तम्हा तस्स दु कम्मं आवस्सयलक्खणं ण हवे ॥143॥ ॥143॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो [ अशुभभावेन ] अशुभ भाव सहित [ वर्तते ] वर्तता है, [ सः श्रमणः ] वह श्रमण [ अन्यवशः भवति ] अन्यवश है; [ तस्मात् ] इसलिये [ तस्य तु ] उसे [ आवश्यकलक्षणं कर्म ] आवश्यकस्वरूप कर्म [ न भवेत् ] नहीं है।


जो चरदि संजदो खलु सुहभावे सो हवेइ अण्णवसो ।
तम्हा तस्स दु कम्मं आवासयलक्खणं ण हवे ॥144॥ ॥144॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो (जीव) [ संयतः ] संयत रहता हुआ [ खलु ] वास्तवमें [ शुभभावे ] शुभ भावमें [ चरति ] चरता - प्रवर्तता है, [ सः ] वह [ अन्यवशः भवेत् ] अन्यवश है; [ तस्मात् ] इसलिये [ तस्य तु ] उसे [ आवश्यकलक्षणं कर्म ] आवश्यकस्वरूप कर्म [ न भवेत् ] नहीं है।


दव्वगुणपज्जयाणं चित्तं जो कुणइ सो वि अण्णवसो ।
मोहंधयारववगयसमणा कहयंति एरिसयं ॥145॥ ॥145॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो [ द्रव्यगुणपर्यायाणां ] द्रव्य - गुण - पर्यायोंमें (अर्थात् उनके विकल्पोंमें) [ चित्तं करोति ] मन लगाता है, [ सः अपि ] वह भी [ अन्यवशः ] अन्यवश है; [ मोहान्धकारव्यपगतश्रमणाः ] मोहान्धकार रहित श्रमण [ ईदृशम् ] ऐसा [ कथयन्ति ] कहते हैं।


परिचत्ता परभावं अप्पाणं झादि णिम्मलसहावं ।
अप्पवसो सो होदि हु तस्स दु कम्मं भणंति आवासं ॥146॥ ॥146॥

अन्वयार्थ: [ परभावं परित्यज्य ] जो परभावको परित्यागकर [ निर्मल - स्वभावम् ] निर्मल स्वभाववाले [ आत्मानं ] आत्मको [ ध्यायति ] ध्याता है, [ सः खलु ] वह वास्तवमें [ आत्मवशः भवति ] आत्मवश है [ तस्य तु ] और उसे [ आवश्यम् कर्म ] आवश्यक कर्म [ भणन्ति ] ( जिन ) कहते हैं।


आवासं जह इच्छसि अप्पसहावेसु कुणदि थिरभावं ।
तेण दु सामण्णगुणं संपुण्णं होदि जीवस्स ॥147॥ ॥147॥

अन्वयार्थ: [ यदि ] यदि तू [ आवश्यकम् इच्छसि ] आवश्यकको चाहता है तो तू [ आत्मस्वभावेषु ] आत्मस्वभावोंमें [ स्थिरभावम् ] स्थिरभाव [ करोषि ] करता है; [ तेन तु ] उससे [ जीवस्य ] जीवको [ सामायिकगुणं ] सामायिकगुण [ सम्पूर्णं भवति ] संपूर्ण होता है।


आवासएण हीणो पब्भट्ठो होदि चरणदो समणो ।
पुव्वुत्तकमेण पुणो तम्हा आवासयं कुज्जा ॥148॥ ॥148॥

अन्वयार्थ: [ आवश्यकेन हीनः ] आवश्यक रहित [ श्रमणः ] श्रमण [ चरणःत ] चरणसे [ प्रभ्रष्टः भवति ] प्रभ्रष्ट ( अति भ्रष्ट ) है; [ तस्मात् पुनः ] और इसलिये [ पूर्वोक्तक्रमेण ] पूर्वोक्त क्रमसे ( पहले कही हुई विधिसे ) [ आवश्यकं कुर्यात् ] आवश्यक करना चाहिये।


आवासएण जुत्तो समणो सो होदि अंतरंगप्पा ।
आवासयपरिहीणो समणो सो होदि बहिरप्पा ॥149॥ ॥149॥

अन्वयार्थ: [ आवश्यकेन युक्तः ] आवश्यक सहित [ श्रमणः ] श्रमण [ सः ] वह [ अंतरंगात्मा ] अंतरात्मा [ भवति ] है; [ आवश्यकपरिहीणः ] आवश्यक रहित [ श्रमणः ] श्रमण [ सः ] वह [ बहिरात्मा ] बहिरात्मा [ भवति ] है।


अंतरबाहिरजप्पे जो वट्टइ सो हवेइ बहिरप्पा ।
जप्पेसु जो ण वट्टइ सो उच्चइ अंतरंगप्पा ॥150॥ ॥150॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो [ अन्तरबाह्यजल्पे ] अंतर्बाह्य जल्पमें [ वर्तते ] वर्तता है, [ सः ] वह [ बहिरात्मा ] बहिरात्मा [ भवति ] है; [ यः ] जो [ जल्पेषु ] जल्पोंमें [ न वर्तते ] नहीं वर्तता, [ सः ] वह [ अन्तरंगात्मा ] अंतरात्मा [ उच्यते ] कहलाता है।


जो धम्मसुक्कझाणम्हि परिणदो सो वि अंतरंगप्पा ।
झाणविहीणो समणो बहिरप्पा इदि विजाणीहि ॥151॥ ॥151॥

अन्वयार्थ: [ यः ] जो [ धर्मशुक्लध्यानयोः ] धर्मध्यान और शुक्लध्यानमें [ परिणतः ] परिणत है [ सः अपि ] वह भी [ अन्तरंगात्मा ] अंतरात्मा है; [ ध्यान - विहीनः ] ध्यानविहीन [ श्रमणः ] श्रमण [ बहिरात्मा ] बहिरात्मा है [ इति विजानीहि ] ऐसा जान।


पडिकमणपहुदिकिरियं कुव्वंतो णिच्छयस्स चारित्तं ।
तेण दु विरागचरिए समणो अब्भुट्ठिदो होदि ॥152॥ ॥152॥

अन्वयार्थ: [ प्रतिक्रमणप्रभृतिक्रियां ] प्रतिक्रमणादि क्रियाको - [ निश्चयस्य चारित्रम् ] निश्चयके चारित्रको - [ कुर्वन् ] ( निरंतर ) करता रहता है [ तेन तु ] इसलिये [ श्रमण: ] वह श्रमण [ विरागचरिते ] वीतराग चारित्रमें [ अभ्युत्थित: भवति ] आरूढ़ है।


वयणमयं पडिकमणं वयणमयं पच्चखाण णियमं च ।
आलोयण वयणमयं तं सव्वं जाण सज्झायं ॥153॥ ॥153॥

अन्वयार्थ: [ वचनमयं प्रतिक्रमणं ] वचनमय प्रतिक्रमण, [ वचनमयं प्रत्याख्यानं ] वचनमय प्रत्याख्यान, [ नियम: ] ( वचनमय ) नियम [ च ] और [ वचनमयम् आलोचनं ] वचनमय आलोचना - [ तत् सर्वं ] यह सब [ स्वाध्यायम् ] ( प्रशस्त अध्यवसायरूप ) स्वाध्याय [ जानीहि ] जान।


जदि सक्कदि कादुं जे पडिकमणादिं करेज्ज झाणमयं ।
सत्तिविहीणो जा जइ सद्दहणं चेव कायव्वं ॥154॥ ॥154॥

अन्वयार्थ: [ यदि ] यदि [ कर्तुम् शक्यते ] किया जा सके तो [ अहो ] अहो! [ ध्यानमयम् ] ध्यानमय [ प्रतिक्रमणादिकं ] प्रतिक्रमणादि [ करोषि ] कर; [ यदि ] यदि [ शक्तिविहीन: ] तू शक्तिविहीन हो तो [ यावत् ] तबतक [ श्रद्धानं च एव ] श्रद्धान ही [ कर्तव्यम् ] कर्तव्य है।


जिणकहियपरमसुत्ते पडिकमणादिय परीक्खऊण फुडं ।
मोणव्वएण जोई णियकज्जं साहए णिच्चं ॥155॥ ॥155॥

अन्वयार्थ: [ जिनकथितपरमसूत्रे ] जिनकथित परम सूत्रमें [ प्रति - क्रमणादिकं स्फुटम् परीक्षयित्वा ] प्रतिक्रमणादिककी स्पष्ट परीक्षा करके [ मौनव्रतेन ] मौनव्रत सहित [ योगी ] योगीको [ निजकार्यम् ] निज कार्य [ नित्यम् ] नित्य [ साधयेत् ] साधना चाहिये।


णाणाजीवा णाणाकम्मं णाणाविहं हवे लद्धी ।
तम्हा वयणविवादं सगपरसमएहिं वज्जिज्जो ॥156॥ ॥156॥

अन्वयार्थ: [ नानाजीवाः ] नाना प्रकारके जीव हैं, [ नानाकर्म ] नाना प्रकारका कर्म हैं, [ नानाविधा लब्धिः भवेत् ] नाना प्रकारकी लब्धि है; [ तस्मात् ] इसलिये [ स्वपरसमयैः ] स्वसमयों तथा परसमयोंके साथ (स्वधर्मियों और परधर्मियोंके साथ) [ वचनविवादः ] वचनविवाद [ वर्जनीयः ] वर्जनेयोग्य है।


लद्धूणं णिहि एक्को तस्स फलं अणुहवेइ सुजणत्ते ।
तह णाणी णाणणिहिं भुंजेइ चइत्तु परतत्तिं ॥157॥ ॥157॥

अन्वयार्थ: [ एकः ] जैसे कोई एक ( दरिद्र मनुष्य ) [ निधिम् ] निधिको [ लब्ध्वा ] पाकर [ सुजनत्वेन ] अपने वतनमें ( गुप्तरूपसे ) रहकर [ तस्य फलम् ] उसके फलको [ अनुभवति ] भोगता है, [ तथा ] उसीप्रकार [ ज्ञानी ] ज्ञानी [ परततिम् ] पर जनोंके समूहको [ त्यक्त्वा ] छोड़कर [ ज्ञाननिधिम् ] ज्ञाननिधिको [ भुंक्ते ] भोगता है।


सव्वे पुराणपुरिसा एवं आवासयं च काऊण ।
अपमत्तपहुदिठाणं पडिवज्ज य केवली जादा ॥158॥ ॥158॥

अन्वयार्थ: [ सर्वे ] सर्व [ पुराणपुरुषाः ] पुराण पुरुष [ एवम् ] इसप्रकार [ आवश्यकं च ] आवश्यक [ कृत्वा ] करके, [ अप्रमत्तप्रभृतिस्थानं ] अप्रमत्तादि स्थानको [ प्रतिपद्य च ] प्राप्त करके [ केवलिनः जाताः ] केवली हुए।

शुद्धोपयोग अधिकार (गाथा 159 से 187)

जाणदि पस्सदि सव्वं ववहारणएण केवली भगवं ।
केवलणाणी जाणदि पस्सदि णियमेण अप्पाणं ॥159॥ ॥159॥

अन्वयार्थ: [ व्यवहारनयेन ] व्यवहारनयसे [ केवली भगवान् ] केवली भगवान् [ सर्वं ] सब [ जानाति पश्यति ] जानते है और देखते हैं; [ नियमेन ] निश्चयसे [ केवलज्ञानी ] केवलज्ञानी [ आत्मानम् ] आत्माको ( स्वयंको ) [ जानाति पश्यति ] जानता है और देखता है।


जुगवं वट्टइ णाणं केवलणाणिस्स दंसणं च तहा ।
दिणयरपयासतावं जह वट्टइ तह मुणेयव्वं ॥160॥ ॥160॥

अन्वयार्थ: [ केवलज्ञानिनः ] केवलज्ञानीको [ ज्ञानं ] ज्ञान [ तथा च ] तथा [ दर्शनं ] दर्शन [ युगपद् ] युगपत् [ वर्तते ] वर्तते हैं। [ दिनकरप्रकाशतापौ ] सूर्यके प्रकाश और ताप [ यथा ] जिसप्रकार [ वर्तेते ] ( युगपत् ) वर्तते हैं [ तथा ज्ञातव्यम् ] उसीप्रकार जानना।


णाणं परप्पयासं दिट्ठी अप्पप्पयासया चेव ।
अप्पा सपरपयासो होदि त्ति हि मण्णसे जदि हि ॥161॥ ॥161॥

अन्वयार्थ: [ ज्ञानं परप्रकाशं ] ज्ञान परप्रकाशक ही है [ च ] और [ दृष्टिः आत्मप्रकाशिका एव ] दर्शन स्वप्रकाशक ही है [ आत्मा स्वपरप्रकाशः भवति ] तथा आत्मा स्वपरप्रकाशक है [ इति हि यदि खलु मन्यसे ] ऐसा यदि वास्तवमें तू मानता हो तो उसमें विरोध आता है।


णाणं परप्पयासं तइया णाणेण दंसणं भिण्णं ।
ण हवदि परदव्वगयं दंसणमिदि वण्णिदं तम्हा ॥162॥ ॥162॥

अन्वयार्थ: [ ज्ञानं परप्रकाशं ] यदि ज्ञान ( केवल ) परप्रकाशक हो [ तदा ] तो [ ज्ञानेन ] ज्ञानसे [ दर्शनं ] दर्शन [ भिन्नम् ] भिन्न सिद्ध होगा, [ दर्शनम् परद्रव्यगतं न भवति इति वर्णितं तस्मात् ] क्योंकि दर्शन परद्रव्यगत ( परप्रकाशक ) नहीं है ऐसा ( पूर्व सूत्रमें ) वर्णन किया गया है।


अप्पा परप्पयासो तइया अप्पेण दंसणं भिण्णं ।
ण हवदि परदव्वगयं दंसणमिदि वण्णिदं तम्हा ॥163॥ ॥163॥

अन्वयार्थ: [ आत्मा परप्रकाशः ] यदि आत्मा ( केवल ) परप्रकाशक हो [ तदा ] तो [ आत्मना ] आत्मासे [ दर्शनं ] दर्शन [ भिन्नम् ] भिन्न सिद्ध होगा, [ दर्शनं परद्रव्यगतं न भवति इति वर्णितं तस्मात् ] क्योंकि दर्शन परद्रव्यगत ( परप्रकाशक ) नहीं है ऐसा ( पहले तेरा मन्तव्य ) वर्णन किया गया है।


णाणं परप्पयासं ववाहारणयेण दंसणं तम्हा ।
अप्पा परप्पयासो ववहारणयेण दंसणं तम्हा ॥164॥ ॥164॥

अन्वयार्थ: [ व्यवहारनयेन ] व्यवहारनयसे [ ज्ञानं ] ज्ञान [ परप्रकाशं ] परप्रकाशक है; [ तस्मात् ] इसलिये [ दर्शनम् ] दर्शन परप्रकाशक है। [ व्यवहारनयेन ] व्यवहारनयसे [ आत्मा ] आत्मा [ परप्रकाश: ] परप्रकाशक है;[ तस्मात् ] इसलिये [ दर्शनम् ] दर्शन परप्रकाशक है।


णाणं अप्पपयासं णिच्छयणयएण दंसणं तम्हा ।
अप्पा अप्पपयासो णिच्छयणयएण दंसणं तम्हा ॥165॥ ॥165॥

अन्वयार्थ: [ निश्चयनयेन ] निश्चयनयसे [ ज्ञानम् ] ज्ञान [ आत्मप्रकाशं ] स्वप्रकाशक है; [ तस्मात् ] इसलिये [ दर्शनम् ] दर्शन स्वप्रकाशक है। [ निश्चयनयेन ] निश्चयनयसे [ आत्मा ] आत्मा [ आत्मप्रकाशः ] स्वप्रकाशक है; [ तस्मात् ] इसलिये [ दर्शनम् ] दर्शन स्वप्रकाशक है।


अप्पसरूवं पेच्छदि लोयालोयं ण केवली भगवं ।
जइ कोइ भणइ एवं तस्स य किं दूसणं होइ ॥166॥ ॥166॥

अन्वयार्थ: [ केवली भगवान् ] (निश्चयसे) केवली भगवान् [ आत्म - स्वरूपं ] आत्मस्वरूपको [ पश्यति ] देखते हैं, [ न लोकालोकौ ] लोकालोकको नहीं - [ एवं ] ऐसा [ यदि ] यदि [ कः अपि भणति ] कोई कहे तो [ तस्य च किं दूषणं भवति ] उसे क्या दोष है ? (अर्थात् कोई दोष नहीं।)


मुत्तममुत्तं दव्वं चेयणमियरं सगं च सव्वं च ।
पेच्छंतस्स दु णाणं पच्चक्खमणिंदियं होइ ॥167॥ ॥167॥

अन्वयार्थ: [ मूर्तम् अमूर्तम् ] मूर्त - अमूर्त [ चेतनम् इतरत् ] चेतन - अचेतन [ द्रव्यं ] द्रव्योंको - [ स्वकं च सर्वं च ] स्वको तथा समस्तको [ पश्यतः तु ] देखनेवालेका ( जाननेवालेका ) [ ज्ञानम् ] ज्ञान [ अतीन्द्रियं ] अतींद्रिय है, [ प्रत्यक्षम् भवति ] प्रत्यक्ष है।


पुव्वुत्तसयलदव्वं णाणागुणपज्जएण संजुत्तं ।
जो ण य पेच्छइ सम्मं परोक्खदिट्ठी हवे तस्स ॥168॥ ॥168॥

अन्वयार्थ: [ नानागुणपर्यायेण संयुक्तम् ] विविध गुणों और पर्यायोंसे संयुक्त [ पूर्वोक्तसकलद्रव्यं ] पूर्वोक्त समस्त द्रव्योंको [ यः ] जो [ सम्यक् ] सम्यक् प्रकारसे ( बराबर ) [ न च पश्यति ] नहीं देखता, [ तस्य ] उसे [ परोक्षदृष्टिः भवेत् ] परोक्ष दर्शन है।


लोयालोयं जाणइ अप्पाणं णेव केवली भगवं ।
जइ कोइ भणइ एवं तस्स य किं दूसणं होइ ॥169॥ ॥169॥

अन्वयार्थ: [ केवली भगवान् ] ( व्यवहारसे ) केवली भगवान् [ लोका - लोकौ ] लोकालोकको [ जानाति ] जानते हैं, [ न एव आत्मानम् ] आत्माको नहीं - [ एवं ] ऐसा [ यदि ] यदि [ कः अपि भणति ] कोई कहे तो [ तस्य च किं दूषणं भवति ] उसे क्या दोष है ? ( अर्थात् कोई दोष नहीं है। )


णाणं जीवसरूवं तम्हा जाणेइ अप्पगं अप्पा ।
अप्पाणं ण वि जाणदि अप्पादो होदि विदिरित्तं ॥170॥ ॥170॥

अन्वयार्थ: [ ज्ञानं ] ज्ञान [ जीवस्वरूपं ] जीवका स्वरूप है, [ तस्मात् ] इसलिये [ आत्मा ] आत्मा [ आत्मकं ] आत्माको [ जानाति ] जानता है; [ आत्मानं न अपि जानाति ] यदि ज्ञान आत्माको न जाने तो [ आत्मनः ] आत्मासे [ व्यतिरिक्तम् ] व्यतिरिक्त ( पृथक ) [ भवति ] सिद्ध हो!


अप्पाणं विणु णाणं णाणं विणु अप्पगो ण संदेहो ।
तम्हा सपरपयासं णाणं तह दंसणं होदि ॥171॥ ॥171॥

अन्वयार्थ: [ आत्मानं ज्ञानं विद्धि ] आत्माको ज्ञान जान, और [ ज्ञानम् आत्मकः विद्धि ] ज्ञान आत्मा है ऐसा जान; - [ न संदेहः ] इसमें संदेह नहीं है। [ तस्मात् ] इसलिये [ ज्ञानं ] ज्ञान [ तथा ] तथा [ दर्शनं ] दर्शन [ स्वपरप्रकाशं ] स्वपरप्रकाशक [ भवति ] है।


जाणंतो पस्संतो ईहापुव्वं ण होइ केवलिणो ।
केवलिणाणी तम्हा तेण दु सोऽबंधगो भणिदो ॥172॥ ॥172॥

अन्वयार्थ: [ जानन् पश्यन् ] जानते और देखते हुए भी, [ केवलिनः ] केवलीको [ ईहापूर्वं ] इच्छापूर्वक ( वर्तन ) [ न भवति ] नहीं होता; [ तस्मात् ] इसलिये उन्हें [ केवलज्ञानी ] ‘केवलज्ञानी’ कहा है; [ तेन तु ] और इसलिये [ सः अबन्धकः भणितः ] अबंधक कहा है।


परिणामपुव्ववयणं जीवस्स य बंधकारणं होइ ।
परिणामरहियवयणं तम्हा णाणिस्स ण हि बंधो ॥173॥ ॥173॥

अन्वयार्थ: [ परिणामपुर्ववचनं ] परिणामपूर्वक ( मनपरिणामपूर्वक ) वचन [ जीवस्य च ] जीवको [ बंधकारणं ] बंधका कारण [ भवति ] है; [ परिणामरहितवचनं ] ( ज्ञानीको ) परिणामरहित वचन होता है [ तस्मात् ] इसलिये [ ज्ञानिनः ] ज्ञानीको ( केवलज्ञानीको ) [ हि ] वास्तवमें [ बंधः न ] बंध नहीं है।


ईहापुव्वं वयणं जीवस्स य बंधकारणं होइ ।
ईहारहियं वयणं तम्हा णाणिस्स ण हि बंधो ॥174॥ ॥174॥

अन्वयार्थ: [ ईहापूर्वं ] इच्छापूर्वक [ वचनं ] वचन [ जीवस्य च ] जीवको [ बंधकारणं ] बंधका कारण [ भवति ] है; [ ईहारहितं वचनं ] ( ज्ञानीको ) इच्छारहित वचन होता है। [ तस्मात् ] इसलिये [ ज्ञानिनः ] ज्ञानीको ( केवलज्ञानीको ) [ हि ] वास्तवमें [ बंधः न ] बंधका अभाव है।


ठाणणिसेज्जविहारा ईहापुव्वं ण होइ केवलिणो ।
तम्हा ण होइ बंधो साक्खट्ठं मोहणीयस्स ॥175॥ ॥175॥

अन्वयार्थ: [ केवलिनः ] केवलीको [ स्थाननिषण्णविहाराः ] खड़े रहना, बैठना और विहार [ ईहापूर्वं ] इच्छापूर्वक [ न भवन्ति ] नहीं होता, [ तस्मात् ] इसलिये [ बंधः न भवति ] उन्हें बंध नहीं है; [ मोहनीयस्य ] मोहनीयवश जीवको [ साक्षार्थम् ] इंद्रियविषयसहितरूपसे बंध होता है।


आउस्स खयेण पुणो णिण्णासो होइ सेसपयडीणं ।
पच्छा पावइ सिग्धं लोयग्गं समयमेत्तेण ॥176॥ ॥176॥

अन्वयार्थ: [ पुनः ] फिर (केवलीको) [ आयुषः क्षयेण ] आयुके क्षयसे [ शेषप्रकृतीनाम् ] शेष प्रकृतियोंका [ निर्नाशः ] संपूर्ण नाश [ भवति ] होता है; [ पश्चात् ] फिर वे [ शीघ्रं ] शीघ्र [ समयमात्रेण ] समयमात्रमें [ लोकाग्रं ] लोकाग्रमें [ प्राप्नोति ] पहुँचते हैं।


जाइजरमरणरहियं परमं कम्मट्ठवज्जियं सुद्धं ।
णाणाइचउसहावं अक्खयमविणासमच्छेयं ॥177॥ ॥177॥

अन्वयार्थ: (परमात्मतत्त्व) [जातिजरामरणरहितम्] जन्म - जरा - मरण रहित, [परमम्] परम, [कर्माष्टवर्जितम्] आठ कर्म रहित, [शुद्धम्] शुद्ध, [ज्ञानादिचतुःस्वभावम्] ज्ञानादिक चार स्वभाववाला, [अक्षयम्] अक्षय, [अविनाशम्] अविनाशी और [अच्छेद्यम्] अच्छेद्य है।


अव्वाबाहमणिंदियमणोवमं पुण्णपावणिम्मुक्कं ।
पुणरागमणविरहियं णिच्चं अचलं अणालंबं ॥178॥ ॥178॥

अन्वयार्थ: (परमात्मतत्त्व) [अव्याबाधम्] अव्याबाध, [अतीन्द्रियम्] अतीन्द्रिय, [अनुपमम्] अनुपम, [पुण्यपापनिर्मुक्तम्] पुण्यपाप रहित, [पुनरागमन - विरहितम्] पुनरागमन रहित, [नित्यम्] नित्य, [अचलम्] अचल और [अनालंबम्] निरालंब है।


णवि दुक्खं णवि सुक्खं णवि णीडा णेव विज्जदे बाहा ।
णवि मरणं णवि जणणं तत्थेव य होइ णिव्वाणं ॥179॥ ॥179॥

अन्वयार्थ: [ न अपि दुःखं ] जहाँ दुःख नहीं है, [ न अपि सौख्यं ] सुख नहीं है, [ न अपि पीडा ] पीड़ा नहीं है, [ न एव बाधा विद्यते ] बाधा नहीं है, [ न अपि मरणं ] मरण नहीं है, [ न अपि जननं ] जन्म नहीं है, [ तत्र एव च निर्वाणम् भवति ] वहीं निर्वाण है (अर्थात् दुःखादिरहित परमतत्त्वमें ही निर्वाण है)।


णवि इंदिय उवसग्गा णवि मोहो विम्हिओ ण णिद्दा य ।
ण य तिण्हा णेव छुहा तत्थेव य होइ णिव्वाणं ॥180॥ ॥180॥

अन्वयार्थ: [ न अपि इन्द्रियाः उपसर्गाः ] जहाँ इंद्रियाँ नहीं है, उपसर्ग नहीं है, [ न अपि मोहः विस्मयः ] मोह नहीं है, विस्मय नहीं है, [ न निद्रा च ] निद्रा नहीं है, [ न च तृष्णा ] तृषा नहीं है, [ न एव क्षुधा ] क्षुधा नहीं है, [ तत्र एव च निर्वाणम् भवति ] वही निर्वाण है (अर्थात् इंद्रियादिरहित परमतत्त्वमें ही निर्वाण है)।


णवि कम्मं णोकम्मं णवि चिंता णेव अट्टरुद्दाणि ।
णवि धम्मसुक्कझाणे तत्थेव य होइ णिव्वाणं ॥181॥ ॥181॥

अन्वयार्थ: [ न अपि कर्म नोकर्म ] जहाँ कर्म और नोकर्म नहीं है, [ न अपि चिन्ता ] चिंता नहीं है, [ न एव आर्तरौद्रे ] आर्त और रौद्र ध्यान नहीं है, [ न अपि धर्मशुक्लध्याने ] धर्म और शुक्ल ध्यान नहीं है, [ तत्र एव च निर्वाणम् भवति ] वहीं निर्वाण है (अर्थात् कर्मादिरहित परमतत्त्वमें ही निर्वाण है)।


विज्जदि केवलणाणं केवलसोक्खं च केवलं विरियं ।
केवलदिट्ठि अमुत्तं अत्थित्तं सप्पदेसत्तं ॥182॥ ॥182॥

अन्वयार्थ: [ केवलज्ञानं ] ( सिद्धभगवानको ) केवलज्ञान, [ केवलदृष्टिः ] केवलदर्शन, [ केवलसौख्यं च ] केवलसुख, [ केवलं वीर्यम् ] केवलवीर्य, [ अमूर्तत्वम् ] अमूर्तत्व, [ अस्तित्वं ] अस्तित्व और [ सप्रदेशत्वम् ] सप्रदेशत्व [ विद्यते ] होते हैं।


णिव्वाणमेव सिद्धा सिद्धा णिव्वाणमिदि समुद्दिट्ठा ।
कम्मविमुक्को अप्पा गच्छइ लोयग्गपज्जंतं ॥183॥ ॥183॥

अन्वयार्थ: [ निर्वाणम् एव सिद्धाः ] निर्वाण ही सिद्ध है और [ सिद्धाः निर्वाणम् ] सिद्ध वह निर्वाण है [ इति समुद्दिष्टाः ] ऐसा ( शास्त्रमें ) कहा है। [ कर्मविमुक्तः आत्मा ] कर्मसे विमुक्त आत्मा [ लोकाग्रपर्यन्तम् ] लोकाग्र पर्यंत [ गच्छति ] जाता है।


जीवाण पुग्गलाणं गमणं जाणेहि जाव धम्मत्थी ।
धम्मत्थिकायभावे तत्तो परदो ण गच्छंति ॥184॥ ॥184॥

अन्वयार्थ: [ यावत् धर्मास्तिकः ] जहाँ तक धर्मास्तिकाय है वहाँ तक [ जीवानां पुद्गलानां ] जीवोंका और पुद्गलोंका [ गमनं ] गमन [ जानीहि ] जान; [ धर्मास्तिकायाभावे ] धर्मास्तिकायके अभावमें [ तस्मात् परतः ] उससे आगे [ न गच्छंति ] वे नहीं जाते।


णियमं णियमस्स फलं णिद्दिट्ठं पवयणस्स भत्तीए ।
पुव्वावरविरोधो जदि अवणीय पूरयंतु समयण्हा ॥185॥ ॥185॥

अन्वयार्थ: [ नियमः ] नियम और [ नियमस्य फलं ] नियमका फल [ प्रवचनस्य भक्त्या ] प्रवचनकी भक्तिसे [ निर्दिष्टम् ] दर्शाये गये। [ यदि ] यदि (उसमें कुछ) [ पूर्वापरविरोधः ] पूर्वापर (आगेपीछे) विरोध हो तो [ समयज्ञाः ] समयज्ञ (आगमके ज्ञाता) [ अपनीय ] उसे दूर करके [ पूरयंतु ] पूर्ति करना।


ईसाभावेण पुणो केई णिंदंति सुंदरं मग्गं ।
तेसिं वयणं सोच्चाऽभत्तिं मा कुणह जिणमग्गे ॥186॥ ॥186॥

अन्वयार्थ: [ पुनः ] परंतु [ ईर्षाभावेन ] ईर्षाभावसे [ केचित् ] कोई लोग [ सुन्दरं मार्गम् ] सुंदर मार्गको [ निन्दन्ति ] निंदते हैं [ तेषां वचनं ] उनके वचन [ श्रुत्वा ] सुनकर [ जिनमार्गे ] जिनमार्ग प्रति [ अभक्तिं ] अभक्ति [ मा कुरुध्वम् ] नहीं करना।


णियभावणाणिमित्तं मए कदं णियमसारणामसुदं ।
णच्चा जिणोवदेसं पुव्वावरदोसणिम्मुक्कं ॥187॥ ॥187॥

अन्वयार्थ: [ पूर्वापरदोषनिर्मुक्तम् ] पूर्वापर दोष रहित [ जिनोपदेशं ] जिनोपदेशको [ ज्ञात्वा ] जानकर [ मया ] मैंने [ निजभावनानिमित्तं ] निजभावनानिमित्तसे [ नियमसारनामश्रुतम् ] नियमसार नामका शास्त्र [ कृतम् ] किया है।