लोकविभाग (श्री सिंहसूरर्षि), हिन्दी अनुवाद सहित | Lokavibhag (Simhasurarshi)

लोकविभाग (श्री सिंहसूरर्षि), हिन्दी अनुवाद सहित

रचयिता: श्री सिंहसूरर्षि
सम्पादन एवं अनुवाद: पं॰ बालचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री
प्रकाशक: जैन संस्कृति संरक्षक संघ, सोलापुर (जीवराज जैन ग्रन्थमाला)
संस्करण: द्वितीय आवृत्ति, २००१

जैन लोक रचना (विश्व विधान) का संस्कृत ग्रन्थ, हिन्दी अनुवाद, प्रस्तावना, पाठान्तर और परिशिष्टों सहित।

Lokavibhag of Simhasurarshi: a Sanskrit text on Jain cosmography with Hindi translation by Pt. Balchandra Siddhantashastri.


:paperclip: मूल दस्तावेज़ (PDF):


:open_book: मूल श्लोक और श्लोक अर्थ, अधिकार अनुसार पढ़ें:

हर श्लोक अलग, उसके नीचे उसका अर्थ, इसी ग्रन्थ के PDF से ज्यों का त्यों (स्कैन से टंकित, मिलान बाकी)।

प्रथमो विभागः (भाग 1/2)

लोकालोकविभागज्ञान् भक्त्या स्तुत्वा जिनेश्वरान् । व्याख्यास्यामि समासेन लोकतत्त्वमनेकधा ॥१॥

अर्थ: लोक और अलोकके विभागको जाननेवाले तीर्थंकरोंकी भक्तिपूर्वक स्तुति करके यहां मैं संक्षेपमें अनेक प्रकारके लोकतत्त्वका व्याख्यान करूंगा ॥१॥


क्षेत्रं कालस्तथा तीर्थं प्रमाणपुरुषैः सह । चरितं च महत्तेषां पुराणं पञ्चधा विदुः ॥ २

अर्थ: क्षेत्र, काल, तीर्थ तथा प्रमाणपुरुषोंके साथ उनका महान् चरित्र भी; इस प्रकार पुराण पांच प्रकारका जानना चाहिये ॥ २ ॥


समन्ततोऽप्यनन्तस्य वियतो मध्यमाश्रितः । त्रिविभागस्थितो लोकस्तिर्यग्लोकोऽस्य मध्यगः ॥ ३

अर्थ: यह लोक जिसका कि चारों ओर अन्त नहीं है ऐसे अनन्त आकाशके मध्यमें स्थित है। इसके तीन विभाग हैं- ऊर्ध्वलोक, अधोलोक और तिर्यग्लोक (मध्यलोक)। इनमें तिर्यग्लोक इसके मध्यमें स्थित है ॥ ३ ॥


जम्बूद्वीपोऽस्य मध्यस्थो मन्दरस्तस्य मध्यगः । तस्माद्विभागो लोकस्य तिर्यगूर्ध्वोऽधरस्तथा ॥ ४

अर्थ: इसके मध्यमें जम्बूद्वीप स्थित है और उसके भी मध्यमें मंदर पर्वत (मेरु) स्थित है। उसीसे लोकके ये तीन विभाग हैं- तिर्यक्, ऊर्ध्व और अधर ॥ ४ ॥


तिर्यग्लोकस्य बाहल्यं मेर्वायामसमं स्मृतम् । तस्मादूर्ध्वो भवेदूर्ध्वो ह्यधस्ताव[द]धरोऽपि च ॥ ५

अर्थ: इनमें तिर्यग्लोकका बाहल्य (मुटाई) मेरुकी ऊंचाई (१००००० यो.) के बराबर माना गया है। उक्त मेरुके ऊपर ऊर्ध्वलोक और उसके नीचे अधरलोक स्थित है ॥ ५ ॥


झल्लरीसदृशो मध्यो वेत्रासनसमोऽधरः । ऊर्ध्वो मृदङ्गसंस्थान इति लोकोऽर्हतोदितः ॥ ६

अर्थ: मध्यलोक झालरके सदृश, अधरलोक वेत्रासनके समान, तथा ऊर्ध्वलोक मृदंग जैसा है। इस प्रकारका यह लोकका आकार अरिहन्त भगवान्के द्वारा कहा गया है ॥ ६॥


योजनानां शतं पूर्णं सहस्रगुणितं च तत् । जम्बूद्वीपस्य विस्तारो दृष्टः केवलदृष्टिभिः ॥ ७
१००००० ।

अर्थ: केवलियोंके द्वारा जम्बूद्वीपका विस्तार सहस्रसे गुणित पूर्ण सौ योजन अर्थात् एक लाख (१०००००) योजन प्रमाण देखा गया है ॥७॥ उसकी परिधिका


लक्षस्थानात् क्रमाद् ग्राह्यः सप्त द्वे द्वे षडेककम् । त्रीणि चास्य परिक्षेपो योजनानां प्रमाणतः ॥ ८

तिस्रो गव्यूतयश्चान्या अष्टाविंशधनुःशतम् । त्रयोदशाङ्गुलानि स्युः साधिकं चार्धमङ्गुलम् ॥ ९

अर्थ (श्लोक 8 से 9): प्रमाण अंकक्रमसे सात, दो, दो, छह, एक और तीन (३१६२२७) अर्थात् तीन लाख सोलह हजार दो सौ सत्ताईस योजन, तीन गव्यूति (कोस), एक सौ अट्ठाईस धनुष और साधिक साढे तेरह अंगुल मात्र है- यो. ३१६२२७ को. ३ ध. १२८ अं. १३ सा १/२ ॥ ८-९ ॥


भारतं दक्षिणे वर्षे [षं] तत्र हैमवतं परम् । हरिवर्षंविदेहाश्च रम्यकं च हिरण्यवत् ॥ १०

ऐरावतं च द्वीपान्ते इति वर्षाणि नामतः । भवेयुरत्र सप्तैव षड् वर्षधरपर्वताः ॥ ११

हिमवानादितः शैलः परतश्च महाहिमः । निषधश्च ततो नीलो रुक्मी च शिखरी च ते ॥ १२

अर्थ (श्लोक 10 से 12): उक्त जम्बूद्वीपके भीतर दक्षिणकी ओर भारतवर्ष है। उमके आगे हैमवत, हरिवर्ष, विदेह, रम्यक, हिरण्यवत् और द्वीपके अन्तमें ऐरावत; इस प्रकार इन नामोंसे संयुक्त सात क्षेत्र तथा ये छह वर्षधर पर्वत हैं- आदिमें हिमवान् शैल, फिर महाहिमवान्, निषध, नील, रुक्मी और शिखरी ॥१०-१२॥


हेमार्जुनमयौ शैलौ तपनीयमयोऽपरः । वैडूर्यो रजतश्चान्यः सौवर्णश्च क्रमात् स्थिताः ॥ १३

अर्थ: वे पर्वत क्रमसे सुवर्ण, चांदी, तपनीय, वैडूर्य, रजत और सुवर्ण स्वरूपसे स्थित हैं ॥१३॥


षड्विंशतिशतानि स्युः पञ्च योजनसंख्यया । एकान्नविंशतेर्भागाः षट् च दक्षिणपार्श्वगम् ॥ १४

अर्थ: दक्षिण पार्श्वभागमें स्थित भरतक्षेत्रका विस्तार पांच सौ छब्बीस योजन और एक योजनके उन्नीस भागोंमेंसे छह भाग प्रमाण है - ५२६ ६/१९ यो. ॥१४॥


वर्षात्तु द्विगुणः शैलः शैलाद्वर्षं च तत्परम् । इत्या विदेहतो विद्यात्ततो हानिश्च तत्समा ॥ १५

अर्थ: क्षेत्रसे दूना पर्वत और फिर उससे दूना आगेका क्षेत्र है। यह क्रम विदेह क्षेत्र पर्यन्त जानना चाहिये। आगे इसी क्रमसे उनके विस्तारमें हानि होती गई है ॥ १५ ॥


जम्बूद्वीपस्य भागः स्यान्नवत्यात्र शतस्य यः । भारतं तं विदुः प्राज्ञाः संख्यानज्ञानपारगाः ॥ १६

अर्थ: यहां जम्बूद्वीपका जो एक सौ नब्बेवां भाग है उसे संख्यानज्ञानके पारगामी विद्वान् भारत वर्ष मानते हैं ॥


पूर्वापरायतः शैलो भरतस्य तु मध्यगः। अन्ताभ्यां सागरं१ प्राप्तो विजयार्धो हि नामतः ॥ १७

पञ्चविंशतिमुद्विद्ध२ २५ स्तच्चतुर्थमधोगतः ६ १/४। पञ्चाशतं च विस्तीर्णस्त्रिश्रेणी रजतात्मकः ॥१८

योजनानि दशोत्पत्य भूम्या दश च विस्तृते । श्रेण्यो विद्याधराणां द्वे पर्वतायामसंमिते ॥ १९

पञ्चाशद्दक्षिणश्रेण्यां षष्ठिरुत्तरतः पुरः। तासां नामानि वक्ष्यामि शास्त्रोद्दिष्टविधिक्रमात् ॥ २०

किन्नामितं भवेदाद्यं ततः किन्नरगीतकम्३ । तृतीयं नरगीताख्यं४ चतुर्थं बहुकेतुकम् ॥ २१

पञ्चमं पुण्डरीकं च सिंहध्वजमतः परम् । श्वेतध्वजं च विज्ञेयं गरुडध्वजमष्टमम् ॥ २२

श्रीप्रभं श्रीधरं चैव लोहार्गलमरिंजयम् । वज्रार्गलं च वज्राढ्यं विमोची तु पुरंजयम् ॥ २३

शकटामुखी प्रोक्ता तथा चैव चतुर्मुखी । बहुमुख्यरजस्का च विरजस्का रथन्नूपुरम् ॥ २४

मेखलापुरं चैव क्षेमचर्यपराजितम् । कामपुष्पं च विज्ञेयं गगनादिचरी तथा ॥ २५

विनयादिचरी चान्या त्रिंशं शुक्रपुरं स्मृतम् । संजयन्ती जयन्ती च विजया वैजयन्तिका ॥ २६

क्षेमंकरं च चन्द्राभं सूर्याभं च पुरोत्तमम् । चित्रकूटं महाकूटं हेमकूटं त्रिकूटकम् ॥ २७

मेघकूटं विचित्रादिकूटं वैश्रवणादिकम् । सूर्यादिकपुरं चैव तथा चन्द्रपुरं स्मृतम् ॥ २८

स्यान्नित्योद्द्योतिनी चान्या विमुखी नित्यवाहिनी । एता वै दक्षिणश्रेण्यां पुरी च सुमुखी तथा ॥ २९

प्राकारगोपुरोत्तङ्गाः सर्वरत्नमयोज्ज्वलाः । राजधान्योऽत्र विज्ञेयाः प्रोक्ता सर्वज्ञपुङ्गवैः ॥ ३०

अर्थ (श्लोक 17 से 30): विजयार्ध नामक पर्वत भरत क्षेत्रके मध्यमें स्थित है। यह पर्वत पूर्व-पश्चिममें लंबायमान होकर अपने दोनों ओरके अन्तिम भागोंके द्वारा समुद्रको प्राप्त हुआ है॥१७॥ उपर्युक्त रजतमय पर्वत पच्चीस (२५) योजन ऊंचा, इसके चतुर्थ भाग (६ १/४ यो.) मात्र अवगाहसे संयुक्त और पचास (५०) योजन विस्तीर्ण होता हुआ तीन श्रेणियोंसे सहित है ॥१८॥ भूमिसे दस योजन ऊपर जाकर इस पर्वतपर दस योजन विस्तीर्ण दो विद्याधरश्रेणियां हैं। इनकी लंबाई पर्वतकी लंबाईके बराबर है ॥१९॥ इन श्रेणियोंमेंसे दक्षिण श्रेणीमें पचास और उत्तर श्रेणीमें साठ नगर हैं। उनके नामोंको शास्त्रोक्त विधिके क्रमसे कहते हैं- १ किन्नामित २ किन्नरगीत ३ तृतीय नरगीत ४ चतुर्थ बहुकेतुक ५ पांचवां पुण्डरीक ६ सिंहध्वज ७ श्वेतध्वज ८ गरुडध्वज ९ श्रीप्रभ १० श्रीधर ११ लोहार्गल १२ अरिंजय १३ वज्रार्गल १४ वज्राढ्य १५ विमोची १६ पुरंजय (जयपुर) १७ शकटमुखी १८ चतुर्मुखी १९ बहुमुखी २० अरजस्का २१ विरजस्का २२रथनूपुर २३ मेखलापुर २४ क्षेमचरी (क्षेमपुरी) २५अपराजित २६कामपुष्प २७गगनचरी २८ विनयचरी २९ तीसवां (?) शुक्रपुर ३० संजयन्ती ३१ जयन्ती ३२विजया ३३ वैजयन्ती ३४ क्षेमंकर ३५ चन्द्राभ ३६ सूर्याभ ३७ पुरोत्तम ३८ चित्रकूट ३९ महाकूट ४० हेमकूट ४१ त्रिकूट ४२ मेघकूट ४३ विचित्रकूट ४४ वैश्रवणकूट ४५ सूर्यपुर ४६ चन्द्रपुर ४७ नित्योद्योतिनी ४८विमुखी ४९नित्यवाहिनी और ५०सुमुखी, ये पचास नगरियां दक्षिण श्रेणीमें हैं। प्राकार और गौपुरोंसे उन्नत, सर्वरत्नमय एवं उज्ज्वल इन नगरियोंको यहां राजधानी जानना चाहिये; ऐसा सर्वज्ञ देवों द्वारा कहा गया है ॥२०–३०॥


अर्जुनाख्यारुणी चैव कैलासं वारुणी तथा ।
विद्युत्प्रभं किलिकिलं चूडामणिशशिप्रभम् ॥ ३१

वंशालं पुष्पचूलं च हंसगर्भं बलाहकम् ।
शिवंकरं च श्रीसौधं चमरं शिवमन्दिरम् ॥ ३२

वसुसत्का वसुमती सिद्धार्थकमतः परम् ।
शत्रुंजयं केतुमालमेकविंशं ततः परम् ॥ ३३

सुरेन्द्रकान्तमपरं तथा गगननन्दनम् ।
अशोका च विशोका च वीतशोका तथा स्मृता ॥ ३४

अलका तिलका चैव तिलकं चाम्बरादिकम् ।
मन्दरं कुमुदं कुन्दं तथा गगनवल्लभम् ॥ ३५

दिव्यादितिलकं चान्यद् भूम्यादितिलकं तथा ।
गन्धर्वादिपुरं चान्यन्मुक्ताहारं च नैमिषम् ॥ ३६

अग्निजालं महाज्वालं श्रीनिकेतं जयावहम् ।
श्रीवासं मणिवज्राख्यं भद्राश्वं च धनंजयम् ॥ ३७

गोक्षीरफेनमक्षोभ्यं गिर्यादिशिखरं तथा ।
धरणी धारिणी दुर्गं दुर्द्ध [र्द्ध ]रं च सुदर्शनम् ॥ ३८

महेन्द्रादिपुरं चैव विजयादिपुरं तथा ।
सुगन्धिनी पुरी चान्या वज्रार्धतरसंज्ञकम् ॥ ३९

रत्नाकरं च विज्ञेयं तथा रत्नपुरं वरम् ।
इत्येतान्युत्तरश्रेण्यां षष्ठिरत्र पुराणि तु ॥ ४०

अर्थ (श्लोक 31 से 40): १ अर्जुना २ अरुणी ३ कैलास ४ वारुणी ५ विद्युत्प्रभ ६-किलिकिल ७ चूडामणि ८ शशिप्रभ ९ वंशाल १० पुष्पचूल ११ हंसगर्भ १२ बलाहक १३ शिवंकर १४ श्रीसौध १५ चमर १६ शिवमंदिर १७ वसुसत्का १८ वसुमती १९ सिद्धार्थपुर २० शत्रुंजय २१ इक्कीसवां केतुमाल २२ सुरेन्द्रकान्त २३ गगननन्दन २४ अशोका २५ विशोका २६ वीतशोका २७ अलका २८ तिलका २९ अम्बरतिलक ३० मंदर ३१ कुमुद ३२ कुन्द ३३ गगनवल्लभ ३४ दिव्यतिलक ३५ भूमितिलक ३६ गन्धर्वपुर ३७ मुक्ताहार ३८ नैमिष ३९ अग्निज्वाल ४० महाज्वाल ४१ श्रीनिकेत ४२ जयावह ४३ श्रीवास ४४ मणिवज्र ४५ भद्राश्व ४६ धनंजय ४७ गोक्षीरफेन ४८ अक्षोभ्य ४९ गिरिशिखर ५० धरणी ५१ धारिणी ५२ दुर्ग ५३ दुर्धर ५४ सुदर्शन ५५ महेन्द्रपुर ५६ विजयपुर ५७ सुगन्धिनी ५८ वज्रार्धतर ५९ रत्नाकर और ६० रत्नपुर, इस प्रकार ये साठ नगर यहां उत्तर श्रेणीमें हैं ॥ ३१-४०॥


दशैव पुनरुत्पत्य चाभियोग्यपुराणि च ।
नानामणिमयान्यत्र प्रासादभवनानि च ॥ ४१

अर्थ: इसके आगे दस ही योजन और ऊपर जाकर आभियोग्यपुर हैं। यहां नाना मणियोंसे निर्मित प्रासाद-भवन हैं ॥ ४१ ॥


ततः पञ्चोर्ध्वमुत्पत्य शिखरं दशविस्तृतम् ।
पूर्णभद्रेति सा श्रेणी गिरिनामसुरोऽत्र च ॥ ४२

अर्थ: उसके ऊपर पांच योजन और जाकर दस योजन विस्तृत शिखर है। वह पूर्णभद्रा नामकी श्रेणी है। यहांपर पर्वतके समान नामवाला (विजयार्ध) देव रहता है ॥ ४२ ॥


सिद्धायतनकूटं च दक्षिणार्धकमेव च ।
खण्डकादिप्रपातं च पूर्णभद्रं ततः परम् ॥ ४३

विजयार्धकुमारं च मणिभद्रमतः परम् ।
तामिश्रगुहकं चैवमुत्तरार्धं च भारतम् ॥ ४४

अर्थ (श्लोक 43 से 44): सिद्धायतन कूट, दक्षिणार्धभरत कूट, खण्डप्रपात, पूर्णभद्र, विजयार्धकुमार, मणिभद्र, तामिस्रगुह, उत्तरार्धभरत और अन्तिम वैश्रवण; ये विजयार्धके ऊपर नौ कूट स्थित हैं। इनकी


अन्त्यं वैश्रवणाख्यं च सक्रोशं षट्कमुच्छ्रितिः। जाम्बूनदानि सर्वाणि व्यन्तराक्रीडनानि च ॥ ४५

अर्थ (श्लोक 43 से 45): उंचाई एक कोस सहित छह (६ १/४) योजन प्रमाण है । ये सब सुवर्णमय कूट व्यन्तर देवोंके क्रीडास्थान हैं ॥ ४३-४५ ॥


पादोनक्रोशमुत्तुङ्गं पूर्णं गव्यूतिमायतम् । चैत्यं तस्यार्धविस्तीर्णं कूटे प[पू]र्वमुखं स्थितम् ॥ ४६

अर्थ: [ सिद्धायतन ] कूटके ऊपर पाद कम एक (३/४) कोस ऊंचा, पूरा एक कोस आयत और उसका आधा विस्तीर्ण ऐसा पूर्वाभिमुख चैत्यालय स्थित है ॥ ४६ ॥


द्वे शते त्रिंशदष्टौ च कलास्तिस्रश्च पार्थवम् । दक्षिणार्धस्य विज्ञेयमुत्तराऽर्धेऽपि तत्समः ॥ ४७

अर्थ: दक्षिण भरतार्धका विस्तार दो सौ अड़तीस योजन और तीन कला ( २३८ ३/१९ ) प्रमाण जानना चाहिये । उत्तर भरतार्धका भी विस्तार उसीके बराबर है ॥


शतानां सप्तनवतिः साधिका षड्भिरष्टकैः । कलाश्च द्वादशैवोक्ता ज्यार्धस्य भरतस्य वा ॥४८

अर्थ: छह अष्टकों (६ × ८ = ४८) से अधिक सत्तानवे सौ योजन और बारह कला प्रमाण (९७४८ १२/१९ यो.) अर्ध भरतकी जीवा कही गई है ॥४८॥


इषुणा हीनविष्कम्भाच्चतुर्भिर्गुणितात् पुनः । बाणेन गुणितान्मूलं जीवा स्यादिति भाषिता ॥ ४९

अर्थ: बाणसे रहित विस्तारको चारसे गुणित करे, पश्चात् उसे बाणसे गुणित करनेपर जो प्राप्त हो उसका वर्गमूल निकाले । इस प्रक्रियासे जीवाका प्रमाण प्राप्त होता है, ऐसा परमागममें कहा गया है ॥


षड्गुणितादिषुवर्गाज्जीवावर्गेण संयुतात् । मूलं चापं भवेदेवं भाषितं मुनिपुङ्गवैः ॥ ५०

अर्थ: छहसे गुणित करके प्राप्त राशिमें जीवाके वर्गको मिला देनेपर उसका जो वर्गमूल होगा उतना धनुषका प्रमाण होता है, ऐसा मुनियोंमें श्रेष्ठ गणधर आदिकोंके द्वारा निर्दिष्ट किया गया है ॥ उदाहरण- दक्षिण भरतका बाण ४५२५/१९ यो.; उसका वर्ग २०४७५६२५/३६१; उसकी जीवाका वर्ग ३४३०८०९७५००/३६१; √ ३४३०८०९७५००/३६१ + ( ४५२५/१९ )² × ६ = १८५५५५/१९ = ९७६६ १/१९ यो. दक्षिण भरतार्धका धनुष । इसको ग्रन्थकार आगेके श्लोक द्वारा स्वयं निर्दिष्ट करते हैं ॥५०॥


शतानि सप्त षट्षष्ठ्या सहस्राणि नवापि च । कला च साधिकेका स्याद्धनुरस्यार्धकस्य यत् ॥ ५१

अर्थ: दक्षिण भरतार्धके धनुषका प्रमाण नौ हजार सात सौ छ्यासठ योजन और साधिक एक कला (९७६६ १/१९) मात्र है ॥५१॥


शतानि सप्त विंशत्या सहस्रं च दशाहतम् । एकादश कलाश्च ज्या विजयार्धोत्तरश्रिता ॥ ५२

अर्थ: विजयार्धके उत्तरमें जीवाका प्रमाण दशगुणित सहस्र अर्थात् दस हजार सात सौ बीस योजन और ग्यारह कला (१०७२० ११/१९) मात्र है ॥ ५२ ॥


अयुतं सप्तशत्या च त्रिचत्वारिंशदग्रया । कलाः पञ्चदशापीति धनुःपृष्ठमिहोदितम् ॥ ५३

अर्थ: उसका धनुषपृष्ठ यहां दस हजार सात सौ तेतालीस योजन और पन्द्रह कला (१०७४३ १५/१९) मात्र कहा गया है ॥५३॥


चतुर्दश सहस्राणि सप्तत्यग्रं चतुःशतम् । सैकं कलाश्च पञ्चैव भरतज्या निदर्शिता ॥ ५४

अर्थ: भरत क्षेत्रकी जीवा चौदह हजार चार सौ इकहत्तर योजन और पांच कला (१४४७१ ५/१९) प्रमाण निर्दिष्ट की गई है ॥५४॥


चतुर्दश सहस्राणि तथा पञ्चगुणं शतम् । अष्टाविंशतिसंयुक्तमेकादश कला धनुः ॥ ५५

अर्थ: उसका (उत्तर भरतका) धनुष चौदह हजार पांच सौ अट्ठाईस योजन और ग्यारह कला (१४५२८ ११/१९) मात्र है ॥ ५५ ॥


उच्छ्रितो योजनशतं क्षुल्लको हिमवान् गिरिः । महांश्च हिमवांस्तस्माद् द्विगुणो निषधस्ततः ॥५६

अर्थ: क्षुद्र हिमवान् पर्वत एक सौ (१००) योजन ऊंचा है । उससे दूना (२०० यो.) महाहिमवान् और उससे भी दूना (४०० यो.) ऊंचा निषध पर्वत है ॥५६॥


विंशतिश्च चतुष्कं च सहस्राणां शतानि च । नव द्वात्रिंशदग्राणि कलोना ज्या हिमाह्वके ॥ ५७

अर्थ: हिमवान् पर्वतकी जीवा बीस और चार अर्थात् चौबीस हजार नौ सौ बत्तीस योजनमें एक कलासे रहित (२४९३१ १८/१९) है [इसका प्रमाण त्रिलोकसारकी माधवचन्द्र त्रैविद्य विरचित टीकामें २४९३२ ५/१९ यो. बतलाया गया है] ॥ ५७ ॥


पञ्चवर्गः सहस्राणां द्वे शते त्रिंशदेव च ।
चतस्रश्च कला वेद्या हिमवच्चापदण्डके ॥ ५८

अर्थ: हिमवान् पर्वतके धनुषका प्रमाण पांचका वर्ग अर्थात् पच्चीस हजार दो सौ तीस योजन और चार कला (२५२३० ४/१९) जानना चाहिये ॥ ५८ ॥


सिद्धायतनकूटं च हिमवद्भरतादिके ।
इला गङ्गा श्रिया चैव रोहितास्याह्वयमेव च ॥ ५९

सिन्धोरपि सुरादेव्या तत्र हैमवतं परम् ।
कूटं वैश्रवणस्यापि रत्नान्येतानि जातितः ॥ ६०

अर्थ (श्लोक 59 से 60): सिद्धायतनकूट, हिमवान्कूट, भरतकूट, इलाकूट, गंगाकूट, श्रीकूट, रोहितास्याकूट, सिन्धुकूट, सुरादेवीकूट, हैमवतकूट, और वैश्रवणकूट; ये हिमवान् पर्वतके ऊपर स्थित ग्यारह कूट जातिसे रत्नमय हैं ॥ ५९-६० ॥


पञ्चविंशतिमुद्विद्धं मूले तत्समविस्तृतम् ।
चतुर्थभागोनकं मध्ये अग्रे द्वादश सार्धकम् ॥ ६१

अर्थ: प्रत्येक कूट पच्चीस योजन उद्वेध (अवगाह) से सहित और उतना (२५ यो.) ही मूलमें विस्तृत है । उसका विस्तार मध्यमें चतुर्थ भागसे हीन पच्चीस (१८ ३/४) योजन और ऊपर साढे बारह (१२ १/२) योजन मात्र है ॥ ६१ ॥


सप्तत्रिंशत्सहस्राणि षट्छतानि च सप्ततिः ।
चतुष्कं षोडश कला ज्योना हैमवतान्तिमा ॥ ६२

अर्थ: हैमवत क्षेत्रकी अन्तिम जीवाका प्रमाण सैंतीस हजार छह सौ चौहत्तर योजन और सोलह कला (३७६७४ १६/१९ ) से कुछ कम है ॥ ६२ ॥


अष्टत्रिंशत्सहस्राणि सप्तभिश्च शतैः सह ।
चत्वारिंशच्च तच्चापं कला दश च साधिकाः ॥ ६३

अर्थ: उसका धनुष अड़तीस हजार सात सौ चालीस योजन और दस कला (३८७४० १०/१९) से कुछ अधिक है ॥ ६३ ॥


त्रिपञ्चाशत्सहस्राणि एकत्रिंशान्यतो नव ।
शतानि च कलाः षट् च ज्या महाहिमवद्गिरेः ॥ ६४

अर्थ: महाहिमवान् पर्वतकी जीवा तिरेपन हजार नौ सौ इकतीस योजन और छह कला (५३९३१ ६/१९) प्रमाण है ॥ ६४ ॥


द्वे शते त्रिनवत्यग्रे सप्तपञ्चाशदेव च ।
सहस्राणि कलाश्चान्या दश तच्चापपृष्ठकम् ॥ ६५

अर्थ: उसका धनुषपृष्ठ सत्तावन हजार दो सौ तिरानबै योजन और दस कला (५७२९३ १०/१९) प्रमाण है ॥ ६५ ॥


सिद्धायतनकूटं च महाहिमवतोऽपि च ।
ततो परं हैमवतं रोहिताकूटमित्यपि ॥ ६६

ह्रीकूटं हरिकान्तायाः हरिवर्षकमेव च ।
वैडूर्यकूटमन्त्यं च रत्नं पञ्चाशदुच्छ्रयम् ॥ ६७

अर्थ (श्लोक 66 से 67): सिद्धायतनकूट, महाहिमवान्कूट, हैमवतकूट, रोहिताकूट, ह्रींकूट, हरिकान्ताकूट, हरिवर्षकूट और अन्तिम रत्नमय वैडूर्यकूट; ये आठ कूट महाहिमवान् पर्वतके ऊपर स्थित हैं । इनमेंसे प्रत्येक कूट पचास योजन ऊंचा है ॥६६-६७॥


त्रिसप्ततिसहस्राणि शतानि नव चैककम् । भागास्सप्तदशापि ज्या हरिवर्षोत्तरा स्मृता ॥ ६८

अर्थ: हरिवर्ष क्षेत्रकी उत्तर जीवा तिहत्तर हजार नौ सौ एक योजन और सत्रह भाग (७३९०१ १७/१९) प्रमाण स्मरण की गई है ॥६८॥


सहस्राणामशीतिश्च चतुष्कमथ षोडश । चत्वारश्च तथा भागा धनुःपृष्ठमिहोदितम् ॥ ६९

अर्थ: इसके धनुषका प्रमाण यहां अस्सी और चार अर्थात् चौरासी हजार सोलह योजन तथा चार भाग (८४०१६ ४/१९) प्रमाण कहा गया है ॥६९॥


नवतिश्च सहस्राणि चत्वारि च पुनः शतम् । षट्पञ्चाशच्च संधा ज्या निषधे द्विकलाधिका ॥ ७०

अर्थ: नब्बे और चार अर्थात् चौरानबे हजार एक सौ छप्पन योजन और दो कला (९४१५६ २/१९), यह निषध पर्वतकी जीवाका प्रमाण है ॥ ७० ॥


चतुर्विशं सहस्राणां शतं च त्रिशतानि च । षट्चत्वारिंशदग्राणि कला नव च तद्धनुः ॥ ७१

अर्थ: इसके धनुषका प्रमाण सौ और चौबीस अर्थात् एक सौ चौबीस हजार तीन सौ छयालीस योजन और नौ कला (१२४३४६ ९/१९) मात्र है ॥ ७१ ॥


चैत्यस्य निषधस्यापि हरिवर्षस्य चापरम् । पूर्वेषां च विदेहानां हरिकूटं धृतेस्तथा ॥ ७२

सीतोदापरविदेहं रुचकं नवमं भवेत् । सर्वरत्नानि तानि स्युरुच्छ्रयः शतयोजनम् ७३ ॥

अर्थ (श्लोक 72 से 73): चैत्य (सिद्ध) कूट, निषधकूट, हरिवर्षकूट, पूर्वविदेहाकूट, हरिकूट, धृतिकूट, सीतोदाकूट, अपरविदेहकूट और नौवां रुचककूट; इस प्रकार ये नौ कूट निषध पर्वतके ऊपर स्थित हैं। वे कूट सर्वरत्नमय हैं। ऊंचाई उनकी सौ योजन मात्र है ॥ ७२-७३ ॥


दक्षिणार्धस्य यन्मानमाविदेहेभ्य उच्यते । तदेवोत्तरभागस्य यथासंभवमुच्यताम् ॥ ७४

अर्थ: जम्बूद्वीपके दक्षिण अर्ध भागमें स्थित क्षेत्र-पर्वतादिकोंके विस्तारादिका प्रमाण जो विदेह क्षेत्र पर्यन्त यहां कहा गया है उसीको यथासम्भव उसके उत्तर अर्ध भागमें भी कहना चाहिये ॥ ७४ ॥


जीवाशोधितजीवर्धं नामतश्चूलिकोच्यते । चापशोधितचापार्धं भवेत्पार्श्वभुजेति च ॥ ७५

अर्थ: अधिक जीवामेंसे हीन जीवाको कम करके शेषको आधा करनेपर जो प्राप्त हो उसे चूलिका कहा जाता है। इसी प्रकार अधिक धनुषमेंसे हीन धनुषको कम करके शेषको आधा करनेपर जो प्राप्त हो उसे पार्श्वभुजा कहा जाता है ॥ ७५ ॥


सिद्धायतननीले च प्राग्विदेहाख्यकं पुनः । सीताकीर्त्योश्च कूटे द्वे नरकान्ताख्यमेव च ॥ ७६

अपरेषां विदेहानां रम्यकं चाष्टमं भवेत् अपदर्शनकं चैव सममानानि नैषधैः ॥ ७७

अर्थ (श्लोक 76 से 77): सिद्धायतन, नील, प्राग्विदेह, सीताकूट, कीर्तिकूट, नरकान्ता, अपरविदेह, रम्यक और अपदर्शन; ये निषध पर्वतके ऊपर स्थित कूटोंके समान प्रमाणवाले नौ कूट नील पर्वतके ऊपर स्थित हैं ॥ ७६-७७ ॥


सिद्धाख्यं रुक्मिणो रम्यकं नारीकूटमेव - । बुद्ध्याश्च रूप्यकूलाया हैरण्यं मणिकाञ्चनम् ॥७८

अर्थ: सिद्ध, रुक्मि, रम्यक, नारी, बुद्धि, रूप्यकूला, हैरण्य और मणिकांचन; ये आठ कूट रुक्मि पर्वतके ऊपर स्थित हैं ॥ ७८ ॥


सिद्धं शिखरिणः कूटं हैरण्यं रसदेविकम् । रक्ता लक्ष्मी२ सुवर्णानां रक्तवत्याश्च नामतः ॥ ७९

गन्धवत्याश्च नवमं नाम्नैरावतमित्यपि । मणिकाञ्चनकूटं च समानि हिमवद्गिरेः ॥८०

अर्थ (श्लोक 79 से 80): सिद्ध, शिखरी, हैरण्य, रसदेवी, रक्ता, लक्ष्मी, सुवर्ण, रक्तवती, गन्धवती, ऐरावत और मणिकांचन; ये ग्यारह कूट हिमवान् पर्वतके समान शिखरी पर्वतके ऊपर स्थित हैं ॥ ७९-८० ॥


सिद्धाख्यमुत्तरार्धं च तामिश्रगुहकं तथा । कूटं तु मणिभद्रं च विजयार्धकुमारकम् ॥ ८१

कूटं च पूर्णभद्राख्यं प्रपातं खण्डकस्य च । दक्षिणेरावतार्धं च अन्त्यं वैश्रवणं शुभम् ॥ ८२

अर्थ (श्लोक 81 से 82): सिद्ध, उत्तरार्ध ऐरावत,तमिश्रगुह, मणिभद्र, विजयार्धकुमार, पूर्णभद्र, खण्डप्रपात, दक्षिण ऐरावतार्ध और अन्तिम वैश्रवण; ये नौ कूट ऐरावत क्षेत्रके विजयार्धके ऊपर स्थित हैं ॥८१-८२॥


सहस्रमायतः पञ्चशतवर्धमपि विस्तृतः । योजनानि दशागाढे हिमवन्मूर्धनि ह्रदः ॥ ८३

अर्थ: हिमवान् पर्वतके ऊपर एक हजार (१०००) योजन लम्बा, उससे आधा अर्थात् पांच सौ (५००) योजन विस्तारवाला और दस (१०) योजन गहरा पद्म नामका तालाब स्थित है ॥८३॥


महापद्मोऽथ तिगिञ्छः केसरी च महानपि । पुण्डरीको ह्रदश्चाथ गिरिषु द्विगुणाः क्रमात् ॥ ८४

अर्थ: आगे महाहिमवान् आदि शेष पांच पर्वतोंके ऊपर इससे दूने प्रमाणवाले (उत्तरके तीन दक्षिणके तीनके समान) क्रमशः महापद्म, तिगिंछ, केसरी, महापुण्डरीक और पुण्डरीक ये पांच तालाब स्थित हैं ॥८४॥


योजनोच्छ्रयविष्कम्भं सलिलादर्धमुद्गतम् ।
गव्यूतिकर्णिकं पद्मं तत्र श्री रत्नवेश्मनि ॥८५

अर्थ: पद्म ह्रदमें एक योजन ऊंचाई व विस्तारवाला, जलसे आधा (१/२) योजन ऊंचा और एक कोस विस्तृत कर्णिकासे संयुक्त कमल है। इसके ऊपर रत्नमय भवनमें श्री देवीका निवास है ॥८५॥


चत्वारिंशच्छतं चैव सहस्राणामुदाहृतम् ।
शतं पञ्च दशाग्रं च परिवारः श्रीगृहस्य सः ॥ ८६

अर्थ: श्री देवीके गृहके परिवारस्वरूप वहां एक सौ चालीस हजार अर्थात् एक लाख चालीस हजार एक सौ पन्द्रह (१४०११५) अन्य गृह हैं ॥८६


ह्रीर्धृतिः कीर्तिबुद्धी च लक्ष्मीश्चैव हृदालयाः ।
शक्रस्य दक्षिणा देव्य ईशानस्योत्तरा स्मृताः ॥८७

अर्थ: आगे महापद्म आदि ह्रदोंमें क्रमसे ह्री, धृति, कीर्ति, बुद्धि और लक्ष्मी इन देवियोंके भवन हैं। इनमें दक्षिणकी देवियां (श्री, ह्री और धृति) सौधर्म इन्द्रकी और उत्तरकी (कीर्ति, बुद्धि और लक्ष्मी) देवियां ईशान इन्द्रकी स्मरण की गयी हैं ॥८७॥


गङ्गा पद्मह्रदात् सिन्धू रोहितास्या च निर्गताः ।
रोहिच्च हरिकान्ता च महापद्मह्रदात् स्रुते ॥८८

अर्थ: पद्म ह्रदसे गंगा, सिन्धू और रोहितास्या ये तीन महानदियाँ, तथा महापद्म ह्रदसे रोहित् और हरिकान्ता ये दो महानदियां निकली हैं ॥८८॥


निषधाद्धरिच्च सीतोदा महानद्यौ विनिर्गते ।
सीता च नरकान्ता च प्रसुते केसरि ह्रदात् ॥८९

अर्थ: निषध पर्वतस्थ ह्रदसे हरित् और सीतोदा महानदियां तथा केसरी ह्रदसे सीता और नरकान्ता महानदियां निकली हैं ॥८९॥


नारी च रूप्यकूला च रुग्मिशैलादधोगते ।
सुवर्णा च तथा रक्ता रक्तोदापि च षष्ठतः ॥९०

अर्थ: रुग्मि शैलके ऊपर स्थित ह्रदसे नारी और रूप्यकूला तथा छठे ह्रदसे सुवर्णकूला, रक्ता और रक्तोदा ये महानदियां निकली हैं ॥९०॥


गङ्गावज्रमुखव्यासः क्रोशः षड्योजनानि च ।
अर्धक्रोशो ऽवगाहस्तु सर्वमन्ते दशाहतम् ॥९१

अर्थ: गंगा नदीका वज्रमय मुखविस्तार एक कोस और छह (६ १/४) योजन, अवगाह आधा (१/२) कोस तथा अन्तिम विस्तार मुखविस्तारसे दसगुना (६२ १/२ यो.) है ॥९१॥ यह गंगा नदी


गत्वा पञ्चशतं प्राच्यां गङ्गा वर्त्म निवृत्य च ।
दक्षिणा भरतव्यासे पञ्चवर्गो च तद्गिरेः ॥९२

सक्रोशषट् च विस्तीर्णा बहला चार्धयोजनम् ।
जिह्विका वृषभाकारास्त्यायता चार्धयोजनम् ॥९३

जिह्विकायां गता गङ्गा पतन्ती श्रीगृहे शुभे ।
गोशृङ्गसंस्थिता भूत्वा पतिता दशविस्तृता ॥९४

अर्थ (श्लोक 92 से 94): पद्म द्रहसे निकलकर पांच सौ योजन पूर्वकी ओर जाती हुई गंगाकूटके दो कोस इधरसे दक्षिणकी ओर लौटकर [ और फिर पांच सौ तेईस योजन और साधिक आधा कोस पर्वतके ऊपर जाकर ] भरत क्षेत्रमें पांचके वर्ग प्रमाण अर्थात् पच्चीस योजन पर्वतसे [ उसे छोड़कर नीचे गिरती है ] । यहांपर सवा छह (६ १/४) योजन विस्तीर्ण, आधा योजन बाहल्यसे संयुक्त, और आधा योजन ही आयत वृषभाकार जिह्विका (नाली) है । इस नालीमें प्रविष्ट होकर वह गंगा उत्तम श्रीगृहके ऊपर गिरती हुई गोसींगके आकार होकर दस योजन विस्तारके साथ नीचे गिरी है । ॥९२-९४॥


कूटाकृतिं दधानस्य श्रीगृहस्योदितद्युतेः ।
कूटान्तस्थितजैनेशप्रतिबिम्बस्य भास्वतः ॥९५

पपातोपरि सा गङ्गा रङ्गत्तुङ्गतरङ्गिणी ।
स्वस्याम्भोधारया सम्यगभिषेक्तुमना इव ॥९६

अर्थ (श्लोक 95 से 96): जो श्रीगृह कूटकी आकृतिको धारण करनेवाला, वृद्धिंगत कान्तिसे सहित, कूटके अन्तमें स्थित जिनेन्द्रप्रतिबिम्बसे संयुक्त, तथा प्रभास्वर है; उसके ऊपर अपनी चंचल उन्नत तरंगोंसे संयुक्त वह गंगा मानो अपनी जलधारासे जिनेन्द्र देवका अभिषेक करनेकी इच्छासे ही गिरती है ॥९५-९६॥


जटामुकुटशेखरं प्रणतवारिनिर्घोषकम् ।
नमामि जिनवल्लभं कमलकर्णिकाविष्टरम् ॥९७

अर्थ: यह प्रतिमा जटा, मुकुट एवं मालासे सुशोभित; नम्रीभूत जलके निर्घोष (शब्द) से सहित और कमलकी कर्णिकारूप आसनपर विराजमान है। उसके लिये मैं नमस्कार करता हूँ ॥९७॥


योजनानां भवेत् षष्टिः कुण्डस्य दश गाधकम् ।
मध्ये ऽष्ट विस्तृतो द्वीपो जलाद्विक्रोशमुच्छ्रितः॥९८

अर्थ: उस कुण्डका विस्तार साठ योजन और गहराई दस योजन है। इसके मध्यमें जलसे दो कोस ऊंचा और आठ योजन विस्तृत द्वीप है ॥९८॥


मूले मध्ये च शिखरे चतुर्द्वयैकानि विस्तृतः ।
योजनानि दशोद्विद्धो द्वीपे वज्रमयो गिरिः ॥९९

अर्थ: इस द्वीपमें दस योजन ऊंचा वज्रमय पर्वत है। उसका विस्तार मूलमें चार, मध्यमें दो और शिखरपर एक योजन मात्र है ॥९९॥


धनुस्त्रिद्व्येकसहस्रं मूलमध्याग्रविस्तृतम् ।
पञ्चशत्यर्धमन्तश्च द्विसहस्रोच्छ्रितं गृहम् ॥१००

चत्वारिंशद्धनुर्व्यासं तस्माच्च द्विगुणोच्छ्रयम् ।
वज्रयुग्मकवाटं च द्वारं गिरिगृहस्य च ॥१०१

अर्थ (श्लोक 100 से 101): श्रीगृहका विस्तार मूलमें तीन हजार, मध्यमें दो हजार और ऊपर एक हजार धनुष प्रमाण तथा अभ्यन्तर विस्तार पांच सौ और उनके आधे अर्थात् साढ़े सात सौ धनुष प्रमाण है। उसकी ऊंचाई दो हजार धनुष मात्र है ॥१००॥ वज्रमय कपाटयुगलसे संयुक्त उस श्रीगृहका द्वार चालीस (४०) धनुष विस्तृत और इससे दूना (८०) ऊंचा है ॥१०१॥


कुण्डाद्दक्षिणतो गत्वा भूमिभागेषु वक्रिता ।
विजयार्धगुहायां च अष्टयोजनविस्तृता ॥१०२

सहस्रैः सप्तभिर्गङ्गा द्विगुणैः सरितां सह ।
संगता प्राङ्मुखं गत्वा प्राविक्षल्लवणोदधिम् ॥१०३

त्रिगव्यूति त्रिनवतिं गङ्गातोरणमुच्छ्रितम् ।
अर्धयोजनगाधं च नदीविस्तारविस्तृतम् ॥१०४

सदृशी गङ्गया सिन्धुः दिग्विभागाद्विना पुनः ।
जिह्विकादीनि सरितां द्विगुणान्याविदेहतः ॥१०५

तोरणेषु वसन्त्येषु दिक्कुमार्यो वराङ्गनाः ।
तोरणानां तु सर्वेषामवगाहः समो मतः ॥१०६

अर्थ (श्लोक 102 से 106): गंगा नदी इस कुण्डसे दक्षिणकी ओर जाकर आगेके भूमिभागोंमें कुटिलताको प्राप्त होती हुई विजयार्धकी गुफामें आठ योजन विस्तृत होकर प्रविष्ट होती है ॥१०२॥ अन्तमें वह दुगुने सात अर्थात् चौदह हजार नदियोंसे संयुक्त होकर पूर्वकी जाती हुई लवण समुद्रमें प्रविष्ट हुई है ॥१०३॥ समुद्रके प्रवेशस्थानमें तेरानवै योजन और तीन कोस ऊंचा, आधा योजन अवगाहसे सहित तथा नदीविस्तारके बराबर विस्तृत गंगातोरण है ॥१०४॥ दिग्विभागको छोड़कर शेष विस्तार आदिके विषयमें सिन्धु नदी गंगाके समान है। इन नदियोंकी नाली आदि विदेह पर्यन्त उत्तरोत्तर दूनी दूनी हैं ॥१०५॥ इन तोरणोंके ऊपर दिक्कुमारी वरांगनायें ( उत्तम महिलायें) निवास करती हैं। सब तोरणोंका अवगाह समान माना गया है ॥१०६॥


द्वे शते सप्ततिं षट् च षट्कलाश्चोत्तरामुखम् ।
रोहितास्या गिरौ गत्वा पतित्वा श्रीगृहे गता ॥१०७

अर्थ: रोहितास्या नदी हिमवान् पर्वतके ऊपर दो सौ छचत्तर योजन और छह कला


रोहिच्च षोडशाद्रौ तु पञ्चाग्राणि शतानि हि ।
आगत्य च कलाः पञ्च शतार्धे पतिता गिरेः ॥१०८

उदीच्यां हरिकान्ता च तावदेव गता गिरौ ।
संप्राप्य च शते कुण्डं समुद्रं पश्चिमं गता ॥१०९

एकविंशानि चत्वारि सप्ततिं च शतानि तु ।
कलां च हरिदागत्य निषधे पतिता भुवि ॥११०

सीतोदापि ततो गत्वा तावदेव गिरिस्थले ।
द्विशताच्च भुवं प्राप्य पश्चिमाम्बुनिधिं गता ॥१११

गङ्गा रोहिद्धरित्सीता नारी च सरिदुत्तमा ।
सुवर्णा च तथा रक्ता पूर्वाः शेषाश्च पश्चिमाः ॥११२

अर्थ (श्लोक 107 से 112): (१०५२ ३/१९ - ५०० ÷ २ = २७६ ६/१९) उत्तरकी ओर जाकर और फिर नीचे गिरकर श्रीगृहको प्राप्त हुई है ॥१०७॥ रोहित् नदी सोलह सौ पांच योजन और पांच कला (४२१० ५/१९ - १००० ÷ २ = १६०५ ५/१९) प्रमाण आकर हिमवान् पर्वतको पचास योजन छोड़ती हुई उससे नीचे गिरी है ॥१०८॥ हरिकान्ता नदी भी उत्तरमें उतने (१६०५ ५/१९) ही योजन पर्वतके ऊपर जाकर और फिर सौ योजन पर्वतको छोड़कर कुण्डको प्राप्त होती हुई पश्चिम समुद्रमें प्रविष्ट हुई है ॥१०९॥ हरित् नदी चौहत्तर सौ इक्कीस योजन और एक कला प्रमाण १६८४२ २/१९ - २००० ÷ २ = ७४२१ १/१९) निषध पर्वतके ऊपर आकर उससे नीचे पृथिवीमें गिरी है ॥११०॥ सीतोदा नदी भी निषध पर्वतके ऊपर उतने (७४२१ १/१९) ही योजन जाकर और उसे दो सौ योजन छोड़कर पृथिवीपर गिरती हुई पश्चिम समुद्रमें प्रविष्ट हुई है ॥१११॥ गंगा, रोहित्, हरित्, सीता, नारी, सुवर्णकूला और रक्ता; ये पूर्वकी महानदियां पूर्व समुद्रमें तथा शेष नदियां पश्चिम समुद्रमें प्रविष्ट हुई हैं ॥११२॥


श्रद्धावान् विजटावांश्च पद्मवानपि गन्धवान् ।
वृत्तास्ते विजयार्धाख्या मध्य[ध्ये] हैमवतादिषु ॥११३

सहस्रविस्तृता मूले मध्ये तत्तुर्यहीनकाः ।
शिखरेऽर्धं सहस्रं तु सहस्रं शुद्धमुच्छ्रिताः ।।११४

ते च शैला महारम्याः नानामणिविभूषिताः ।
कुक्कुटाण्डप्रकाशाभा दृष्टाः केवललोचनैः ॥११५

अर्थ (श्लोक 113 से 115): हैमवत आदि (हैमवत, हरि, रम्यक और हैरण्यवत) चार क्षेत्रोंके मध्यमें श्रद्धावान्, विजटावान्, पद्मवान् और गन्धवान्; ये विजयार्ध नामसे प्रसिद्ध चार वृत्त (गोलाकार) पर्वत हैं ॥११३॥ ये पर्वत मूलमें एक हजार योजन विस्तृत, मध्यमें उसके चतुर्थ भागसे हीन अर्थात् साढ़े सात सौ योजन विस्तृत, शिखरपर पांच सौ योजन विस्तृत और शुद्ध एक हजार योजन ऊंचे हैं ॥११४॥ वे पर्वत अतिशय रमणीय, नाना मणियोंसे विभूषित और मुर्गीके अन्डेके समान कान्तिवाले हैं; ऐसा केवलज्ञानियोंके द्वारा देखा गया है ॥११५॥


ते नाभिगिरयो नाम्ना तानप्राप्यार्धयोजनात् । प्रदक्षणगता नद्यः उभे मन्दरतोऽपि च ॥११६

अर्थ: वे पर्वत नाभिगिरि इस नामसे प्रसिद्ध हैं। रोहित् और रोहितास्या आदि नदियां इन पर्वतोंसे आधा योजन इधर रहकर तथा दो (सीता और सीतोदा) नदियां मंदर पर्वतसे आधा योजन इधर रहकर प्रदक्षिण रूपसे चली जाती हैं ॥११६॥


शिखरेषु गृहेष्वेषां स्वातिश्चारण एव च । व्यन्तरः पद्मनामा च प्रभासश्च वसन्ति ते ॥११७

अर्थ: इन पर्वतोंके शिखरोंपर स्थित गृहोंमें क्रमशः स्वाति, चारण, पद्म और प्रभास नामक व्यन्तर देव रहते हैं ॥११७॥


भरताद्यानि गङ्गाद्या हिमाद्र्याद्याश्च पर्वताः । धातकीखण्डके द्विद्विः पुष्करार्धे च संख्यया ॥११८

अर्थ: भरतादिक क्षेत्र, गंगादिक नदियां तथा हिमवान् आदि पर्वत; ये सब धातकीखण्ड द्वीपमें और पुष्करार्ध द्वीपमें जम्बूद्वीपकी अपेक्षा संख्यामें दूने दूने हैं ॥११८॥


द्वीपान् व्यतीत्य संख्येयान् जम्बूद्वीपोऽन्य इष्यते । तत्र सन्ति पुराण्येषामिह ये वर्णिताः सुराः ॥११९

अर्थ: संख्यात द्वीपोंको लांघकर दूसरा एक जम्बूद्वीप है। वहांपर जिन व्यन्तर देवोंका यहां अभी वर्णन किया गया है उनके पुर हैं ॥११९॥


त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि षट्शतानि चतुष्कलाः । अशीतिश्चतुरग्रा च विदेहानां तु विस्तृतिः ॥ १२०

अर्थ: विदेहक्षेत्रोंका विस्तार तेतीस हजार छह सौ चौरासी योजन और चार कला (३३६८४ ४/१९) प्रमाण है ॥१२०॥


नीलमन्दरयोर्मध्ये उत्तराः कुरवः स्थिताः । मेरोश्च निषधस्यापि१ देवाह्वाः कुरवः स्मृताः ॥१२१

अर्थ: नील पर्वत और मेरु पर्वतके मध्यमें उत्तरकुरु स्थित हैं। मेरु और निषध पर्वतोंके मध्यमें देवकुरुओंका स्मरण किया गया है ॥१२१॥


विदेहविस्तृतिः पूर्वा मन्दरव्यासवर्जिता । तदर्थं कुरुविस्तारो दृष्टः सर्वज्ञपुंगवैः ॥१२२

अर्थ: पूर्वनिर्दिष्ट विदेहके विस्तारमेंसे मंदर पर्वतके विस्तारको घटा कर आधा करनेपर कुरुक्षेत्रोंका विस्तार होता है, जो कि सर्वज्ञ देवोंके द्वारा प्रत्यक्ष देखा गया है ॥१२२॥


एकादश सहस्राणि शतान्यष्टौ च विस्तृताः । द्विचत्वारिंशदग्राणि कुरवो द्वे कले२ तथा ॥ १२३

अर्थ: कुरुक्षेत्रोंका उक्त विस्तार ग्यारह हजार आठ सौ ब्यालीस योजन और दो कला (११८४२ २/१९) प्रमाण है ॥१२३॥


चत्वारिंशच्छतं त्रीणि सहस्राण्येकसप्ततिः । चतुःकला नवांशश्च कुरुवृत्तं विदुर्बुधाः ॥१२४

अर्थ: इकत्तर हजार एक सौ तेतालीस योजन और चार कला (७११४३ ४/१९) तथा एक कलाका नौवां अंश (१/९x१९) इतना कुरुक्षेत्रका वृत्तविस्तार है ॥१२४॥


त्रिपञ्चाशत्सहस्राणि ज्या षष्टिश्च चतुःशतो । अष्टादशाधिका चापं कलाश्च द्वादशाधिकाः ॥१२५॥

अर्थ: कुरुक्षेत्रकी जीवाका प्रमाण तिरेपन हजार (५३०००) योजन तथा उसके धनुषका प्रमाण साठ हजार चार सौ अठारह योजन और बारह कला (६०४१८ १२/१९) प्रमाण है ॥१२५॥


मेरोः पूर्वोत्तरास्यां वै सीतापूर्वतटात्परम् । आसन्नं नीलशैलस्य स्थलं जम्ब्वाः प्रकीर्तितम् ॥१२६॥

अर्थ: मेरु पर्वतके पूर्व-उत्तर (ईशान) कोणमें सीता नदीके पूर्व तटपर नील पर्वतके पासमें जंबू वृक्षका स्थल बतलाया गया है ॥१२६॥


अर्धयोजनमुद्विद्धा उद्वेधाष्टमहंघ्रिका । वेदिका रत्नसंकीर्णा स्थलस्योपरि सर्वतः ॥१२७॥

अर्थ: इस स्थलके ऊपर सब ओर आधा योजन ऊंची और ऊंचाईके आठवें भाग (१/१६ यो.) प्रमाण विस्तारवाली रत्नोंसे व्याप्त एक वेदिका है ॥१२७॥


स्थले सहस्रार्धपृथो मध्येऽष्टबहले पुनः । अन्ते द्विकोशबहले जाम्बूनदमये शुभे ॥१२८॥

द्वादशाष्टौ च चत्वारि मूलमध्योर्ध्वविस्तृता । पीठिकाष्टोच्छ्रिता तस्या द्वादशाम्बुजवेदिकाः ॥१२९॥

अर्थ (श्लोक 128 से 129): पांच सौ योजन विस्तारवाले और मध्यमें आठ योजन तथा अन्तमें दो कोस बाहल्यसे संयुक्त उस सुवर्णमय उत्तम स्थलके ऊपर मूलमें, मध्यमें और ऊपर यथाक्रमसे बारह, आठ और चार योजन विस्तृत तथा आठ योजन ऊंची जो पीठिका है उसके बारह पद्मवेदिकायें हैं ॥१२८-१२९॥


द्वियोजनोच्छ्रितस्कन्धा मूले गव्यूतिविस्तृता । अष्टयोजनशाखा सा त्ववगाढार्धयोजनम् ॥१३०॥

अर्थ: इस स्थलके ऊपर जो जंबू वृक्ष स्थित है उसका स्कंध (तना) दो योजन ऊंचा, मूलमें एक कोस विस्तृत और आधा योजन अवगाहसे संयुक्त है। उसकी आठ योजन दीर्घ चार शाखायें हैं ॥१३०॥


अश्मगर्भस्थिरस्कन्धा वज्रशाखा मनोरमा । भ्राजते राजितैः पत्रैरङ्कुरैर्मणिजातिभिः ॥१३१॥

अर्थ: हरित् मणिमय स्थिर स्कन्धवाला एवं वज्रमय शाखाओंसे मनोहर वह वृक्ष विविध मणिभेदोंसे शोभायमान पत्रों एवं अंकुरोंसे सुशोभित है ॥१३१॥


फलैर्मृदङ्गसंकाशैर्जम्बूः स्तूपसमाकृतिः । पृथिवीपरिणामा सा जीवावक्रान्तिजातिका (?) ॥१३२॥

अर्थ: मृदंग जैसे फलोंसे स्तूपके समान आकृतिको धारण करनेवाला वह जंबू वृक्ष पृथिवीके परिणामस्वरूप…(?)॥१३२॥


उत्तरस्यां तु शाखायामर्हदायतनं शुभम् । तिसृष्वन्यासु वेश्मानी यादरो नादराख्ययोः ॥१३३

अर्थ: उसकी उत्तर दिशागत शाखाके ऊपर उत्तम जिनभवन तथा अन्य तीन शाखाओंके ऊपर आदर और अनादर नामक व्यन्तर देवोंके भवन हैं ॥१३३॥


तस्या जम्ब्वा अधस्तात्तु त्रिशतं विस्तृतानि हि । उच्छ्रितानि शतास्यार्धं भवनान्युक्तदेवयोः॥१३४

अर्थ: उस जंबू वृक्षके नीचे तीन सौ योजन विस्तृत और पचास योजन ऊंचे उक्त दोनों देवोंके भवन हैं ॥१३४॥


आरभ्य बाह्यतः शून्यं प्रथमे च द्वितीयेके । तृतीयेऽपि च देवानामष्टाधिकशतद्रुमाः ॥१३५

अर्थ: उपर्युक्त बारह पद्मवेदिकाओंमें बाह्य वेदिकाकी ओरसे प्रारम्भ करके प्रथम और द्वितीय अन्तरालमें शून्य और तृतीय अन्तरालमें देवोंके एक सौ आठ वृक्ष हैं॥१३५॥


चतुर्थे प्राक् च देवीनां चतुर्वृक्षाश्च पञ्चमे । वनं वाप्यश्चतुष्कोणवृत्ताद्याः षष्ठके नभः ॥१३६

अर्थ: चतुर्थ अन्तरालमें पूर्व दिशामें देवियोंके चार वृक्ष, पंचम अन्तरालमें वन व चतुष्कोण एवं गोल आदि वापियां तथा छठे अन्तरालमें शून्य है ॥१३६॥


प्रत्येकं च चतुर्दिक्षु सप्तमे तनुरक्षिणां । सहस्राणां च चत्वारि वृक्षास्तिष्ठन्ति मञ्जुलाः ॥१३७

अर्थ: सातवें अन्तरालमें चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येक दिशामें तनुरक्षक देवोंके सुन्दर चार हजार वृक्ष स्थित हैं॥१३७॥


सामानिकसुराणां स्युरष्टमे पिण्डिता द्रुमाः । ईशाने चोत्तरे वाते सहस्राणां चतुष्टयम् ॥१३८

अर्थ: आठवें अन्तरालमें ईशान, उत्तर और वायु दिशाओंमें सामानिक देवोंके सब मिलकर चार हजार वृक्ष हैं॥१३८॥


नवमे दशमे चैकादशे वह्नौ च दक्षिणे । नैऋत्यां त्रिपारिषदामन्तर्मध्यान्तवर्तिनाम् ॥१३९

द्वात्रिंशच्च सहस्राणां चत्वारिंशत्तथा पुनः । चत्वारिंशत्तथाष्टाग्रा जम्बूवृक्षा यथाक्रमम् ॥१४०

अर्थ (श्लोक 139 से 140): नौवें, दशवें और ग्यारहवें अन्तरालमें अग्नि, दक्षिण और नैऋत्य दिशाओंमें अभ्यन्तर, मध्यम और बाह्य पारिषद देवोंके यथाक्रमसे बत्तीस हजार, चालीस हजार और अड़तालीस हजार जम्बूवृक्ष हैं ॥१३९-१४०॥


सेनामहत्तराणां च द्वादशे सप्त पश्चिमे । पद्मस्य परिवारेभ्यः पञ्चाग्रा मुख्यसंयुता ॥१४१

अर्थ: बारहवें अन्तरालमें पश्चिम दिशामें सेनामहत्तरोंके सात वृक्ष हैं। पद्मके परिवार पद्मोंकी अपेक्षा ये जम्बूवृक्ष एक मुख्य तथा चार अग्रदेवियोंके इस प्रकार पांच वृक्षोंसे अधिक हैं, अर्थात् वे इन मुख्य वृक्षोंसे सहित परिवार वृक्ष १४०१२० हैं ॥१४१॥


दक्षिणापरतो मेरोः सीतोदापश्चिमे तटे ।
आसन्नं निषधस्यैव स्थलं रूप्यमयं शुभम् ॥१४२

तत्र शाल्मलिराख्याता जम्बूसादृश्यवर्णना ।
तस्या दक्षिणशाखायां सिद्धायतनमुत्तमम् ॥१४३

शेषासु दिक्षु वेश्मानि त्रीणि तत्र सुरावपि ।
वेणुश्च वेणुधारी च देवकुर्वाधिवासिनौ ॥ १४४

नीलतो दक्षिणस्यां तु सहस्रे कूटयुग्मकम् ।
सीतायाः प्राक्तटे चित्रं विचित्रमपरे तटे ॥ १४५

निषधस्योत्तरस्यां च सीतोदायास्तटद्वये ।
पुरस्ताद्यमकं कूटं मेघकूटं तु पश्चिमम् ॥१४६

सहस्रं विस्तृतं मूले मध्ये तत्तूर्यहीनकम् ।
शिखरेऽर्धसहस्रं तु सहस्रं शुद्धमुच्छ्रितम् ॥१४७

प्रमाणेनेवमेकैकं कूटमाहुर्महर्षयः ।
कूटसंज्ञासुरास्तत्र मोदन्ते सुखिनः सदा ॥१४८

अर्थ (श्लोक 142 से 148): मेरुके दक्षिण-पश्चिममें सीतोदाके पश्चिम तटपर निषध पर्वतके समीपमें उत्तम रजतमय स्थल है ॥१४२॥ वहांपर शाल्मलि वृक्षका अवस्थान बतलाया गया है। उसका वर्णन जंबू वृक्षके समान है। उसकी दक्षिण शाखापर उत्तम सिद्धायतन है ॥१४३॥ शेष दिशागत शाखाओं पर तीन भवन हैं। उनमें देवकुरु अधिवासी वेणु और वेणुधारी देव रहते हैं ॥१४४॥ नील पर्वतसे दक्षिणकी ओर हजार (१०००) योजन जाकर सीता महानदीके पूर्व तटपर चित्र और पश्चिम तटपर विचित्र नामक दो कूट हैं ॥१४५॥ निषध पर्वतकी उत्तर दिशामें भी सीतोदा महानदीके दोनों तटोंमेंसे पूर्व तटपर यमककूट और पश्चिम तटपर मेघकूट स्थित है ॥१४६॥ इन कूटोंका विस्तार मूलमें एक हजार (१०००) योजन, मध्यमें उससे चतुर्थ भाग हीन अर्थात् साढ़े सात सौ (७५०) योजन और शिखरपर अर्ध सहस्र (५००) योजन प्रमाण है । ऊंचाई उनकी शुद्ध एक हजार योजन मात्र है ॥१४७॥ इस प्रकार महर्षि जन उक्त कूटोंमेंसे प्रत्येक कूटका प्रमाण बतलाते हैं। उनके ऊपर सदा सुखी रहनेवाले कूटनामधारी देव आनंदपूर्वक रहते हैं ॥१४८ ॥


सार्धं सहस्रे नीलाद् द्वे नीलनामा ह्रदस्ततः ।
कुरुनामा च चन्द्रश्च तस्मादैरावतः परम् ॥१४९

माल्यवान् दक्षिणो[णे] नद्यां सहस्रार्धान्तराश्च ते ।
पद्म ह्रदसमा मानैरायता दक्षिणोत्तरम् ॥१५०

अर्थ (श्लोक 149 से 150): नील पर्वतके दक्षिणमें सार्ध दो हजार अर्थात् अढ़ाई हजार (२५००) योजन जाकर नील, कुरु, चन्द्र, उसके आगे ऐरावत और माल्यवान् ये पांच ह्रद सीता नदीके मध्यमें हैं। ये प्रमाणमें पद्मद्रहके समान होते हुए दक्षिण-उत्तर आयत हैं। इनके मध्यमें पांच सौ (५००) योजनका अन्तर है ॥ १४९-१५० ॥


निषधादुत्तरस्यां च नद्यां तु निषधो ह्रदः ।
कुरुनामा च सूर्यश्च सुलसो विद्युदेव च ॥ १५१

अर्थ: निषध पर्वतके उत्तरमें सीतोदा नदीके मध्यमें निषध, कुरु, सूर्य, सुलस और विद्युत् नामके पांच द्रह हैं ॥ १५१ ॥


रत्नचित्रतटा वज्रमूलाश्च विपुला ह्रदाः ।
वसन्ति तेषु नागानां कुमार्यः पद्मवेश्मसु ॥ १५२

अर्थ: इन विशाल द्रहोंके तट रत्नोंसे विचित्र हैं। मूल भाग इनका वज्रमय है। उनके भीतर पद्मभवनोंमें नागकुमारियां रहती हैं ॥ १५२ ॥


अर्धयोजनमुद्विद्धं योजनोच्छ्रयविस्तृतम् ।
पद्मं गव्यूतिविपुला कर्णिका तावदुच्छ्रिता ॥ १५३

अर्थ: जलसे पद्मकी ऊंचाई आधा योजन है। वह एक योजन ऊंचा और उतना ही विस्तृत है। उसकी कर्णिकाका विस्तार एक कोस तथा ऊंचाई भी उतनी ही है ॥ १५३ ॥


चत्वारिंशच्छतं चैव सहस्राणामुदाहृतम् ।
शतं पञ्चदशाग्रं च परिवारोऽम्बुजस्य सः ॥ १५४

अर्थ: उस पद्मके परिवारका प्रमाण एक लाख चालीस हजार एक सौ पन्द्रह (१४०११५) कहा गया है ॥ १५४ ॥


तटद्वये ह्रदानां च प्रत्येकं दशसंख्यकाः ।
काञ्चनाख्याचलाः सन्ति ते ह्रदाभिमुखस्थिताः ॥ १५५

अर्थ: द्रहोंके दोनों तटोंमेंसे प्रत्येक तटपर दस दस कांचन पर्वत हैं जो उक्त द्रहोंके अभिमुख स्थित हैं ॥ १५५ ॥ कहा भी है -


शतं मूलेषु विपुला मध्ये पञ्चकृतेर्विना ।
त्वग्रे पञ्चाशतं रुन्द्राः शतोच्छायाश्च ते समाः ॥ १५६

अर्थ: वे पर्वत मूलमें सौ (१००) योजन, मध्यमें पांचके वर्ग स्वरूप पच्चीससे रहित अर्थात् पचत्तर (७५) योजन और अग्रभागमें पचास (५०) योजन विस्तृत तथा सौ (१००) योजन ऊंचे हैं। यह प्रमाण समान रूपसे उन सभी पर्वतोंका हैं ॥ १५६ ॥


आक्रीडावासकेष्वेषां शिखरेषु शुकप्रभाः ।
देवा काञ्चनका नाम वसन्ति मुदिताः सदा ॥ १५७

अर्थ: क्रीड़ाके आवास-रूप इन पर्वतोंके शिखरोंपर तोताके समान कान्तिवाले कांचन देव निवास करते हैं जो सदा प्रमुदित रहते हैं ॥ १५७ ॥ कहा भी है–


सीताया उत्तरे तीरे कूटं पद्मोत्तरं मतम् । दक्षिणं नीलवत्कूटं पुरस्तान्मेरुपर्वतात् ॥ १५८

सीतोदापूर्वतीरस्थं स्वस्तिकं कूटमिष्यते । नाम्नाञ्जनगिरिः पश्चान्मेरोर्दक्षिणतश्च ते ॥ १५९

कुमुदं दक्षिणे तीरे पलाशं पुनरुत्तरे । सीतोदाया महानद्या अपरस्यां तु मेरुतः ॥ १६०

पश्चात्पुनश्च सीताया वतंसं कूटमिष्यते । पुरस्ताद्रोचनं नाम मेरोरुत्तरतो द्वयम् ॥ १६१

भद्रशालवने तानि सममानानि काञ्चनैः । दिशागजेन्द्रनामानो देवास्तेषु वसन्ति च ॥ १६२

अर्थ (श्लोक 158 से 162): सीता नदीके उत्तर किनारेपर पद्मोत्तर कूट (पद्मकूट) और उसके दक्षिण किनारेपर नीलवान् कूट स्थित है। ये दोनों कूट मेरु पर्वतके पूर्वमें स्थित हैं ॥ १५८ ॥ सीतोदा नदीके पूर्व तटपर स्थित स्वस्तिक कूट माना जाता है। अंजन नामक पर्वत उसके पश्चिम तटपर स्थित है। ये दोनों दिग्गज पर्वत मेरु पर्वतके दक्षिणमें हैं ॥ १५९॥ सीतोदा महानदीके दक्षिण तटपर कुमुद और उसके उत्तर तटपर पलाश पर्वत है। ये दोनों पर्वत मेरुके पश्चिममें हैं ॥ १६०॥ सीता नदीके पश्चिम तटपर अवतंस कूट और उसके पूर्व तटपर रोचन नामक कूट स्थित है। ये दोनों कूट मेरुके उत्तरमें हैं ॥ १६१ ॥ भद्रशाल वनमें स्थित उन पर्वतोंके विस्तार आदिका प्रमाण कांचन पर्वतोंके समान है। उनके ऊपर दिग्गजैन्द्र नामक देव निवास करते हैं ॥ १६२॥


अपरोत्तरतो मेरोः काञ्चनो गन्धमादनः । तस्मात्पूर्वोत्तरस्यां च वैडूर्यो माल्यवान् गिरिः ॥ १६३

पूर्वदक्षिणतो मेरोः सौमनस्यो हि राजतः । विद्युत्प्रभस्तापनीयो दक्षिणापरतस्ततः ॥ १६४

चतुःशतोच्छ्रया नीले निषधे च समागमे । एते पञ्चशतोच्छाया मेरुमाश्रित्य पर्वताः ॥ १६५

उच्छ्रयस्य चतुर्भागमुभयान्तेऽवगाहनम् । ते पञ्चशतविस्तारा देवोत्तरकुरुश्रिताः ॥ १६६

अर्थ (श्लोक 163 से 166): द्रहोंके आगे दो हजार बानबै (२०९२) योजन और दो कला जाकर नदीद्वारसे संयुक्त दक्षिण-उत्तर भद्रशाल वनकी वेदी अवस्थित है ॥ २ ॥ पूर्व-पश्चिम भागोंमें गजदंत पर्वतोंसे लगी हुई वह वेदी एक योजन ऊंची और आध योजन विस्तृत है ॥ ३ ॥ मेरु पर्वतके पश्चिम-उत्तर (वायव्य) कोणमें सुवर्णमय गन्धमादन पर्वत तथा उसके पूर्वोत्तर (ईशान) कोणमें वैडूर्यमणिमय माल्यवान् पर्वत अवस्थित है ॥ १६३ ॥ मेरुके पूर्व-दक्षिण (आग्नेय) कोणमें रजतमय सौमनस्य पर्वत तथा उसके दक्षिण-पश्चिम (नैर्ऋत्य) कोणमें सुवर्णमय विद्युत्प्रभ पर्वत स्थित है ॥ १६४ ॥ ये पर्वत जहां निषध और नील पर्वतसे संबद्ध हैं वहां उनकी ऊंचाई चार सौ (४००) योजन है। किन्तु मेरुके पासमें उनकी यह ऊंचाई क्रमशः वृद्धिगत होकर पांच सौ (५००) योजन प्रमाण हो गई है ॥ १६५ ॥ उनका अवगाह दोनों ओर ऊंचाईके चतुर्थ भाग प्रमाण है। देवकुरु और उत्तरकुरुके आश्रित इन पर्वतोंका विस्तार पांच सौ (५००) योजन मात्र है ॥१६६॥


त्रिंशत्सहस्राण्यायामो द्वे शते नवसंयुते । षट्कलाश्च समाख्याताश्चतुर्णामपि मानतः ॥ १६७

अर्थ: इन चारों ही पर्वतोंकी लंबाईका प्रमाण तीस हजार दो सौ नौ योजन और छह कला (३०२०९, ६/६) प्रमाण कहा गया है ॥१६७॥


सिद्धायतनकूटं च गन्धमादन-कौरवे । गन्धमालिनिकूटं च लोहिताक्षमतः परम् ॥ १६८

स्फटिकानन्दकूटे च मेरोः प्रभृति तानि तु । अवगाहनतुल्यः स्यात्कूटोच्छ्रायो ऽन्त्ययोर्द्वयोः ॥१६९॥

अर्थ (श्लोक 168 से 169): सिद्धायतनकूट, गन्धमादन, कुरु (उत्तरकुरु), गन्धमालिनी, लोहिताक्ष, स्फटिक और आनन्द-कूट; ये सात कूट मेरु पर्वतसे लेकर गन्धमादन गजदन्त पर्वतके ऊपर स्थित हैं। इनमें प्रथम और अन्तिम इन दो कूटोंकी ऊंचाईका प्रमाण दोनों ओरके अन्तिम अवगाह (१००, १२५) के बराबर है ॥१६८-१६९॥


सिद्धं च माल्यवन्नाम्ना कूटं चोत्तरकौरवम् । कच्छं सागरकं चैव रजतं पूर्णभद्रकम् ॥ १७०

सीता हरिसहं चेति माल्यवत्स्वपि लक्षयेत् । उक्त एवोच्छ्रयो ऽत्रापि नवस्वपि विभागतः ॥ १७१

अर्थ (श्लोक 170 से 171): सिद्ध, माल्यवान्, उत्तरकुरु, कच्छ, सागर, रजत, पूर्णभद्र, सीता और हरिसह कूट; ये नौ कूट माल्यवान् गजदन्त पर्वतके ऊपर स्थित जानना चाहिये। इन नौ कूटोंकी ऊंचाईका विभाग पूर्वोक्त क्रमसे यहां भी जानना चाहिये ॥ १७०-१७१ ॥


सिद्धं सौमनसं कूटं देवकुर्वाख्यमुत्तमम् । मङ्गलं विमलं चातः काञ्चनं च वशिष्टकम् ॥ १७२

अर्थ: सिद्ध, सौमनस, देवकुरु, मंगल, विमल, कांचन और अवशिष्ट; ये सात कूट सौमनस गजदन्तके ऊपर अवस्थित हैं ॥१७२॥


सिद्धं विद्युत्प्रभं कूटं देवकौरवपद्मकम् । तपनं स्वस्तिकं चैव शतज्वलमतः परम् ॥ १७३

अर्थ: सिद्ध, विद्युत्प्रभ, देवकुरु, पद्म, तपन, स्वस्तिक, शतज्वल, सीतोदाकूट और हरिसम नामक कूट;


सीतोदाकूटमपरं कूटं हरिसमष्टकम् ।
विद्युत्प्रभेषु सर्वेषु त्वेवमेतानि नामभिः ॥ १७४

अर्थ (श्लोक 173 से 174): इस प्रकार ये नौ कूट विद्युत्प्रभ गजदन्तके ऊपर अवस्थित हैं॥ १७३-१७४॥


उभयान्तस्थकूटेषु तेषां देव्यो ह्यनन्तराः ।
दिक्कुमार्यश्च मध्येषु वसन्त्याक्रीडवेश्मसु ॥ १७५

भोगंकरा भोगवती सुभोगा भोगमालिनी ।
वत्समित्रा सुमित्रा च वारिषेणा बलेति ताः ॥ १७६

अर्थ (श्लोक 175 से 176): उनके दोनों ओरके अन्तिम कूटोंपर अनन्तर कहीं जानेवाली व्यन्तर देवियां तथा मध्यमें स्थित कूटोंपर स्थित क्रीडागृहोंमें दिक्कुमारियां निवास करती हैं। इन उपर्युक्त देवियोंके नाम ये हैं- भोगंकरा, भोगवती, सुभोगा, भोगमालिनी, वत्समित्रा, सुमित्रा, वारिषेणा और बला ॥१७५-१७६॥


चित्रकूटः पद्मकूटो नलिनश्चैकशैलकः ।
शैलाः पूर्वविदेहेषु सीतानीलान्तरायता ॥ १७७

त्रिकूटो निषधं प्राप्तस्तथा वैश्रवणाञ्जनौ ।
आत्माञ्जनश्च पूर्वाद्याः सीतां प्राप्य प्रतिष्ठिताः ॥१७८

अर्थ (श्लोक 177 से 178): चित्रकूट, पद्मकूट, नलिनकूट और एकशैल वे गजदन्त पर्वत पूर्वविदेहोंमें सीता महानदी और नील पर्वतके बीचमें लंबांयमान हैं। निषध पर्वतको प्राप्त त्रिकूट, वैश्रवण, अंजन और आत्मांजन; ये गजदन्त पर्वत पूर्वादि क्रमसे सीता महानदीको प्राप्त होकर प्रतिष्ठित हैं। अभिप्राय यह है कि उपर्युक्त आठ गजदन्त पर्वत प्रदक्षिणक्रमसे पूर्व विदेहक्षेत्रोंमें अवस्थित हैं ॥ १७७-१७८॥


श्रद्धावान् विजटावांश्च आशीविषमुखावहौ ।
अपरेषु विदेहेषु सीतोदानिषधाश्रिताः ॥ १७९

नीलसीतोदयोर्मध्ये चन्द्रमालो गिरि[:] स्थितः ।
सूर्यमालो नागमालो देवमालश्च नामभिः ॥ १८०

अर्थ (श्लोक 179 से 180): श्रद्धावान्, विजटावान्, आशीविष और सुखावह; ये गजदन्त पर्वत सीतोदा महानदी और निषध पर्वतके आश्रित होकर अपर विदेहक्षेत्रोंमें अवस्थित हैं । नील पर्वत और सीतोदाके मध्यमें चन्द्रमाल पर्वत स्थित है। इसी प्रकारसे सूर्यमाल, नागमाल और देवमाल नामक गजदन्त पर्वत भी वहां अवस्थित हैं ॥ १७९-१८० ॥


नदीतटेषु तूद्विद्धाः शतानि खलु पञ्च ते ।
गजदन्तसमाशेषवर्णनाः परिकीर्तिताः ॥ १८१

अर्थ: इनकी ऊंचाई नदीतटके ऊपर पांच सौ योजन प्रमाण है। उनका समस्त वर्णन गन्धमादनादि गजदन्त पर्वतोंके समान बतलाया गया है ॥ १८१ ॥


षोडशैव सहस्राणि ष्यष्टकोनशतानि षट् । द्वे कले चायता एते चतुःकूटास्तथैकशः ॥ १८२

पर्वताश्रितकूटेषु दिशाकन्या वसन्ति हि । नद्याश्रितेषु कूटेषु अर्हदायतनानि च ॥ १८३

मध्यमेष्वथ कूटेषु व्यन्तराक्रीडनालयाः । अनुपर्वतमायामाः कूटानां गदितो बुधैः ॥ १८४

अर्थ (श्लोक 182 से 184): ये पर्वत सोलह हजार व आठ कम छह सौ अर्थात् सोलह हजार पांच सौ बानबा योजन और दो कला (१६५९२ २/२) प्रमाण लंबे हैं। इनमेंसे प्रत्येकके ऊपर चार कूट अवस्थित हैं ॥ १८२ ॥ इनमेंसे जो कूट पर्वतके आश्रित हैं उनके ऊपर दिक्कन्यायें निवास करती हैं, तथा जो कूट नदीके आश्रित हैं उनके ऊपर जिनभवन स्थित हैं ॥ १८३ ॥ मध्यके कूटोंपर व्यन्तर देवोंके क्रीड़ागृह हैं। इनका आयाम गणधरादिकोंके द्वारा पर्वतके आयामके अनुसार कहा गया है ॥ १८४ ॥


द्वाविंशतिसहस्राणि भद्रशालवनं स्मृतम् । मेरोः पूर्वापरं सार्धंशते द्वे दक्षिणोत्तरम् ॥ १८५

गव्यूतिमवगाढाश्च गव्यूतिद्वयविस्तृताः । वेदिका योजनोत्सेधा वनात्पूर्वापरस्थिताः ॥१८६

अर्थ (श्लोक 185 से 186): भद्रशाल वनका विस्तार मेरुके पूर्व-पश्चिममें बाईस हजार (२२०००) योजन और उसके दक्षिण-उत्तरमें अढाई सौ योजन प्रमाण है ॥ १८५ ॥ भद्रशाल वनके पूर्व और पश्चिममें जो वेदिकायें स्थित हैं उनका अवगाह एक कोस, विस्तार दो कोस, तथा ऊंचाई एक योजन प्रमाण है ॥ १८६ ॥


नदी ग्राहवती नीलात्प्रच्युता हृदवत्यपि । सीतां पङ्कवती चेति वक्षारान्तरसंस्थिताः ॥१८७

पूर्वात्तप्तजला नाम्ना तस्या मत्तजला परा । नद्युन्मत्तजला चेति सीतां निषधपर्वतात् ॥ १८८

क्षारोदा निषधादेव सीतोदा च विनिर्गता । स्रोतोन्तर्वाहिनी चेति सीतोदां विशन्ति ताः ॥१८९

अपरेषु विदेहेषु वपराद् गन्धमालिनी । फेनमालिनिका नीलादूर्मिमालिन्यपि स्रुताः ॥ १९०

अर्थ (श्लोक 187 से 190): ग्राहवती, हृदवती और पंकवती ये विभंगा नदियां नील पर्वतसे निकलकर सीता महानदीको प्राप्त हुई हैं। इनका अवस्थान वक्षारोंके मध्यमें है ॥१८७॥ पूर्वकी ओरसे तप्तजला नामक दूसरी मत्तजला और तीसरी उन्मत्तजला ये तीन विभंगा नदियां निषध पर्वतसे निकलकर सीता महानदीको प्राप्त हुई हैं ॥ १८८ ॥ क्षारोदा, सीतोदा और स्रोतोवाहिनी ये तीन विभंगा नदियां निषध पर्वतसे ही निकलकर सीतोदा महानदीमें प्रवेश करती हैं ॥१८९॥ गन्धमालिनी, फेनमालिनी, और ऊर्मिमालिनी नामक ये तीन विभंगा नदियां पश्चिमकी ओरसे अपर विदेहोंमें स्थित होती हुई नील पर्वतसे निकलकर सीतोदा महानदीको प्राप्त हुई हैं ॥१९०॥ ये उपर्युक्त बारह नदियां विभंगा


एता विभङ्गनद्याख्या रोहित्सदृशवर्णनाः । दिशाकन्या वसन्त्यासां संगमे तोरणालये ॥ १९१

अर्थ: नदीके नामसे प्रसिद्ध हैं। इनका वर्णन रोहित् नदीके समान है। इनके संगमस्थानमें स्थित तोरणोंके ऊपर जो प्रासाद स्थित हैं उनमें दिक्कन्यायें निवास करती हैं ॥१९१॥ इनका विस्तार मुखमें १२ १/२ और प्रवेशमें १२५ योजन है।


कच्छा सुकच्छा महाकच्छा चतुर्थो कच्छकावती । आवृर्त्ता लाङ्गलावर्त्ता पुष्कला पुष्कलावती ॥१९२

अपराद्या इमे ज्ञेया विजयाश्चक्रवर्तिनाम् । नीलसीते च संप्राप्ताः प्रादिक्षिण्येन भाषिताः ॥१९३

वत्सा तु सुवत्सा महावत्सा चतुर्थी वत्सकावती । रम्या सुरम्या रमणीयाष्टमी मङ्गलावती ॥१९४

पद्मा सुपद्मा महापद्मा चतुर्थी पद्मकावती । शङ्खा च नलिना चैव कुमुदासरिते ऽपि च ॥१९५

वप्रा सुवप्रा महावप्रा चतुर्थी वप्रकावती । गन्धा खलु सुगन्धा च गन्धिला गन्धमालिनी ॥१९६

सीतानिषधयोर्मध्ये वत्साद्या परिकीर्तिताः । पद्माद्या निषधासन्ना वप्राद्या नीलमाश्रिताः ॥१९७

द्वे सहस्रे शते द्वे च देशोनाश्च त्रयोदश । पूर्वापरेण विष्कम्भो दैर्घ्यं वक्षारसंमितम् ॥१९८
। २२१२ । ५/६ ।

अर्थ (श्लोक 192 से 198): कच्छा, सुकच्छा, महाकच्छा, कच्छकावती, आवृर्त्ता, लांगलावर्त्ता, पुष्कला और पुष्कलावती; ये पश्चिमको आदि लेकर प्रदक्षिणक्रमसे स्थित चक्रवर्तियोंके विजय नील पर्वत और सीता नदीको प्राप्त हैं, ऐसा निर्दिष्ट किया गया है ॥ १९२-१९३ ॥ वत्सा, सुवत्सा, महावत्सा, चतुर्थ वत्सकावती, रम्या, सुरम्या, आठवीं रमणीया, मंगलावती, पद्मा, सुपद्मा, महापद्मा, पद्मकावती, शंखा, नलिना, कुमुदा, सरिता, वप्रा, सुवप्रा, महावप्रा, वप्रकावती, गन्धा, सुगन्धा, गन्धिला और गन्धमालिनी; इनमें वत्सा आदि विजय सीता नदी और निषध पर्वतके मध्यमें कहे गये हैं। पद्मा आदिक देश निषध पर्वतके समीपमें तथा वप्रा आदिक देश नील पर्वतके आश्रित हैं ॥ १९४-१९७ ॥ इनके पूर्वापर विस्तारका प्रमाण कुछ कम दो हजार दो सौ तेरह (२२१२ ५/६) योजन है। लंबाई उनकी वक्षार पर्वतोंके बराबर (१६५९२ २/३ यो.) है ॥ १९८ ॥


द्वात्रिंशद्विजयार्धाश्च तेषां मध्येषु तत्समाः । भारतेन समा मानैर्नवकूटविभूषिताः ॥१९९

एकशः पञ्चपञ्चाशच्छ्रेण्योः स्युर्नगराणि च । नित्यं विद्याधरास्तेषु परयोर्द्वीपयोस्तथा ॥२००

अर्थ (श्लोक 199 से 200): उन क्षेत्रोंके मध्य भागमें क्षेत्रविस्तारके समान लंबे (२२१२ ५/६) बत्तीस विजयार्ध पर्वत स्थित हैं। नौ कूटोंसे विभूषित ये विजयार्ध पर्वत प्रमाणमें भरतक्षेत्रस्थ विजयार्धके समान हैं ॥ १९९ ॥ इनमेंसे प्रत्येकके ऊपर दो श्रेणियोंमें पचवन पचवन नगरियां हैं जहां नित्य ही विद्याधरोंका निवास है। इसी प्रकार आगेके दो द्वीपों (धातकीखण्ड और पुष्करार्ध) में भी समझना चाहिये ॥ २०० ॥


क्षेमा क्षेमपुरी नाम्नाऽरिष्टारिष्टपुरी तथा । खड्गा पुनश्च मञ्जूषा त्वोषधी पुण्डरीकिणी ॥२०१

राजधान्य इमा ज्ञेयाः सीताया उत्तरे तटे । दक्षिणे तु सुसीमा च कुण्डला चापराजिता ॥ २०२

प्रभंकरा चतुर्थी स्यात्पञ्चम्यङ्कावती पुरी । पद्मावती शुभेत्यन्या चाष्टमी रत्नसंचया ॥ २०३

अर्थ (श्लोक 201 से 203): क्षेमा, क्षेमपुरी, अरिष्टा, अरिष्टपुरी, खड्गा, मंजूषा, ओषधी और पुण्डरीकिणी; ये सीता नदीके उत्तर तटपर स्थित राजधानियां जानना चाहिये । उसके दक्षिण तटके ऊपर सुसीमा, कुण्डला, अपराजिता, प्रभंकरा, अंकावती, पद्मावती, शुभा और रत्नसंचया पुरी ये आठ नगरियां स्थित हैं ॥ २०१-२०३ ॥


अश्वसिंहमहापुर्यो विजया च पुरी पुनः । अरजा विरजाऽशोका वीतशोकेति चाष्टमी ॥२०४

अर्थ: अश्वपुरी, सिंहपुरी, महापुरी, विजयापुरी, अरजा, विरजा, अशोका और वीतशोका ये राजधानियां सीतोदाके दक्षिण तटपर स्थित हैं ॥ २०४ ॥


विजया वैजयन्ती च जयन्त्यन्यापराजिता । चक्रा खड्गा त्वयोध्या च अवध्या चोत्तरे तटे॥२०५

अर्थ: विजया, वैजयन्ती, जयन्ती, अपरजिता, चक्रा, खड्गा, अयोध्या और अवध्या ये राजधानियां सीतोदाके उत्तर तटपर स्थित हैं ॥ २०५ ॥


दक्षिणोत्तरतो ह्येता नगर्यो द्वादशायतः । नवयोजनविस्तीर्णा हेमप्राकारसंवृताः ॥ २०६

अर्थ: ये नगरियां दक्षिण-उत्तरमें बारह योजन आयत और [ पूर्व-पश्चिममें ] नौ योजन विस्तीर्ण तथा सुवर्णमय प्राकारसे वेष्टित हैं ॥२०६॥


युक्ता द्वारसहस्रेण तदर्धैरपि चाल्पकैः । सप्तभिश्च शतैर्बद्धे रत्नचित्रकवाटकैः ॥ २०७

सहस्रं च चतुष्काणां रथ्या द्वादशसंगुणाः । एतासामक्षयाश्चैता नगर्यो नान्यनिर्मिताः ॥२०८

अर्थ (श्लोक 207 से 208): उक्त नगरियां एक हजार गोपुरद्वारोंसे, इनसे आधे अर्थात् पांच सौ अल्प द्वारोंसे तथा रत्नोंसे विचित्र कपाटोंवाले सात सौ क्षुद्र-द्वारोंसे युक्त हैं। इन नगरियोंमें एक हजार चतुष्पथ और बारह हजार रथमार्ग हैं । ये अविनेश्वर नगरियां अन्य किसीके द्वारा निर्मित नहीं हैं-अकृत्रिम हैं ॥ २०७-२०८॥


गङ्गा सिन्धुश्च विजये प्रसूते नीलपर्वतात् । विजयार्धगुहातोते सीतां प्रविशतश्च ते ॥२०९

अर्थ: प्रत्येक विजयमें गंगा और सिंधु ये दो नदियां नील पर्वतसे उत्पन्न होकर विजयार्ध पर्वतकी गुफाओंमेंसे जाती हुई सीता महानदीमें प्रविष्ट होती हैं ॥ २०९ ॥


योजनाष्टकमुद्विद्धे गुहे द्वादशविस्तृते । विजयार्धसमायामे द्वे द्वे च प्रतिपर्वतम् ॥ २१०

अर्थ: प्रत्येक विजयार्ध पर्वतमें आठ योजन ऊंची, बारह योजन विस्तृत तथा विजयार्धके बराबर (५० यो.) लंबी दो दो गुफायें स्थित हैं ॥ २१० ॥


एवं षोडश ता नद्यो भारत्या गङ्गया समाः । रक्ता रक्तवतीत्येवं निषधात्षोडशागताः ॥ २११

अर्थ: इस प्रकार वे सोलह गंगा-सिन्धु नदियां भारत वर्षकी गंगा नदीके समान हैं । इसी प्रकार रक्ता और रक्तवती नामकी सोलह नदियां निषध पर्वतसे निकली हैं ॥२११॥


अपरेषु विदेहेषु ताभ्यामेव विनिर्गताः । तावन्त्य एव तत्संज्ञाः सीतोदां तु विशन्ति ताः ॥२१२

समाख्याताश्च संज्ञाभिरेता ईरन्ति निम्नगाः । चतुर्दश सहस्राणि नद्यास्ताभिः सहैकशः ॥ २१३

सचतुष्का सहस्राणामशीतिः कुरुनिम्नगाः । एकैकत्र द्वयोर्नद्योस्तदर्धं च तटे तटे ॥ २१४

चतुर्दश च लक्षाणामष्टाग्रा सप्ततिस्तथा । विदेहद्वयसंभूताः सर्वा नद्यः प्रकीर्तिताः ॥ २१५

अर्थ (श्लोक 212 से 215): अपर विदेहोंमें उन्हीं दोनों ( नील और निषध ) पर्वतोंसे निकली हुई गंगा-सिन्धु और रक्ता-रक्तवती नामोंवाली उतनी ( सोलह ) ही वे नदियां सीतोदा महानदीमें प्रवेश करती हैं ॥२१२॥ ये नदियां उन नामोंसे प्रसिद्ध हैं। उनमेंसे एक एकके साथ संगत होकर चौदह हजार ( १४००० ) नदियां गमन करती हैं ॥ २१३ ॥ चार सहित अस्सी अर्थात् चौरासी हजार ( ८४००० ) कुरुक्षेत्रस्थ नदियां उक्त सीता-सीतोदा नदियोंमें प्रत्येककी सहायक हैं । उनमेंसे एक एक तटपर आधी ( ४२००० ) नदियां हैं ॥ २१४ ॥ दोनों विदेहक्षेत्रोंमें उत्पन्न हुई सब नदियां चौदह लाख अठहत्तर ( १४०००७८ ) कही गई हैं । यथा-१ सीता + १ सीतोदा + इनकी सहायक कुरुक्षेत्रस्थ नदियां १६८००० ( ८४००० x २ ) + विभंगानदी १२ + इनकी सहायक नदियां ३३६००० ( २८००० x १२ ) + बत्तीस विजयोंकी गंगा-सिंधु और रक्ता-रक्तोदा नामकी ६४ + इनकी सहायक नदियां ८९६००० ( १४००० x ६४ ) = १४०००७८ सब विदेहक्षेत्रस्थ नदियां ॥ २१५ ॥


सप्तादश च लक्षाणामयुतानि नवापि च । द्विसहस्रं नवत्यग्रं जम्बूद्वीपोद्भव्वापगाः ॥ २१६

अर्थ: जम्बूद्वीपमें उत्पन्न हुई समस्त नदियां सत्तरह लाख, नौ अयुत ( १०००० x ९ ) दो हजार अर्थात् बानबै हजार नब्बे ( १७९२०९० ) हैं । यथा–'भरतक्षेत्रकी गंगा-सिन्धु २ + इनकी सहायक नदियां २८००० + हैमवत क्षेत्रकी रोहित्-रोहितास्या २ + इनकी सहायक ५६००० + हरिवर्षकी हरित्-हरिकान्ता २ + इनकी सहायक ११२००० + श्लोक २१५ में निर्दिष्ट विदेह क्षेत्रकी १४०००७८ + रम्यक क्षेत्रकी नारी-नरकान्ता २ + इनकी सहायक ११२००० + हैरण्यवत क्षेत्रकी सुवर्णकूला-रूप्यकूला २ + इनकी सहायक ५६००० + ऐरावत क्षेत्रकी रक्ता-रक्तोदा २ + इनकी सहायक २८००० = १७९२०९० ॥ २१६ ॥


वैडूर्यमृषभाख्यास्तु पर्वताः काञ्चनैः समाः । ससप्ततिशतं ते च वसन्त्येषु वृषामराः ॥ २१७

अर्थ: कांचन पर्वतोंके समान जो वैडूर्यमणिमय वृषभ नामक पर्वत हैं वे एक सौ सत्तर हैं- भरत-ऐरावत १-१, बत्तीस विदेहविजयस्थ ३२, समस्त अढाई द्वीप सम्बन्धी ३४ × ५ = १७० । इनके ऊपर वृषभ नामक देव रहते हैं ॥ २१७॥


पूर्वापरविदेहान्ते संश्रित्य लवणोदधिम् । देवारण्यानि चत्वारि नद्योस्तटचतुष्टये ॥ २१८

विस्तृतिर्द्विसहस्रं च नवशत्येकविंशतिः । अष्टादश कलाश्चैषां वेदिका वेदिकासमाः ॥ २१९

अर्थ (श्लोक 218 से 219): पूर्व और अपर विदेह क्षेत्रोंमें सीता-सीतोदा नदियोंके चार तटोंपर लवणोदधिके आश्रित चार देवारण्य स्थित हैं ॥ २१८ ॥ इनका विस्तार दो हजार नौ सौ इक्कीस योजन और अठारह कला (२९२१ १८/१९) प्रमाण है । इनकी वेदिका [भद्रशाल वनकी] वेदिकाके समान (१ योजन ऊंची, २ कोस विस्तृत और १ कोस अवगाहवाली) है ॥ २१९ ॥


विदेहानां स्थितो मध्ये कुरुद्वयसमीपगः । नवति च सहस्राणां नव चोद्गत्य मन्दरः ॥ २२०

तस्यागाधं सहस्रं च विष्कम्भोऽयुतमत्र तु । नवतिश्च दशान्ये स्युर्योजनेकादशांशकाः ॥ २२१

एकत्रिंशत्सहस्राणां शतानां नवकं दश । योजनानि परिक्षेपो द्वौ चात्रेकादशांशकौ ॥ २२२

एकत्रिंशत्सहस्राणि षट्छतं विंशति-द्विकम् । योजनानां त्रिगव्यूतिर्द्वे शते द्वादशापि च ॥ २२३

दण्डा हस्तत्रिकं भूयोऽप्यङ्गुलानि त्रयोदश । भद्रसालपरिक्षेपो विष्कम्भोऽयुतमत्र तु ॥ २२४

अर्थ (श्लोक 220 से 224): विदेहोंके मध्यमें दोनों कुरुक्षेत्रोंके समीपमें निन्यानवै हजार (९९०००) योजन ऊंचा मन्दर पर्वत स्थित है ॥ २२० ॥ उसकी नींव एक हजार (१०००) योजन और विस्तार [तलभागमें] दस हजार नब्बे योजन व एक योजनके ग्यारह भागोंमेंसे दस भाग (१००९० १०/११) प्रमाण है ॥ २२१ ॥ इसकी परिधिका प्रमाण इकतीस हजार नौ सौ दस योजन और एक योजनके ग्यारह भागोंमेंसे दो भाग ( ३१९१० २/११ यो. ) है ॥ २२२ ॥ भद्रसाल वनमें अर्थात् पृथिवीके ऊपर उपर्युक्त मेरुकी परिधि इकतीस हजार छह सौ बाईस योजन, तीन कोस, दो सौ बारह धनुष, तीन हाथ और तेरह अंगुल (३१६२२ यो., ३ को., २१२ धनुष, ३ हाथ, १३ अंगुल) प्रमाण है । यहां मेरुका विस्तार दस हजार योजन मात्र है ॥ २२३-२२४॥


ऊर्ध्वं पञ्चशतं गत्वा नन्दनं नामतो वनम् । तत्पञ्चशतविस्तारं परितो मन्दरं स्थितम् ॥ २२५

अर्थ: मेरु पर्वतके ऊपर पांच सौ ( ५०० ) योजन जाकर नन्दन वन स्थित है ।


नव चात्र सहस्राणि युतानि नवभिः शतैः । चतुष्कं च शतस्यार्धं भागा षट्कं च विस्तृतम्॥२२६

अर्थ (श्लोक 225 से 226): उसका विस्तार पांच सौ योजन (५००) प्रमाण है । वह मंदर पर्वतके चारों ओर अवस्थित है ॥ २२५ ॥ यहां मेरुका विस्तार नौ हजार नौ सौ चौवन (सौ के आधे पचास और चार १००/२ + ४) योजन और छह भाग (९९५४ ६/११) प्रमाण है ॥ २२६ ॥


एकत्रिंशत्सहस्राणि पुनश्चात्र चतुःशतम् । एकोनाशीतिसंयुक्तं परिधिर्बाह्यको गिरेः ॥ २२७

पूर्वं एव सहस्रोनो विष्कम्भोऽभ्यन्तरो भवेत् । वने च नन्दने मेरोः परिक्षेपमतः शृणु ॥ २२८

विंशतिश्च पुनश्चाष्टौ सहस्राणि शतत्रयम् । षोडशाग्रं पुनर्विन्ध्या[द्या]दष्टावेकादशांशकाः॥ २२९

अर्थ (श्लोक 227 से 229): यहां नन्दन वनके समीप मेरुकी बाह्य (नन्दन वनके विस्तारसहित) परिधिका प्रमाण इकतीस हजार चार सौ उन्यासी (३१४७९) योजन प्रमाण है ॥ २२७ ॥ नन्दन वनके भीतर मेरुका अभ्यन्तर विस्तार एक हजार (५०० × २) योजनोंसे रहित पूर्व (९९५४ ६/११) विस्तारके बराबर है- ९९५४ ६/११ - १००० = ८९५४ ६/११ यो. । अब आगे नन्दन वनके भीतर मेरुकी अभ्यन्तर परिधिका कथन करते हैं, उसे सुनिये ॥ २२८ ॥ वह बीस और आठ अर्थात् अट्ठाईस हजार तीन सौ सोलह योजन और एक योजनके ग्यारह भागोंमेंसे आठ भाग (२८३१६ ८/११) प्रमाण जानना चाहिये ॥ २२९ ॥


द्विषष्टिं च सहस्राणां गत्वा पञ्चशतं तथा । वनं सौमनसं नाम नन्दनेन समं भवेत् ॥ २३०

चत्वार्यत्र सहस्राणि शते द्वे च द्विसप्ततिः । अष्टावेकादशांशाश्च विस्तारो बाहिरो गिरेः ॥२३१

त्रयोदश सहस्राणि शतानामपि पञ्चकम् । एकादश ततः षट् च भागाः परिधिरस्य च ॥ २३२

तद्वाह्यगिरिविष्कम्भः सहस्रेण विवर्जितः । अभ्यन्तरः स एव स्यादिति संख्याविदां मतः ॥२३३

त्रिंशत्येकोनपञ्चाशत् सहस्राणि दशैव च । त्रय एकादशांशाश्च परिक्षेपोऽल्पहीनकाः ॥ २३४

अर्थ (श्लोक 230 से 234): नन्दन वनसे बासठ हजार पांच सौ (६२५००) योजन ऊपर जाकर सौमनस नामक वन स्थित है जो विस्तारमें नन्दन वनके ही समान है ॥ २३०॥ यहां मेरु पर्वतका बाह्य विस्तार चार हजार दो सौ बहत्तर योजन और एक योजनके ग्यारह भागोंमेंसे आठ भाग (४२७२ ८/११) प्रमाण है ॥ २३१॥ इसकी परिधि तेरह हजार पांच सौ ग्यारह योजन और एक योजनके ग्यारह भागोंमेंसे छह भाग (१३५११ ६/११) प्रमाण है ॥ २३२॥ यहां मेरु पर्वतका जो बाह्य विस्तार है वही एक हजार योजनों (५०० × २) से कम होकर उसका अभ्यन्तर विस्तार होता है - ४२७२ ८/११ - १००० = ३२७२ ८/११ यो. ॥२३३॥ इसकी परिधिका प्रमाण दस हजार तीन सौ उनचास योजन और एक योजनके ग्यारह भागोंमेंसे तीन भाग (१०३४९ ३/११) प्रमाण है ॥२३४॥


षट्त्रिंशतं सहस्राणां गत्वातः पाण्डुकं वनम् । मेरोर्मूर्धनि विस्तीर्णं सहस्रार्धं षडूनकम् ॥ २३५

अर्थ: इस सौमनस वनसे छत्तीस हजार (३६०००) योजन ऊपर जाकर मेरुके शिखरपर पाण्डुक वन स्थित है। इसका विस्तार एक हजारके आधे अर्थात् पांच सौ योजनमें छह योजन कम (४९४) है ॥ २३५॥


शतं त्रीणि सहस्राणि द्विषष्टियोजनानि च । परिक्षेपोऽस्य विज्ञेयो मूर्ध्नि वैडूर्यचूलिका ॥ २३६

द्वाषष्टौ च चत्वारि मूलमध्याग्रविस्तृता । चत्वारिंशत्समुद्विद्धा गिरिराजस्य चूलिका ॥ २३७

अर्थ (श्लोक 236 से 237): इसकी परिधिका प्रमाण तीन हजार एक सौ बासठ योजन जानना चाहिये । इसके मस्तकपर वैडूर्यमणिमय चूलिका अवस्थित है ॥ २३६॥ यह मेरु गिरीन्द्रकी चूलिका मूलमें बारह, मध्यमें आठ और ऊपर चार योजन विस्तृत है । ऊंचाई उसकी चालीस योजन मात्र है ॥ २३७ ॥


सप्तत्रिंशत् परिक्षेपो मध्ये पञ्चकृतिस्तथा ।
साधिका द्वादशाग्रे च चूलिकाया विदुर्बुधाः ॥ २३८

अर्थ: विद्वानोंके द्वारा उस चूलिकाकी परिधिका प्रमाण पाण्डुक वनके समीपमें सैंतीस (३७) योजन, मध्यमें पांचके वर्ग प्रमाण अर्थात् पच्चीस (५ × ५ = २५) योजन और ऊपर बारह (१२) योजनसे कुछ अधिक बतलाया गया है ॥ २३८ ॥

प्रथमो विभागः (भाग 2/2)

एकादशसहस्राणि समरुन्ध्रः सुदर्शनः ।
नन्दनाख्याद्वनादूर्ध्वं तथा सौमनसादपि ॥ २३९

अर्थ: यह सुदर्शन मेरु नन्दन वनसे तथा सौमनस वनसे भी ऊपर ग्यारह हजार (११०००) योजनप्रमाण समान विस्तारवाला है ॥ २३९ ॥


मुखभूम्योर्विशेषस्तु पुनरुत्सेधभाजितः ।
भूमुखाभ्यां क्रमाद्धानिश्चयश्च भवति ध्रुवम् ॥ २४०

अर्थ: भूमिमेंसे मुखको कम करके शेषको ऊंचाईसे भाजित करनेपर जो लब्ध हो वह निश्चयसे भूमिकी ओरसे हानिका तथा मुखकी ओरसे वृद्धिका प्रमाण होता है ॥ २४० ॥


एकेनैकादशांशेन गुणितिष्टे मुखे युते ।
भूम्यां वा शोधिते व्यासो मेरोरिष्टप्रदेशके ॥ २४१

अर्थ: एक बटे ग्यारह (१/११) से अभीष्ट ऊंचाईके प्रमाणको गुणित करनेपर जो प्राप्त हो उसे मुखमें मिला देने अथवा भूमिमेंसे कम करनेपर इष्ट स्थानमें मेरुका विस्तार जाना जाता है ॥२४१॥


एकेन पञ्चमांशन गुणितिष्टे मुखे युते ।
भूम्यां शोधिते व्यासो चूलिकेष्टप्रदेशके ॥ २४२

अर्थ: एक पंचमांशसे चूलिकाकी अभीष्ट ऊंचाईको गुणित करनेपर जो प्राप्त हो उसको मुखमें मिला देने अथवा भूमिमेंसे कम कर देनेपर अभीष्ट स्थानमें चूलिकाके विस्तारका प्रमाण प्राप्त होता है ॥ २४२ ॥


एकादशप्रदेशेषु एकस्मान्मूलतो भवेत् । हानिरङ्गुलकिष्काद्यादेवं स्यादिति निश्चितम् ॥ २४३

अर्थ: यहां विस्तारमें मूलतः एक प्रदेशसे लेकर ग्यारह प्रदेशोंपर एक प्रदेशकी हानि हुई है । इसी प्रकारसे मूलतः ग्यारह अंगुलोंपर एक अंगुलकी तथा ग्यारह किष्कुओंपर एक किष्कु आदिकी भी हानि होती गई है, यह निश्चित है ॥ २४३ ॥


प्रथमो हरितालश्च ततो वैडूर्यसंनिभः । सर्वरत्नमयश्चान्य ऊर्ध्वं वज्रमयस्ततः ॥ २४४

परिधिः पद्मवर्णश्च षष्ठो लोहितवर्णकः । मेरोरिमे परिक्षेपभेदा भूम्या भवन्ति ते ॥ २४५

अर्थ (श्लोक 244 से 245): मेरु पर्वतकी छह परिधियोंमेंसे प्रथम परिधि हरितालमयी, दूसरी वैडूर्यमणि जैसी, तीसरी सर्वरत्नमयी, चौथी वज्रमयी, पांचवीं पद्मवर्ण और छठी लोहितवर्ण है । मेरुके जो ये परिधिभेद हैं वे भूमिसे होते हैं ॥ २४४-२४५ ॥


षोडशैव सहस्राणि सहस्रार्धं च विस्तृताः । प्रत्येकं षट्परिक्षेपाः सप्तमः पादपैः स्मृतः ॥ २४६

अर्थ: इन छह परिधियोंमें प्रत्येक परिधिका विस्तार सोलह हजार और एक हजारके आधे योजन अर्थात् साढ़े सोलह हजार (१६५००) योजन प्रमाण है । सातवीं परिधि वृक्षोंसे की गई है ॥ २४६ ॥


सप्तमस्य परिक्षेपभेदा एकादशोदिताः । भद्रसालवनं चान्यन्मानुषोत्तरकं वनम् ॥ २४७

देवानांमथ नागानां भूतानां रमणानि च । वनान्येतानि पञ्च स्युर्भद्रसालवने स्फुटम् ॥ २४८

नन्दनं च वनं चोपन्दनं नन्दने वने । सौमनसवनं चोपसौमनसमिति द्वयम् ॥ २४९

सौमनसवने स्याच्च पाण्डुकं चोपपाण्डुकम् । पाण्डुकाख्यवने स्यातामिति बाह्याद् भवन्ति ते ॥२५०

अर्थ (श्लोक 247 से 250): सातवीं परिधिके ग्यारह भेद कहे गये हैं- १ भद्रसाल वन २ मानुषोत्तर वन ३ देवरमण ४ नागरमण और ५ भूतरमण, ये पांच वन स्पष्टतया भद्रसाल वनमें हैं । ६ नन्दनवन और ७ उपनन्दन वन ये दो वन नन्दन वनमें हैं । ८ सौमनस वन और ९ उपसौमनस वन ये दो वन सौमनस वनमें हैं । तथा १० पाण्डुक और ११ उपपाण्डुक वन ये दो वन पाण्डुक नामक वनमें हैं । वे सब बाह्य भागसे हैं ॥ २४७-२५० ॥


मेरुर्वज्रमयो मूले सहस्रं योजनानि सः ।
एकषष्टिसहस्राणि सर्वरत्नमयस्ततः ॥ २५१

अष्टात्रिंशत्सहस्राणि ततो हेममयोऽपि च ।
भवेदिति विनिर्दिष्टं परमागमकोविदैः ॥ २५२

अर्थ (श्लोक 251 से 252): वह मेरु पर्वत मूल भाग (नीव) में एक हजार (१०००) योजन वज्रमय, उसके ऊपर इकसठ हजार (६१०००) योजन सर्वरत्नमय, तथा उसके ऊपर अड़तीस हजार (३८०००) योजन सुवर्णमय है; ऐसा परमागमके पारगामियों द्वारा निर्दिष्ट किया गया है- १००० + ६१००० + ३८००० = १००००० यो. ॥ २५१-५२ ॥


माणा[ना]ख्यं चारणाख्यं च गन्धर्वं भवनं तथा ।
चित्राख्यं भवनं चैव नन्दने दिक्चतुष्टये॥२५३

त्रिंशद्योजनविस्तारः पुनः पञ्चाशदुच्छ्रयः ।
नवतिश्च परिक्षेपो वृत्तस्य भवनस्य च ॥ २५४

प्रथमे भवने सोमो यमश्चारणसंज्ञके ।
गन्धर्वे वरुणो देवः कुबेरश्चित्रनामके ॥ २५५

देव्यः कोटित्रयं सार्धमेकैकस्य समीपगाः ।
लोकपाला इमे ताभिः रमन्ते दिक्षु सर्वदा ॥ २५६

अर्थ (श्लोक 253 से 256): नन्दन वनके भीतर चारों दिशाओंमें मान, चारण, गन्धर्व और चित्र नामक चार भवन स्थित हैं ॥ २५३ ॥ इन गोलाकार भवनोंमेंसे प्रत्येकका विस्तार तीस योजन, ऊंचाई पचास योजन और परिधि (स्थूल) नब्बे योजन प्रमाण है ॥ २५४ ॥ इनमेंसे प्रथम भवनमें सोम, दूसरे चारण नामक भवनमें यम, गन्धर्व भवनमें वरुण देव और चित्र नामक भवनमें कुबेर लोकपाल रहता है ॥ २५५ ॥ इनमेंसे एक एकके समीपमें रहनेवाली साढ़े तीन करोड़ (३५००००००) देवियां होती हैं। पूर्वांदिक दिशाओंमें स्थित ये लोकपाल उनके साथ सर्वदा रमण करते हैं ॥ २५६ ॥


वज्रं वज्रप्रभं नाम्नो सुवर्णाख्यं च तत्प्रभम् ।
वने सौमनसे सन्ति भवनान्येतानि पूर्वतः ॥ २५७

मानं नन्दनसंस्थानादर्धं च तदिहेष्यते ।
लोकपाला इमे चात्र तावतीपरिवारिताः ॥ २५८

लोहितं चाञ्जनं तेषां हारिद्रमथ पाण्डुरम् ।
पाण्डुके चार्धमानानि तावत्कन्यानि लक्षयेत्॥२५९

अर्थ (श्लोक 257 से 259): वज्र, वज्रप्रभ, सुवर्ण और सुवर्णप्रभ नामक ये चार भवन पूर्वांदिक क्रमसे सौमनस वनमें विद्यमान हैं ॥ २५७॥ नंदन वनमें स्थित भवनोंकी अपेक्षा इन भवनोंका प्रमाण आधा (विस्तार १५ यो., ऊंचाई २५ यो., परिधि ४५ यो.) माना जाता है। यहां भी ये लोकपाल उतनी ही देवियोंसे परिवेष्टित रहते हैं ॥ २५८ ॥ लोहित, अंजन, हारिद्र और पाण्डुर ये चार भवन पाण्डुक वनमें स्थित हैं। उनका प्रमाण सौमनस वनके भवनोंकी अपेक्षा आधा है- विस्तार ७ १/२, ऊंचाई १२ १/२, परिधि २२ १/२ यो. । देवकन्यायें उतनी ही जानना चाहिये ॥ २५९ ॥


स्वयंप्रभविमानेशः सोमः पूर्वदिशाधिपः । स्थानकेषु विमानानां षट्कानां षट्सु भोजकः ॥२६०

अर्थ: स्वयंप्रभ विमानका अधिपति और पूर्वदिशाका स्वामी सोम नामक लोकपाल छह स्थानोंमें स्थित छह अंकों प्रमाण अर्थात् छह लाख छयासठ हजार छह सौ छयासठ (६६६६६६) विमानोंका उपभोक्ता है ॥ २६० ॥ कहा भी है-


वस्त्रैराभरणैर्गन्धैः पुष्पैर्वाहनविस्त[ष्ट]रैः । रक्तवर्णैर्युतः सर्वैः सार्धपल्यद्विकस्थितिः ॥ २६१

वरारिष्टविमानेशो यमो दक्षिणदिक्पतिः । पूर्ववत्कृष्णनेपथ्यः सार्धपल्यद्विकस्थितिः ॥ २६२

जलप्रभविमानेशो वरुणश्चापरापतिः । सोमवत्पीतनेपथ्यो न्यूनपल्यत्रिकस्थितिः ॥ २६३

वल्गुप्रभविमानेशः कुबेरश्चोत्तरापतिः । सोमवच्छुक्लनेपथ्यो न्यूनपल्यत्रिकस्थितिः ॥ २६४

अर्थ (श्लोक 261 से 264): यह सोम नामक लोकपाल लाल वर्णवाले सब वस्त्र, आभरण, गन्ध, पुष्प, वाहन और विस्त[ष्ट]रों (आसनों) से संयुक्त होता है । आयु उसकी अढ़ाई पल्योपम प्रमाण होती है ॥ २६१ ॥ उत्तम अरिष्ट विमानका स्वामी यम नामक लोकपाल दक्षिण दिशाका अधिपति होता है । पूर्वके समान उसकी वेषभूषा कृष्णवर्ण और आयु अढ़ाई पल्योपम प्रमाण होती है ॥ २६२ ॥ जलप्रभ विमानका अधीश्वर वरुण नामक लोकपाल पश्चिम दिशाका स्वामी होता है । सोम लोकपालके समान उसकी वेषभूषा पीतवर्ण और आयु कुछ कम तीन पल्योपम प्रमाण होती है ॥ २६३ ॥ वल्गुप्रभ विमानका अधिपति कुबेर नामक लोकपाल उत्तर दिशाका स्वामी होता है । सोम लोकपालके समान उसकी वेषभूषा शुक्लवर्ण और आयु कुछ कम तीन पल्योपम प्रमाण होती है ॥ २६४ ॥


नन्दने बलभद्राख्ये मेरोरुत्तरपूर्वतः । कूटे तन्नामको देवो मानैः काञ्चनकैः समे ॥ २६५

अर्थ: नन्दन वनमें मेरुके उत्तर-पूर्व (ईशान) में वलभद्र नामक कूट स्थित है । इसका प्रमाण कांचन पर्वतोंके समान है । उसके ऊपर कूट जैसे नामवाला (बलभद्र) देव रहता है ॥ २६५ ॥


नन्दनं मन्दरं चैव निषधं हिमवत्पुनः । रजतं रुचकं चापि ततः सागरचित्रकम् ॥ २६६

वज्राख्यमष्टमं कूटं द्वे द्वे स्यातां चतुर्दिशम् । नन्दने दिक्कुमारीणां सहस्रार्धोद्गतानि च ॥२६७

अर्थ (श्लोक 266 से 267): नन्दन, मंदर, निषध, हिमवान्, रजत, रुचक, सागरचित्र और आठवां वज्र नामक कूट; इस प्रकार ये दो दो कूट नन्दन वनके भीतर चारों दिशाओंमें दिक्कुमारियोंके स्थित हैं । इनकी ऊंचाई एक हजारके आधे अर्थात् पांच सौ (५००) योजन प्रमाण है । विस्तार उनका


मूले तूच्छ्रयरुन्द्राणि मध्ये पञ्चघनाद्विना ।
पञ्चाशद् द्वे शते चाग्रे कूटमानानि तेष्विमाः ॥२६८

मेघंकरा मेघवती सुमेघा मेघमालिनी ।
तोयंधरा विचित्रा च पुष्पमालाप्यनिन्दिता ॥ २६९

अर्थ (श्लोक 266 से 269): मूलमें ऊंचाई समान (५०० यो.), मध्यमें पांचके घन अर्थात् एक सौ पच्चीस (५ × ५ × ५ = १२५) योजनोंके विना ऊंचाईके बराबर (५०० - १२५ = ३७५ यो.) तथा ऊपर दो सौ पचास (२५०) योजन प्रमाण है। उनके ऊपर ये देवियां रहती हैं- मेघंकरा, मेघवती, सुमेघा, मेघमालिनी, तोयंधरा, विचित्रा, पुष्पमाला और अनिन्दिता ॥ २६६-२६९ ॥


वापीत्युत्पलगुल्मा च नलिना चोत्पलेति च ।
उत्पलोज्ज्वलसंज्ञा च मेरोस्ताः पूर्वदक्षिणे ॥२७०

मयूरहंसक्रौञ्चाद्यैर्यन्त्रैर्नित्यमलंकृताः ।
मणितोरणसंयुक्ता रत्नसोपानपङ्क्तयः ॥ २७१

तासां पञ्चाशदायामस्तदर्धमपि विस्तृतिः ।
दशावगाढः प्रासादस्तासां मध्ये शचीपतेः ॥ २७२

एकत्रिंशत्सगव्यूतिर्द्विषष्टिः सार्धयोजना ।
आयामविस्तृती तुङ्गस्तस्य गाधोऽर्धयोजनम् ॥ २७३

अर्थ (श्लोक 270 से 273): वहां मेरुके पूर्व-दक्षिण (आग्नेय) भागमें उत्पलगुल्मा, नलिना, उत्पला और उत्पलोज्ज्वला नामकी चार वापियां स्थित हैं ॥ २७० ॥ वे मयूर, हंस और क्रौंच आदि यंत्रोंसे सदा सुशोभित; मणिमय तोरणोंसे संयुक्त, तथा रत्नमय सोपानों (सीढ़ियों) की पंक्तियोंसे सहित हैं ॥ २७१ ॥ उनका आयाम पचास (५०) योजन, विस्तार इससे आधा (२५ यो.) और गहराई दस (१०) योजन प्रमाण है। उनके मध्यमें इन्द्रका भवन अवस्थित है ॥ २७२ ॥ इस प्रासादका आयाम और विस्तार एक कोस सहित इकतीस (३१ १/४) योजन, ऊंचाई साढ़े बासठ (६२ १/२) योजन, और गहराई आधा योजन (२ कोस) मात्र है ॥ २७३ ॥ त्रिलोकप्रज्ञप्तिमें कहा भी है –


सिंहासनं तु तन्मध्ये शक्रस्यामिततेजसः ।
चत्वारि लोकपालानामासनानि चतुर्दिशम् ॥ २७४

अर्थ: उक्त प्रासादके मध्यमें अपरिमित तेजके धारक सौधर्म इन्द्रका सिंहासन है। उसके


पूर्वोत्तरस्यां तस्यैव चापरोत्तरतस्तथा ।
सामानिकानां देवानां रम्यभद्रासनानि च ॥ २७५

अष्टानामाग्रदेवीनां पुरो भद्रासनानि च ।
आसन्नपरिषत्तस्य सासना पूर्वदक्षिणे ॥ २७६

मध्यमा दक्षिणस्यां च बाह्या चापरदक्षिणे ।
त्रयस्त्रिंशच्च तत्रैव पश्चात् सैन्यमहत्तराः ॥२७७

चतसृष्वात्मरक्षाणां दिक्षु भद्रासनानि च ।
उपास्यमानस्तैरिन्द्र आस्ते पूर्वमुखः सुखम् ॥ २७८

अर्थ (श्लोक 274 से 278): चारों ओर लोकपाल देवोंके चार आसन स्थित हैं ॥ २७४ ॥ उसीकी पूर्वोत्तर (ईशान) दिशा तथा पश्चिमोत्तर (वायव्य) दिशामें सामानिक देवोंके रमणीय भद्रासन अवस्थित हैं - ईशानमें ४२०००, वायव्यमें ४२००० ॥ २७५ ॥ आठ (८) अग्र देवियोंके भद्रासन इन्द्रके आसनके सामने हैं। उसके पूर्व-दक्षिण (आग्नेय) भागमें आसनसहित अभ्यन्तर परिषद्के देव (१२०००) बैठते हैं ॥२७६॥ उसकी दक्षिण दिशामें मध्यम परिषद् (१४०००)के तथा पश्चिम-दक्षिण (नैर्ऋत्य) कोणमें बाह्य परिषद् (१६०००)के देव बैठते हैं, उसी दिशा भागमें त्रायस्त्रिंश (३३) देव विराजते हैं। सेनामहत्तर देव इन्द्रके सिंहासनके पीछे स्थित रहते हैं ॥ २७७ ॥ आत्मरक्ष देवोंके भद्रासन चारों दिशाओंमें (पूर्वमें ८४०००, दक्षिणमें ८४०००, पश्चिममें ८४०००, उत्तरमें ८४०००) स्थित होते हैं। उन सब देवोंसे सेवमान सौधर्म इन्द्र उपर्युक्त सिंहासनके ऊपर पूर्वाभिमुख होकर सुखपूर्वक स्थित रहता है ॥ २७८ ॥ त्रिलोकप्रज्ञप्तिमें कहा भी है –


सिहासणस्स पुरदो अट्ठाणं होंति अग्गमहिसीणं ।
बत्तीससहस्साणि वियाण पवराइ पीढाइं ॥९

अर्थ: भृंगा, भृंगनिभा, कज्जला और कज्जलप्रभा ये उसी प्रकारकी चार वापिकायें दक्षिण- पश्चिम (नैर्ऋत्य) कोणमें अवस्थित हैं ॥ २७९ ॥


श्रीकान्ता श्रीयुता चन्द्रा ततः श्रीमहितेति च । श्रीपूर्वनिलया चैव ईशानस्यापरोत्तरे ॥ २८०

अर्थ: श्रीकान्ता, श्रीचन्द्रा, श्रीमहिता और श्रीनिलया ये ईशान इन्द्रकी चार वापिकायें पश्चिम-उत्तर (वायव्य) दिशाभागमें स्थित हैं ॥ २८० ॥


नलिनोत्तरपूर्वस्यां तथा नलिनगुल्मिका । कुमुदाथ कुमुदाभा चैवं सौमनसेऽपि च ॥ २८१

अर्थ: नलिना, नलिनगुल्मिका, कुमुदा और कुमुदाभा ये चार वापिकायें उत्तर-पूर्व (ईशान) कोणमें स्थित हैं। इसी प्रकारसे ये वापिकायें सौमनस वनमें भी अवस्थित हैं॥ २८१ ॥


चूलिकोत्तरपूर्वस्यां पाण्डुका विमला शिला । पाण्डुकम्बलनामा च रक्तान्या रक्तकम्बला ॥ २८२

विदिक्षु क्रमशो हैमी राजती तापनीयिका । लोहिताक्षमयी चैता अर्धचन्द्रोपमाः शिलाः ॥ २८३

अर्थ (श्लोक 282 से 283): चूलिकाके उत्तर-पूर्व (ईशान) भागमें निर्मल पाण्डुका शिला स्थित है। पाण्डुकम्बला, रक्ता और रक्तकम्बला नामकी ये तीन शिलायें इसी क्रमसे विदिशाओं (आग्नेय, नैर्ऋत्य एवं वायव्य) में स्थित हैं। इनमें पाण्डुका शिला सुवर्णमय, पाण्डुकम्बला रजतमय, रक्ता तपनीयमय और रक्तकम्बला लोहिताक्षमयी है। ये सब शिलायें आकारमें अर्धचन्द्रके समान हैं ॥२८२-८३॥


अष्टोच्छ्रायाः शतं दीर्घा रुन्द्रा पञ्चाशतं च ताः । शिले पाण्डुकरक्ताख्ये दीर्घे पूर्वापरेण च ॥२८४

द्वे पाण्डुकम्बलाख्या च रक्तकम्बलसंज्ञिका । दक्षिणोत्तरदीर्घे ताश्चास्थिरस्थिरभूमिमुखाः ॥ २८५

अर्थ (श्लोक 284 से 285): वे शिलायें आठ (८) योजन ऊंची, सौ (१००) योजन आयत और पचास (५०) योजन विस्तृत हैं। इनमें पाण्डुका और रक्ता नामकी दो शिलायें पूर्व-पश्चिम आयत तथा पाण्डुकम्बला और रक्तकम्बला नामकी दो शिलायें दक्षिण-उत्तर आयत हैं। वे शिलायें अस्थिर भूमि और स्थिर मुखवाली हैं ॥ २८४-८५ ॥


धनुःपञ्चशतं दीर्घं मूले तावच्च विस्तृतम् । अग्रे तदर्धविस्तारं एकशोऽत्रासनत्रयम् ॥ २८६

अर्थ: इनमेंसे प्रत्येक शिलाके ऊपर तीन तीन आसन स्थित हैं। इनकी दीर्घता (ऊंचाई) पांच सौ (५००) धनुष और मूलमें विस्तार भी उतना (५०० धनुष) ही है। उपरिम विस्तार उनका इससे आधा (२५० धनुष) है ॥ २८६ ॥


शक्रस्य दक्षिणं तेषु वीशानस्योत्तरं स्मृतम् । मध्यमं जिनदेवानां तानि पूर्वमुखानि च ॥ २८७

अर्थ: उनमें दक्षिण सिंहासन सौधर्म इन्द्रका, उत्तर ईशान इन्द्रका, और मध्यम जिनदेवों (तीर्थंकरों) का है। वे आसन पूर्वमुख अवस्थित हैं ॥ २८७ ॥


भारताः पाण्डुकायांतु रक्तायामौत्तरा जिनाः । पाण्डुकम्बलसंज्ञायां पश्चाद्वैदेहका जिनाः ॥२८८

पूर्ववैदेहकाश्चापि रक्तकम्बलनामनि । इन्द्रैर्बाल्येऽभिषिच्यन्ते तेषु सिंहासनेषु तु ॥ २८९

अर्थ (श्लोक 288 से 289): पाण्डुका शिलाके ऊपर भरत क्षेत्रमें उत्पन्न हुए तीर्थंकरोंका, रक्ता शिलाके ऊपर औत्तर अर्थात् ऐरावत क्षेत्रमें उत्पन्न तीर्थंकरोंका, पाण्डुकम्बला नामक शिलाके ऊपर अपरविदेहवर्ती तीर्थंकरोंका, तथा रक्तकम्बला नामक शिलाके ऊपर पूर्व विदेहवर्ती तीर्थंकरोंका अभिषेक बाल्यावस्थामें उन सिंहासनोंके ऊपर इन्द्रों द्वारा किया जाता है ॥ २८८-८९॥


दैर्घ्यं योजनपञ्चाशद्विस्तारस्तस्य सार्धकम् ।
सप्तत्रिंशद्द्विभागञ्च चैत्यस्योच्छ्रय इष्यते ॥ २९०

चतुर्योजनविस्तारं द्वारमष्टोच्छ्रयं पुनः ।
तनुद्वारे च तस्यार्धमाने क्रोशावगाढकम् ॥ २९१

सौमनसेषुकारेषु मानुषोत्तरकुण्डले ।
वक्षारकुलशैलेषु रुचकाद्रौ च मञ्जुले ॥ २९२ ॥ त्रिकम्

अर्थ (श्लोक 290 से 292): सौमनस वन, इषुकार पर्वत, मानुषोत्तर पर्वत, कुण्डल गिरि, वक्षार पर्वत, कुलाचल और रमणीय रुचक पर्वत; इनके ऊपर स्थित जिनभवनकी लंबाई पचास (५०) योजन, विस्तार उससे आधा (२५ योजन) तथा ऊंचाई सैंतीस योजन और एक योजनके द्वितीय भाग (३७ १/२ यो.) प्रमाण मानी जाती है । [प्रत्येक जिनभवनमें एक महाद्वार और दो क्षुद्रद्वार होते हैं।] उसके महाद्वारका विस्तार चार (४) योजन और ऊंचाई आठ (८) योजन प्रमाण होती है । क्षुद्रद्वारोंका प्रमाण महाद्वारकी अपेक्षा आधा होता है । जिनभवनका अवगाढ (नीव) एक कोस मात्र होता है ॥ २९०-९२ ॥


अष्टौ दीर्घो द्विविस्तारश्चत्वारि च समुच्छ्रितः ।
गव्यूतिमवगाढश्च देवच्छन्दो मनोहरः ॥ २९३

रत्नस्तम्भधृतश्चारुसूर्यादिमिथुनोज्ज्वलः ।
नानापक्षिमृगाणां च युग्मैर्नित्यमलंकृतः ॥ २९४

अर्थ (श्लोक 293 से 294): जिनभवनका मनोहर देवच्छंद आठ (८) योजन लंबा, दो (२) योजन विस्तीर्ण, चार (४) योजन ऊंचा तथा एक कोस अवगाहवाला होता है ॥ २९३ ॥ उक्त देवच्छंद रत्नमय खम्भोंके आश्रित, सुन्दर सूर्यादिके युगलोंसे उज्ज्वल, तथा अनेक पक्षियों एवं मृगोंके युगलोंसे नित्य ही अलंकृत होता है ॥ २९४ ॥


अष्टोत्तरशतं गर्भगृहाणि जिनमन्दिरे ।
तत्र स्फटिकरत्नोद्भवपीठाणि रुचिराणि तु ॥ २९५

अष्टोत्तरशतं तत्र पर्यङ्कासनमाश्रिताः ।
जिनार्चा १ रत्नमय्यः स्युर्धनुःपञ्चशतोन्नताः ॥ २९६

द्वात्रिंशन्नागयक्षाणां मिथुनप्रतियातनाः २ ।
चामराङ्कितहस्ताः स्युः प्रत्येकं रत्ननिर्मिताः ॥ २९७

सनत्कुमारसर्वाह्वयक्षयोः प्रतिबिम्बके ।
श्रीदेवीश्रुतदेव्योश्च प्रतिबिम्बे जिनपार्श्वयोः ॥ २९८

भृङ्गारकलशादर्शा वीजनं ध्वजचामरे ।
सुप्रतिष्ठातपत्रे चेत्यष्टौ सम्मङ्गलान्यपि ॥ २९९]

अर्थ (श्लोक 295 से 299): जिनमन्दिरमें एक सौ आठ (१०८) गर्भगृह और उनमें स्फटिक एवं रत्नोंसे प्रशस्त रमणीय सिंहासन होते हैं ॥ २९५ ॥ वहां पर्यंक आसनके आश्रित अर्थात् पद्मासनसे स्थित और पांच सौ धनुष ऊंची एक सौ आठ (१०८) रत्नमयी जिनप्रतिमायें विराजमान होती हैं ॥ २९६॥ वहां हाथोंमें चामरोंको धारण करनेवाली व प्रत्येक रत्नोंसे निर्मित ऐसी बत्तीस नाग-यक्षोंके युगलोंकी मूर्तियां होती हैं ॥ २९७ ॥ प्रत्येक जिनबिम्बके दोनों पार्श्वभागोंमें सनत्कुमार और सर्वाह यक्षोंके तथा श्रीदेवी और श्रुतदेवीके प्रतिबिम्ब होते हैं ॥ २९८ ॥ भृंगार, कलश, दर्पण, वीजना, ध्वजा, चामर, सुप्रतिष्ठ और छत्र; ये आठ उत्तम मंगलद्रव्य हैं । रत्नोंसे उज्ज्वल वे


अष्टोत्तरशतं तानि मङ्गलानि पृथक् पृथक् ।
रत्नोज्ज्वलानि राजन्ते प्रतिमोभयपार्श्वयोः ॥३००

अर्थ (श्लोक 299 से 300): मंगलद्रव्य प्रतिमाओंके उभय पार्श्वभागोंमें पृथक् पृथक् एक सौ आठ (१०८) विराजमान होते हैं ॥ २९९-३००॥


देवच्छन्दाग्रमेदिन्यां मध्ये श्रीजैनमन्दिरम् ।
द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलशाः सौवर्णराजताः ॥३०१

पार्श्वयोश्च महाद्वारः प्रत्येकं द्विहतानि च ।
षट्सहस्राणि राजन्ते घटानां धूपसंभृताम् ॥३०२

महाद्वारस्य बाह्ये च पार्श्वयोरुभयोः पृथक् ।
चत्वारि च सहस्राणि लम्बन्ते रत्नमालिकाः ॥३०३

तद्रत्नमालिकामध्ये लम्बन्ते हेममालिकाः ।
त्रिहताष्टसहस्राणि मिलित्वा कान्तिभासुराः ॥३०४

अर्थ (श्लोक 301 से 304): जिनमंदिरके मध्यमें देवच्छंदकी अग्रभूमि (वसति) में सुवर्णमय व रजतमय बत्तीस हजार (३२०००) घट होते हैं ॥३०१॥ प्रत्येक महाद्वारके दोनों पार्श्वभागोंमें दोसे गुणित छह हजार अर्थात् बारह हजार (१२०००) धूपसे परिपूर्ण घट (धूपघट) विराजमान होते हैं ॥ ३०२॥ महाद्वारके बाहिर दोनो पार्श्वभागोंमें पृथक् पृथक् चार चार हजार रत्नमालायें लटकती रहती हैं ॥ ३०३॥ उन रत्नमालाओंके बीचमें कान्तिसे देदीप्यमान सब मिलकर तीनसे गुणित आठ हजार अर्थात् चौबीस हजार (२४०००) सुवर्णमालायें लटकती रहती हैं ॥३०४॥


कानकाः कलशा हेममालिका धूपसङ्गटाः ।
द्विगुणाष्टसहस्राणि प्रत्येकं मुखमण्डपे ॥३०५

मधुरझणझणारावा मुक्तारत्नविनिर्मिताः ।
सकिंकिणीकास्तन्मध्ये राजन्ते घण्टिकाचयाः ॥३०६

क्षुल्लकद्वारयोरग्रे मणिमालादिसर्वकम् ।
महाद्वारोक्तसर्वेषामर्धमानं प्रचक्षते ॥३०७

वसत्याः पृष्ठभागे च मणिमालाष्टसहस्रकम् ।
त्रिगुणाष्टसहस्राणि लम्बन्ते हेममालिकाः ॥३०८

अर्थ (श्लोक 305 से 308): मुखमण्डपमें सुवर्णमय कलश, हेममाला और धूपघट इनमेंसे प्रत्येक द्विगुणित आठ हजार अर्थात् सोलह हजार (१६०००) होते हैं ॥३०५॥ मुखमण्डपके मध्यमें मधुर झनझन ध्वनिसे संयुक्त, मोती व रत्नोंसे निर्मित और क्षुद्र घंटियोंसे सहित ऐसे घंटाओंके समूह विराजमान होते हैं ॥ ३०६॥ क्षुद्रद्वारोंके आगे स्थित उपर्युक्त मणिमाला आदिका प्रमाण महाद्वारके विषयमें कही गई उन सबसे आधा आधा कहा जाता है ॥ ३०७ ॥ वसतीके पृष्ठ भागमें आठ हजार (८०००) मणिमालायें और तीनसे गुणित आठ हजार अर्थात् चौबीस हजार (२४०००) सुवर्णमालायें लटकती होती हैं ॥ ३०८॥


अस्यग्रे जिनवासस्य मञ्जुलो मुखमण्डपः ।
ध्वजादिभिश्च संयुक्तस्तस्मात्प्रेक्षणमण्डपः ॥३०९

अर्थ: जिनालयके आगे ध्वजा आदिकोंसे संयुक्त रमणीय मुखमण्डप तथा उसके आगे


आस्थानमण्डपस्तस्मात् स्तूपा नव पुरः पुरः ।
द्वादशाम्बुजवेदीभिर्जिनसिद्धार्चाभिरन्विताः ॥ ३१०

ततो द्वादशवेदीभिर्जिनसिद्धार्चाभिरन्वितौ ।
चैत्यसिद्धार्थवृक्षौ स्तस्ततोऽपि च महाध्वजाः ॥३११

तत्पुरो जिनवासः स्याच्चतुर्दिक्ष्वपि तस्य च ।
चतस्रो वापिका मुक्तमत्स्याद्या निर्मलम्भसः ॥ ३१२

तत्पुरोभयपार्श्वे च वीथ्याः प्रासादयुग्मकम् ।
तत्पुरस्तोरणं रम्यं तस्मात्प्रासादयोर्द्वयम् ॥ ३१३

अर्थ (श्लोक 309 से 313): प्रेक्षणमण्डप होता है ॥ ३०९ ॥ इस प्रेक्षणमण्डपके आगे आस्थानमण्डप और उसके भी आगे जिन व सिद्धोंकी प्रतिमाओंसे तथा बारह पद्मवेदिकाओंसे संयुक्त नौ स्तूप होते हैं ॥३१०॥ उनके आगे बारह वेदियों एवं जिन व सिद्ध प्रतिमाओंसे संयुक्त चैत्यवृक्ष और सिद्धार्थवृक्ष होते हैं। उनके भी आगे महाध्वजायें होती हैं ॥ ३११ ॥ उनके आगे जिनभवन और उसकी चारों ही दिशाओंमें मत्स्य आदि जलजन्तुओंसे रहित निर्मल जलवाली चार वापिकायें होती हैं ॥ ३१२ ॥ उनके आगे वीथीके उभय पार्श्वभागमें प्रासादयुगल, उसके आगे रमणीय तोरण और उसके आगे दो प्रासाद होते हैं ॥ ३१३ ॥


सर्वाण्येतानि संवेष्ट्य हैमी वेदी मनोरमा ।
राजते केतुभिस्तुङ्गैश्चर्याट्टालकादिभिः ॥ ३१४

तत्पुरश्च चतुर्दिक्षु रत्नस्तम्भाग्रसंस्थिताः ।
मन्दगन्धवहाधूता राजन्ते दशधा ध्वजाः ॥ ३१५

सिंहगजवृषभखगपतिशिखिशशिरविहंसकमलचक्राङ्काः ।
अष्टोत्तरशतसंख्याः पृथक् पृथक् क्षुल्लकाश्च तत्प्रमिताः ॥ ३१६

अर्थ (श्लोक 314 से 316): इन सबको वेष्टित करके स्थित मनोहर सुवर्णमय वेदी उन्नत ध्वजाओं, चर्या (मार्गों) व अट्टालयोंसे सुशोभित होती है ॥ ३१४ ॥ उसके आगे चारों दिशाओंमें रत्नमय खम्भोंके अग्रभागमें स्थित और मन्द वायुसे कम्पित दस प्रकारकी ध्वजायें विराजमान होती हैं ॥ ३१५ ॥ सिंह, गज, बैल, गरुड, मयूर, चन्द्र, सूर्य, हंस, कमल, और चक्रसे चिह्नित वे ध्वजायें संख्यामें अलग अलग एक सौ आठ (१०८) होती हैं। क्षुद्र ध्वजायें भी पृथक् पृथक् उतनी मात्र (१०८-१०८) होती हैं ॥ ३१६ ॥


ध्वजावनिं च संवेष्ट्य हैमी वेदी विराजते ।
योजनप्रमितोत्तुङ्गा क्रोशार्धव्याससंयुता ॥ ३१७.

अर्थ: ध्वजाभूमिको वेष्टित करके सुवर्णमय वेदिका विराजती है। इसकी ऊंचाई एक योजन और विस्तार आधा कोस प्रमाण होता है ॥ ३१७॥


ततोऽशोकवनं रम्यं सप्तच्छदवनं तथा ।
चम्पकाख्यवनं चारु चूताभिख्यं वनं महत् ॥ ३१८

अर्थ: वेदिकाके आगे रमणीय अशोकवन, सप्तच्छदवन, सुन्दर चम्पक नामक वन तथा आम्र नामक वन; ये चार विशाल वन होते हैं ॥ ३१८॥


ते प्रागारभ्य तिष्ठन्ति प्रादक्षिण्येन तानि च ।
वनप्रणिधिमध्ये च मानस्तम्भो विभाति च ॥ ३१९

अर्थ: वे वन पूर्व दिशाको प्रारम्भ करके प्रदक्षिणक्रमसे स्थित होते हैं। वनके ठीक मध्यमें मानस्तम्भ सुशोभित होता है ॥ ३१९॥


संवेष्ट्य तद्वनं रम्यो रत्नसालो विराजते ।
चतुर्गोपुरसंयुक्तश्चर्याट्टालदिसंयुतः ॥ ३२०.

अर्थ: उस वनको वेष्टित करके रमणीय रत्नमय प्राकार विराजमान होता है। वह प्राकार चार गोपुरद्वारोंसे संयुक्त तथा चर्यालय एवं अट्टालय आदिकोंसे संयुक्त होता है ॥ ३२०॥


योजनानां शतं दीर्घं तदर्धं चापि विस्तृतम् ।
पञ्चसप्ततिमुद्विद्धमर्धयोजनगाधकम् ॥ ३२१

द्वारमस्याष्टविस्तारं षोडशोच्छ्रयमुच्यते ।
तदर्धमाने द्वे चान्ये तनुद्वारे प्रकीर्तिते ॥ ३२२

एवंमानानि चत्वारि भद्रसाले चतुर्दिशम् ।
नन्दनेऽपि च चत्वारि भद्रसालैः समानि च ॥ ३२३

सौमनसार्धमानानि पाण्डुकायतानानि च ।
अर्हदायतानन्येवं सर्वमेरुषु लक्षयेत् ॥ ३२४

अर्थ (श्लोक 321 से 324): सौ (१००) योजन लंबा, उससे आधा (५० यो.) विस्तृत, पचत्तर (७५) योजन ऊंचा, और आधा योजन मात्र गहराईसे संयुक्त ऐसा जो उत्कृष्ट जिनभवन होता है उसका मुख्य द्वार आठ योजन विस्तीर्ण और सोलह योजन ऊंचा कहा जाता है। उसके अन्य दो लघुद्वार मुख्य द्वारकी अपेक्षा आधे प्रमाणवाले कहे गये हैं। इस प्रकारके प्रमाणवाले चार जिनभवन भद्रसाल वनमें चारों दिशाओंमें सुशोभित हैं। भद्रसाल वनमें स्थित इन जिनभवनोंके ही समान नन्दन वनमें भी चार जिनभवन विराजमान हैं। सौमनस वनमें स्थित पूर्वोक्त जिनायतनोंकी अपेक्षा आधे प्रमाणवाले पाण्डुक वनके जिनायतन हैं। इसी प्रकार सब (५) मेरुओंके ऊपर स्थित जिनभवन समझना चाहिये ॥ ३२१-२४॥


विजयार्धेषु सर्वेषु जम्बुशाल्मलिवृक्षयोः ।
जिनवासप्रमाणानि भारतेन समानि च ॥ ३२५

अर्थ: सब विजयार्धों और जम्बू एवं शाल्मलि वृक्षोंके ऊपर स्थित जिनालयोंके प्रमाण भरतक्षेत्रस्थ विजयार्ध आदिके ऊपर स्थित जिनालयोंके समान है [आयाम १ कोस, विस्तार आधा (१/२) कोस ऊंचाई पौन (३/४) कोस; मुख्य द्वारकी ऊंचाई ३२० धनुष और विस्तार १६० धनुष ] ॥ ३२५


कूटानां पर्वतानां च भवनानां महीरुहाम् ।
वापिनामपि सर्वासां वेदिका स्थलवद्भवेत् ॥ ३२६

अर्थ: कूटों, पर्वतों, भवनों, वृक्षों और सब वापियोंके भी स्थलके समान वेदिका हुआ करती है ॥ ३२६


मन्दरो गिरिराजश्च मेरुश्च प्रियदर्शनः । रत्नोच्चयो लोकनाभिर्मनोरम्यः सुदर्शनः ॥ ३२७

दिशादिरुत्तमोस्तश्च सूर्यावर्तः स्वयंप्रभः । वतङ्को लोकमध्यश्च सूर्यावरण एव च ॥ ३२८

एवं षोडशभिः शैलः कीर्त्यते नामभिः शुभैः । वज्रमूलो मणिशिखः स्वर्णमध्यो गुणान्वितः ॥३२९

अर्थ (श्लोक 327 से 329): वह पर्वत १ मन्दर २ गिरिराज ३ मेरु ४ प्रियदर्शन (शिलोच्चय) ५ रत्नोच्चय ६ लोकनाभि ७ मनोरम ८ सुदर्शन ९ दिशादि १० उत्तम ११ अस्त (अच्छ) १२ सूर्यावर्त १३ स्वयंप्रभ १४ वतंक (अवतंस) १५ लोकमध्य और १६ सूर्यावरण; इन सोलह शुभ नामोंसे कहा जाता है । अनेक गुणोंसे संयुक्त इस मेरु पर्वतका मूल भाग वज्रमय, शिखर मणिमय और मध्यभाग सुवर्णमय है ॥ ३२७- ३२९ ॥


द्वादशाष्टौ चतुष्कं च मूलमध्याग्रविस्तृता । जगत्यष्टोच्छ्रया भूमिमवगाढार्धयोजनम् ॥ ३३०

सर्वरत्नमयी मध्ये वैडूर्यशिखरोज्ज्वला । वज्रमूला च सा द्वीपं परिक्षिपति सर्वतः ॥३३१

धनुःपञ्चाशतं रुन्धा मूलेऽग्रेऽपि च वेदिका । जाम्बूनदमयी मध्ये गव्यूतिद्वयमुद्गता ॥ ३३२

तस्या अभ्यन्तरे बाह्ये वनं हेमशिलातलम् । रम्यं च वापिकाश्चित्राः प्रासादास्तत्र सन्ति च ॥३३३

शतं सार्धशतं द्विशतं विस्तृता धनुषां क्रमात् । हीनमध्योत्तमा वाप्यो गाढा स्वं दशमं च ताः ॥३३४

अर्थ (श्लोक 330 से 334): क्रमसे मूलमें बारह (१२) मध्यमें आठ (८) और उपरिम भागमें चार (४) योजन विस्तृत आठ (८) योजन ऊंची तथा आध (१/२) योजन भूमिगत अवगाह (नीव) से संयुक्त जो जगती (वेदिका) मध्यमें सर्वरत्नमयी होकर वैडूर्यमणिमय शिखरसे उज्ज्वल एवं वज्रमय मूल-भागसे सहित है वह द्वीप (जम्बूद्वीप) को चारों ओरसे वेष्टित करती है ॥ ३३०-३३१ ॥ उसके मध्यभागमें जो सुवर्णमयी वेदिका है वह मूल व उपरिम भागमें भी पांच सौ (५००) धनुष विस्तृत तथा दो कोस ऊंची है ॥३३२॥ उस वेदिकाके अभ्यन्तर और बाह्य भागमें सुवर्णमय शिलातलसे संयुक्त रमणीय वन, वापिकायें और विचित्र प्रासाद हैं ॥ ३३३ ॥ यहां स्थित वापियोंमें हीन वापियोंका विस्तार सौ (१००) धनुष, मध्यम वापियोंका विस्तार डेढ़ सौ (१५०) धनुष और उत्तम वापियोंका विस्तार दो सौ (२००) धनुष प्रमाण है । उनकी गहराई अपने विस्तारके दसवें भाग (१०, १५, २० धनुष) प्रमाण है ॥ ३३४ ॥


पञ्चाशतं शतं पञ्चसप्ततिं धनुषां क्रमात् । विस्तृता आयता उच्चाः प्रासादास्तत्र हीनकाः ॥३३५

विस्तृता धनुषां षट् च द्वारो द्वादश चोद्गताः । अवगाढाः पुनर्भूमौ शुद्धं दण्डचतुष्टयम् ॥३३६

अर्थ (श्लोक 335 से 336): वहां वेदिकाके ऊपर जो हीन (जघन्य) प्रासाद स्थित हैं वे क्रमसे पचास (५०) धनुष विस्तृत, सौ (१००) धनुष आयत और पचत्तर (७५) धनुष ऊंचे हैं ॥ ३३५ ॥ इनके द्वारोंका विस्तार छह (६) धनुष, ऊंचाई बारह (१२) धनुष, और भूमिमें अवगाह शुद्ध चार


द्विगुणास्त्रिगुणाश्च स्युर्द्वासायामोद्गमस्ततः । मध्यमा उत्तमाश्चैषां द्विद्विद्वारं सगाधकम् ॥३३७

अर्थ (श्लोक 336 से 337): (४) धनुष मात्र है ॥ ३३६ ॥ इन हीन प्रासादोंकी अपेक्षा मध्यम प्रासादोंके विस्तार, आयाम और ऊंचाईका प्रमाण दूना; तथा उत्तम प्रासादोंके विस्तार, आयाम और ऊंचाईका प्रमाण उनसे तिगुना है। उनके गहराई सहित जो दो दो द्वार हैं वे जघन्य प्रासादोंके द्वारोंसे प्रमाणमें दूने दूने हैं ॥ ३३७ ॥ मध्यम प्रासादका विस्तार १००, आयाम २००, उत्सेध १५०, द्वारका विस्तार १२, ऊंचाई २४, अवगाढ ८। उत्कृष्ट प्रासादका भी विस्तार १५०, आयाम ३००, उत्सेध २२५, द्वारका विस्तार १८, ऊंचाई ३६, अवगाढ १२ धनुष।


मालावली [ल्ली] प्रभासंज्ञा कदल्यासनवीक्षणाः । वीणागर्भलताजालाः शिलाचित्रप्रसाधनाः ॥३३८

उपस्थानगृहैश्चैवं मोहनाख्याश्च सर्वतः । गृहा रत्नमया रम्या वानान्तरसुरोषिताः ॥३३९

अर्थ (श्लोक 338 से 339): मालागृह, वल्लीगृह, सभागृह नामक, कदलीगृह, आसनगृह, प्रेक्षणगृह, वीणागृह, गर्भगृह, लतागृह, जालगृह (?), शिलागृह (?), चित्रगृह, प्रसाधनगृह, उपस्थानगृह और मोहनगृह; ये सब ओर स्थित रमणीय रत्नमय गृह व्यन्तर देवोंसे अधिष्ठित हैं ॥ ३३८-३९ ॥


हंसक्रौञ्चमृगेन्द्राख्यैर्गजैर्मकरनामभिः । प्रवालगरुडाख्यैश्च स्फटिकप्रगतोन्नतैः ॥३४०

दीर्घस्वस्तिकवृत्तैश्च पृथूलेन्द्रासनैरपि । गन्धासनैश्च रत्नाद्यैर्युक्ता देवमनोहरैः ॥३४१

अर्थ (श्लोक 340 से 341): वे प्रासाद देवोंके मनको हरनेवाले हंस, क्रौंच व सिंह नामक आसनोंसे; गज जैसे आसनोंसे, प्रवाल एवं गरुड नामक आसनोंसे, स्फटिक मणिमय उन्नत आसनोंसे; दीर्घ, स्वस्तिक व गोल आकारवाले आसनोंसे; विशाल इन्द्रासनोंसे, तथा रत्नादिनिर्मित गन्धासनोंसे भी संयुक्त हैं ॥ ३४०-४१ ॥


विजयं वैजयन्तं च जयन्तमपराजितम् । तोरणानि तु संज्ञाभिः पूर्वादिषु चतुर्दिशम् ॥३४२

तत्पञ्चशतविस्तारं द्व्यर्धविस्तारमुच्छ्रितम् । प्रासादोऽत्र द्विविस्तारस्तोरणे चतुरुच्छ्रयः ॥३४३

अर्थ (श्लोक 342 से 343): पूर्वादि चारों दिशाओंमें क्रमशः विजय, वैजयन्त, जयन्त और अपराजित इन संज्ञाओंसे युक्त चार तोरणद्वार स्थित हैं ॥३४२॥ इनमेंसे प्रत्येक तोरणद्वार पांच सौ (५००) योजन विस्तृत और विस्तारसे डेढ़गुना अर्थात् साढ़े सात सौ (५०० x ३/२ = ७५०) योजन ऊंचा है। उसके ऊपर जो प्रासाद स्थित है उसका विस्तार दो योजन और ऊंचाई चार योजन मात्र है॥ ३४३ ॥


विजयं च वैजयंतं जयंतमपराजियं च पुव्वादी । दारचउक्काणुदओ अडजोयणमद्धवित्थारो ॥१८


विजयादिदुवाराणं पंचसया जोयणाणि वित्थारा ।
पत्तेक्कं उच्चेहो सत्तसयाणि च पण्णासा ॥१९

अर्थ: त्रिलोकप्रज्ञप्तिमें भी कहा है – विजयादिक द्वारोंमेंसे प्रत्येकका विस्तार पांच सौ (५००) योजन और ऊंचाई सात सौ पचास (७५०) योजन प्रमाण है ॥१९॥ इस प्रकार कोई आचार्य कहते हैं ।


तोरणाख्याः सुरास्तेषु द्वीपस्य परिधिर्विना ।
तोरणैः स चतुर्भक्तस्तोरणान्तरमुच्यते ॥ ३४४

अर्थ: उन तोरणद्वारोंके ऊपर उनके ही नामवाले अर्थात् विजय, वैजयन्त, जयन्त और अपराजित नामक देव रहते हैं । तोरणद्वारोंसे रहित जम्बूद्वीपकी परिधिको चारसे भाजित करनेपर इन तोरणद्वारोंका अन्तर कहा जाता है ॥ ३४४ ॥


द्वीपान् व्यतीत्य संख्येयान् जम्बूद्वीपोऽन्य इष्यते ।
पूर्वस्यां तस्य वज्रायां विजयस्य पुरं वरम्॥३४५

तद् द्वादश सहस्राणि विस्तृतं वेदिकावृतम् ।
चतुस्तोरणसंयुक्तं सुचिरं सर्वतोऽद्भुतम् ॥ ३४६

अर्थ (श्लोक 345 से 346): इस जम्बूद्वीपसे संख्यात द्वीपोंको लांघकर एक दूसरा जम्बूद्वीप माना जाता है। उसकी पूर्व दिशामें वज्रा पृथिवीके ऊपर विजय देवका उत्तम पुर है॥ ३४५॥ वह बारह हजार (१२०००) योजन विस्तृत, वेदिकासे वेष्टित, चार तोरणोंसे संयुक्त, अविनश्वर और सब ओरसे आश्चर्यजनक है ॥ ३४६ ॥


साष्टभागं त्रिकं चाग्रे मूले तत्तु चतुर्गुणम्। तत्राकारस्य विस्तारस्तस्य गाधोऽर्धयोजनम् ॥३४७

सप्तत्रिंशत्पुनः सार्धा हेमप्राकार उद्गमः। गोपुराणां चतुर्दिक्षु प्रत्येकं पञ्चविंशतिः ॥३४८

एकत्रिंशत्सगव्यूतिर्व्यासो गोपुरसद्मनः। उच्छ्रयो द्विगुणस्तस्माद् गाधः स्यादर्धयोजनम् ॥ ३४९

भूमिभिः सप्तदशभिः प्रासादा गोपुरेषु तु। सर्वरत्नसमाकीर्णा जाम्बूनदमयाश्च ते ॥ ३५०

अर्थ (श्लोक 347 से 350): उस पुरीके प्राकारका विस्तार उपरि भागमें आठवें भागसे सहित तीन (३ १/८) योजन तथा मूलमें उससे चौगुणा अर्थात् साढ़े बारह १२ १/२ योजन प्रमाण है। गहराई उसकी आध योजन प्रमाण है ॥ ३४७॥ इस सुवर्णमय प्राकारकी ऊंचाई साढ़े सैंतीस (३७ १/२) योजन प्रमाण है। चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येक दिशामें इसके पच्चीस (२५) गोपुरद्वार हैं। ये सब गोपुरद्वार चारों दिशाओंमें १०० हैं ॥ ३४८ ॥ गोपुरस्थ प्रासादका विस्तार एक कोस सहित इकतीस (३१ १/४) योजन, ऊंचाई उससे दूनी (६२ १/२ यो.) और गहराई आध (१/२) योजन प्रमाण है ॥ ३४९ ॥ गोपुरद्वारोंके ऊपर जो सत्तरह भूमियों (खण्डों) से संयुक्त प्रासाद हैं वे सर्वरत्नोंसे व्याप्त एवं सुवर्णमय हैं ॥ ३५० ॥


तत्प्राकारस्य मध्येऽस्ति रम्यं राजाङ्गणं ततः। योजनानां द्वादशशतं रुन्ध्रं गव्यूतिरस्य तु॥३५१

सहस्रार्धधनुर्व्यासा गव्यूतिद्वयमुद्गता। चतुर्गोपुरसंयुक्ता वेदिका तस्य सर्वतः ॥३५२

राजाङ्गणस्य मध्येऽस्ति प्रासादो रत्नतोरणः। द्विषष्ठियोजनं क्रोशद्वितयं तस्य चोन्नतिः ॥३५३

तदर्धविस्तृतिर्गाढो द्विक्रोशं द्वारमस्य तु। चतुरष्टयोजनव्यासतुङ्गं वज्रकवाटकम् ॥ ३५४

अर्थ (श्लोक 351 से 354): उस प्राकारके मध्यमें रमणीय राजाङ्गण है जिसका विस्तार बारह सौ (१२००) योजन और बाहल्य आधा कोस मात्र है ॥ ३५१ ॥ उसके सब ओर पांच सौ (५००) धनुष विस्तृत, दो कोस ऊंची और चार गोपुरद्वारोंसे संयुक्त वेदिका है ॥ ३५२ ॥ राजाङ्गणके मध्यमें रत्नमय तोरणसे संयुक्त एक प्रासाद स्थित है। उसकी ऊंचाई बासठ योजन और दो कोस (६२ २/४ यो.), विस्तार उससे आधा (३१ १/४ यो.) तथा गहराई दो (२) कोस प्रमाण है। उसका वज्रमय कपाटोंसे संयुक्त द्वार चार योजन विस्तृत और आठ योजन ऊंचा है ॥३५३-५४॥


प्रासादस्य चतुर्दिक्षु प्रासादः पृथगेकशः। प्रासादा जातजातास्ते षट्पर्यन्तचतुर्गुणाः ॥३५५

अर्थ: जिनभवनोंसे विभूषित और उपवन व वेदीसे संयुक्त उन नगरियोंका विस्तार उत्सेध योजनसे बारह हजार (१२०००) योजन प्रमाण है ॥ २० ॥ उस प्रासादकी चारों दिशाओंमें पृथक् पृथक् एक एक अन्य प्रासाद अवस्थित है। इस प्रकार उत्तरोत्तर मण्डलगत वे प्रासाद छह (छठे मण्डल) तक चौगुणे हैं ॥ ३५५ ॥


प्रासादानां प्रमाणं च मण्डलं च भणाम्यतः ।
मुख्यप्रासाद एकश्च चत्वारः प्रथममण्डले ॥ ३५६

द्वितीये षोडश प्रोक्ताश्चतुःषष्टिस्तृतीयेके ।
ततश्चतुर्गुणाः प्रोक्ता चतुर्थे पञ्चमे ततः ॥ ३५७

चतुर्गुणाः स्युः प्रासादाः षष्ठे तेभ्यश्चतुर्गुणाः ।
उत्सेधादिमितो वक्ष्ये प्रासादानां यथाक्रमम् ॥ ३५८

अर्थ (श्लोक 356 से 358): आगे इन प्रासादोंके प्रमाण और मण्डलका कथन करते हैं- मुख्य प्रासाद एक है। आगे प्रथम मण्डलमें चार (४), द्वितीयमें सोलह (१६), तृतीयमें चौंसठ (६४), चतुर्थ मण्डलमें इनसे चौगुणे (२५६), पंचम मण्डलमें उनसे चौगुणे (२५६ × ४ = १०२४) तथा छठे मण्डलमें उनसे भी चौगुणे (१०२४ × ४ = ४०९६) प्रासाद हैं। आगे इन प्रासादोंके उत्सेध आदिका कथन यथाक्रमसे करते हैं ॥ ३५६-३५८ ॥


मुख्यप्रासादमानास्ते प्रथमावरणद्वये ।
व्यासोत्सेधावगाढंस्तु तृतीये च चतुर्थके ॥ ३५९

तदर्धमानाः प्रासादाः पञ्चमे षष्ठके पुनः ।
तदर्धमानकाः प्रोक्ताः केवलज्ञानलोचनैः ॥ ३६०

अर्थ (श्लोक 359 से 360): प्रथम दो मण्डलोंमें जो प्रासाद स्थित हैं उनके विस्तारादिका प्रमाण मुख्य प्रासादके समान (विस्तार ३१ १/४ यो., ऊंचाई यो. ६२ १/२, अवगाह को. २) है। तृतीय और चतुर्थ मण्डलके प्रासाद विस्तार, उत्सेध और अवगाढमें उपर्युक्त प्रासादोंकी अपेक्षा आधे प्रमाणवाले हैं। इनसे आधे प्रमाणवाले पांचवें और छठे मण्डलके प्रासाद हैं, ऐसा केवलज्ञानियोंके द्वारा निर्दिष्ट किया गया है ॥ ३५९-६० ॥


प्रासादानां च सर्वेषां प्रत्येकं वेदिका भवेत् ।
नानारत्नसमाकीर्णा विचित्रा च मनोरमा ॥ ३६१

मुख्यप्रासादके वेदी प्रथमे मण्डलद्वये ।
धनुःपञ्चशतव्यासगव्यूतिद्वयमुद्गता ॥ ३६२

तृतीये च चतुर्थे च तदर्धव्यासतुङ्गता ।
मण्डले पञ्चमे षष्ठे तदर्धोत्सेधरुन्धिका ॥ ३६३

अर्थ (श्लोक 361 से 363): इन सब प्रासादोंमेंसे प्रत्येक प्रासादके नाना रत्नोंसे व्याप्त एक एक विचित्र मनोहर वेदिका है ॥३६१॥ मुख्य प्रासाद तथा प्रथम दो मण्डलोंके प्रासादोंकी वेदी पांच सौ (५००) धनुष विस्तृत और दो कोस ऊंची है ॥३६२॥ तृतीय और चतुर्थ मण्डलके प्रासादोंकी वेदीका विस्तार व ऊंचाई उससे आधी है। इससे भी आधे विस्तार व ऊंचाईसे संयुक्त पांचवें और छठे मण्डलके प्रासादोंकी वेदी है ॥३६३॥


गुणसंकलनरूपेण स्थितानि भवनानि च ।
चतुःशतयुतं पञ्चसहस्रं चैकषष्ठिकम् ॥ ३६४

अर्थ: गुणसंकलन रूपसे अर्थात् उत्तरोत्तर चौगुणे चौगुणे क्रमसे स्थित वे भवन पांच हजार चार सौ इकसठ हैं- १+४+१६+६४+२५६+१०२४+४०९६=५४६१ ॥३६४॥


प्रासादे विजयस्यात्र सिंहासनमनुत्तरम् ।
सचामरं च सच्छत्रं तस्मिन् पूर्वमुखोऽमरः ॥ ३६५

अर्थ: यहाँ विजयदेवके प्रासादमें चामरों और छत्रसे सहित विजयदेवका अनुपम सिंहासन


उत्तरस्यां सहस्राणि षट् सामानिकसंज्ञिनाम् ।
विदिशोश्च पुरा षट् स्युरग्रदेव्यो हि शासनाः ॥३६६

आसन्नाष्टौ सहस्राणि परिषत्पूर्वदक्षिणा ।
दश मध्यमिका वेद्या दक्षिणस्यां तु सा दिशि ॥३६७

द्वादशैव सहस्राणि बाह्या सापरदक्षिणा ।
आसनेष्वपरस्यां तु सप्त सैन्यमहत्तराः ॥ ३६८

अष्टादश सहस्राणि यात्मरक्षाश्चतुर्दिशम् ।
तासु दिक्षु च तावन्ति तेषां भद्रासनानि च ॥ ३६९

अष्टादश सहस्राणि देव्यस्तत्परिवारिकाः ।
विजयः सेव्यमानस्तैः पल्यं जीवति साधिकम् ॥ ३७०

अर्थ (श्लोक 365 से 370): स्थित है । वह उसके ऊपर पूर्वाभिमुख होकर विराजमान होता है ॥३६५॥ इसके उत्तर तथा दो विदिशाओं (वायव्य और ईशान) में सामानिक संज्ञावाले देवोंके छह हजार (६०००) सिंहासन हैं । मुख्य सिंहासनके पूर्वमें अपने अपने आसन सहित छह अग्र देवियां स्थित रहती हैं ॥३६६॥ उसके पूर्व-दक्षिण (आग्नेय) कोणमें अभ्यन्तर परिषदके आठ हजार (८०००), दक्षिण दिशामें मध्यम परिषदके दस हजार (१००००), और दक्षिण-पश्चिम (नैऋत्य) कोणमें बाह्य परिषदके बारह हजार (१२०००) सिंहासन स्थित हैं । मुख्य सिंहासनकी पश्चिम दिशामें स्थित आसनोंके ऊपर सात सेनामहत्तर विराजते हैं । मुख्य सिंहासनकी चारों दिशाओंमें अठारह हजार (१८०००) आत्मरक्ष देव विराजते हैं, उनके भद्रासन उन्हीं दिशाओंमें उतने (१८०००) ही होते हैं ॥ ३६७-६९ ॥ उसकी पारिवारिक देवियां अठारह हजार (१८०००) होती हैं । उपर्युक्त उन सब देवोंसे उपास्यमान विजय देव साधिक एक पल्य तक जीवित रहता है ॥ ३७० ॥


विजयादुत्तरस्यां च सुधर्मा नामतः सभा ।
सार्धद्वादशदीर्घा सा तदर्धं चापि विस्तृता ॥ ३७१

योजनानि नवोद्विद्धा गाढा गव्यूतिमीरिता ।
उत्तरस्यां ततश्चापि तावन्मानो जिनालयः ॥ ३७२

अपरोत्तरतस्तस्मादुपपातसभा शुभा ।
प्रासादात्प्रथमात्पूर्वा त्वभिषेकसभा ततः ॥ ३७३

अलंकारसभा पूर्वा ततो मन्त्रसभा पुरः ।
सुधर्मासममानाश्च सभा सर्वप्रविस्तरैः ॥ ३७४

पञ्च चैव सहस्राणि चत्वार्यैव शतानि च ।
सप्तषष्टिश्च ते सर्वे प्रासादा विजयालये ॥ ३७५

अर्थ (श्लोक 371 से 375): विजयदेवके प्रासांदसे उत्तर दिशामें साढ़े बारह (१२ १/२) योजन लंबी और उससे आधी (६ १/४ यो.) विस्तृत सुधर्मा नामकी सभा है ॥ ३७१ ॥ उस सुधर्मा सभाकी ऊंचाई नौ योजन और गहराई एक कोस प्रमाण कही गई है । इसके उत्तरमें उतने ही प्रमाणवाला एक जिनालय है ॥ ३७२ ॥ उसके पश्चिमोत्तर (वायव्य) कोणमें उत्तम उपपादसभा है । प्रथम प्रासादके पूर्वमें अभिषेकसभा, उसके पूर्वमें अलंकारसभा, और उसके आगे मंत्रसभा स्थित है । ये सब सभाभवन विस्तारमें सुधर्मा सभाके समान प्रमाणवाले हैं ॥ ३७३-७४ ॥ विजयभवनके आश्रित वे सब प्रासाद संख्यामें पांच हजार चार सौ सड़सठ (५४६७) हैं ॥३७५॥


राजाङ्गणस्य बाह्ये च परिवारसुधाशिनाम् । स्फुरद्ध्वजपताकाः स्युः प्रासादा मणितोरणाः ॥

अर्थ: राजांगणके बाह्य भागमें भी परिवार देवोंके ध्वजा-पताकाओंसे प्रकाशमान और मणिमय तोरणोंसे संयुक्त प्रासाद हैं ॥ ३७६ ॥


तन्नगराद्बहिर्गत्वा पञ्चविंशतियोजनम् । अशोकं सप्तपर्णं च चम्पकं चूतनामकम् ॥३७७

पूर्वाद्यानि च चत्वारि वनान्येव तु मानतः । द्वादशैव सहस्राणि योजनानां तदायतिः ॥ ३७८

विस्तारश्च सहस्रार्धं तन्मध्येऽशोकपादपः । जम्बूपीठार्धमाने च जम्बूमानाध्रवत् स्थितः ॥३७९

अर्थ (श्लोक 377 से 379): उस नगरके बाह्यमें पच्चीस (२५) योजन जाकर अशोक, सप्तपर्ण, चम्पक और आम्र नामक चार वन क्रमशः पूर्वांदिक दिशाओंमें स्थित हैं । ये प्रमाणसे बारह हजार (१२०००) योजन आयत और पांच सौ (५००) योजन विस्तृत हैं । उसके मध्यमें जम्बूवृक्षकी पीठसे आधे प्रमाणवाली पीठके ऊपर जम्बूवृक्षकी ऊंचाई आदिके प्रमाणसे आधे प्रमाणवाला अशोकवृक्ष स्थित है ॥ ३७७-७९ ॥


चतस्रः प्रतिमास्तस्य पादपस्य चतुर्दिशम् । रत्नमय्यो जिनेन्द्राणामशोकेनातिपूजिताः ॥ ३८०

अर्थ: उस अशोक वृक्षकी चारों दिशाओंमें अशोक नामक देवसे अतिशय पूजित रत्नमयी चार जिनेन्द्रप्रतिमायें विराजमान हैं ॥ ३८० ॥


तस्मात्पूर्वोत्तरस्यां तु वशोकाख्यसुरस्य च । प्रासादो विजयस्येव मानतोऽशोकसेवितः ॥ ३८१

अर्थ: अशोक वृक्षकी पूर्वोत्तर (ईशान) दिशामें अशोक नामक देवका प्रासाद है । अशोक देवसे सेवित वह प्रासाद प्रमाणमें विजय देवके प्रासादके समान है ॥ ३८१ ॥


विजयेन समाः शेषाः वैजयन्तादयस्त्रयः । परिवारालयायुर्भिः स्वदिक्षु नगरण्यपि ॥ ३८२

अर्थ: शेष जो वैजयन्त आदि तीन देव हैं वे परिवार, भवन और आयुमें विजय देवके समान हैं । उनके नगर भी अपनी अपनी दिशाओंमें स्थित हैं ॥ ३८२ ॥


वर्णा यथा पञ्च सुरेन्द्रचापे यथा रसो वा लवणः समुद्रे ।
औष्ण्यं रवेश्चन्द्रमसश्च शैत्यं तदाकृतिश्चाकृतका भवन्ति ॥३८३

प्रासादशैलद्रुमसागराद्याः वर्णस्वभावाकृतिमानभेदैः ।
अकृत्रिमा वेल्लसिकास्तथैव लोकानुभावात्नियता हि भावाः ॥ ३८४

अर्थ (श्लोक 383 से 384): जिस प्रकार इन्द्रधनुषमें पांच वर्ण, समुद्रमें खारा रस, सूर्यमें उष्णता और चन्द्रमामें शीतता तथा उनकी आकृति ये सब अकृत्रिम (स्वाभाविक) होते हैं; उसी प्रकार प्रासाद, पर्वत, वृक्ष और समुद्र आदि पदार्थ वर्ण, स्वभाव, आकृति एवं प्रमाण आदि भेदोंसे अकृत्रिम या स्वाभाविक होते हैं। ठीक ही है- लोकके प्रभावसे पदार्थ नियत स्वभाववाले होते हैं ॥ ३८३-८४ ॥

द्वितीयो विभागः

क्षुधातृषादिभिर्दोषैर्वर्जितान् जिनगपुङ्गवान् । नत्वा वाध्यादिविस्तारं व्याख्यास्यामि समासतः ॥१


द्वीपाद्द्विगुणविस्तारः समुद्रो लवणोदकः । द्वीपमेनं परिक्षिप्य चक्रे नेमिरिव स्थितः ॥ २

अर्थ: समुद्र ऊपर नीचे संक्षिप्त और चित्रा पृथिवीके प्रणिधि भागमें विस्तीर्ण है। इसलिये उसका आकार एक नावके ऊपर स्थित अधोमुख दूसरी नावके समान है ॥ २ ॥


दशैव सहस्राणि मूलेऽग्रेऽपि पृथुर्मतः । सहस्रमवगाढो गामूर्ध्वं स्यात् षोडशोच्छ्रितः ॥ ३

अर्थ (श्लोक 2 से 3): जम्बूद्वीपकी अपेक्षा दुगुणे विस्तारवाला लवणोदक समुद्र इस द्वीपको घेरकर चक्र (पहिया) में नेमिके समान स्थित है । अर्थात् जैसे नेमि (हाल) चक्रको सब ओरसे वेष्टित करती है वैसे ही लवण समुद्र जम्बूद्वीपको सब ओरसे वेष्टित करके स्थित है ॥२॥ वह मूलमें और ऊपर भी दस ही हजार (१००००) योजन पृथु (विस्तृत) माना गया है। इसकी गहराई पृथिवीके ऊपर एक हजार (१०००) योजन और [सम जलभागसे] ऊपर ऊंचाई सोलह योजन प्रमाण है ॥३॥ लवण समुद्रके बाह्य भागमें, शिखरपर और अभ्यन्तर भागमें क्रमसे वेलंधर नागकुमार देवोंके बहत्तर हजार (७२०००), अट्ठाईस हजार ( २८००० ) और ब्यालीस (४२०००) विमान स्थित हैं ॥ ३ ॥


उक्तं च त्रिलोकप्रज्ञप्तौ [४-२४००]-
चित्तोपरिम तलादो कूडायारेण उवरि वारिणिहो । सत्तसयजोयणाइं उदएण णहम्मि चिट्ठेदि ॥१

अर्थ: क्षुधा और तृषा आदि दोषोंसे रहित जिनेन्द्रोंको नमस्कार करके मैं संक्षेपसे सब समुद्रोंमें आदिभूत लवणसमुद्रके विस्तार आदिका वर्णन करूंगा ॥ १ ॥ त्रिलोकप्रज्ञप्तिमें कहा भी है- यह समुद्र चित्रा पृथिवीके उपरिमतलसे ऊपर आकाशमें सात सौ (७००) योजन ऊंचा होकर कूटके आकारसे स्थित है ॥ १ ॥


देशोना नव च त्रीणि एकमेकं तथाष्टकम् । पञ्चैकं च परिक्षेपः स्थानकैर्लवणोदधेः ॥४

अर्थ: ये नगर दोनों तटोंसे सात सौ (७००) योजन जाकर तथा शिखरसे दो कोस अधिक सात सौ (७०० १/२) योजन जाकर आकाशतलमें स्थित हैं। इनका विस्तार दस हजार (१००००) योजन प्रमाण है ॥ ४ ॥


प्रदेशान् पञ्चनवतिं गत्वा देशमधोगतः । एवमङ्गुलहस्तादीन् जगत्या योजनानि च ॥५

पञ्चाग्रां नवतिं देशान् गत्वा देशांश्च षोडश । उच्छ्रितोऽङ्गुलदण्डाद्यानेवमेव समुच्छ्रितः ॥ ६

अर्थ (श्लोक 4 से 6): लवण समुद्रकी परिधि कुछ कम नौ, तीन, एक, एक, आठ, पांच और एक (१५८११३९) इन स्थानकों (अंकों) के क्रमसे पन्द्रह लाख इक्यासी हजार एक सौ उनतालीस योजन प्रमाण है ॥ ४ ॥ लवण समुद्र जगतीसे पंचानबै प्रदेशोंकी हानि करके एक प्रदेश नीचे गया है। इसी प्रकारसे अंगुल, हस्तादिक और योजनोंकी भी हानि समझना चाहिये ॥ ५ ॥ वह पंचानबै प्रदेशोंकी हानि करके सोलह प्रदेश ऊपर गया है । इसी प्रकारसे ही ऊपर अंगुल और धनुष आदिकी भी हानि जानना चाहिये ॥ ६ ॥ इन देवोंकी नगरियां द्वितीय जम्बूद्वीपके भीतर अपनी अपनी दिशामें स्थित हैं । वे नगरियां अपराजित देवकी नगरियोंके समान हैं ॥ ६ ॥


एकादश सहस्राणि यमवास्यां गतोच्छ्रयः ।
ततः पञ्च सहस्राणि पौर्णिमास्यां विवर्धते ॥ ७

अर्थ: अमावास्याके दिन उक्त जलशिखाकी ऊंचाई ग्यारह हजार (११०००) योजन होती है । पूर्णिमाके दिन वह उससे पांच हजार योजन बढ़ जाती है (११००० + ५००० = १६०००) ॥ ७ ॥


पञ्चानां तु सहस्राणां भागः पञ्चदशो हि यः ।
स भवेत् क्रमशो वृद्धिः शुक्लपक्षे दिने दिने ॥ ८

अर्थ: पांच हजारका जो पन्द्रहवां भाग है (१६००० - ११००० / १५ = ५००० / १५) उतनी शुक्ल पक्षमें क्रमशः प्रतिदिन उसकी ऊंचाईमें वृद्धि होती है ॥ ८ ॥


अधस्तात्खलु संक्षिप्तो द्रोणीवोर्ध्वं विशालकः ।
भूमौ व्योम्नि विपर्यासैः समुद्रो नौसमो द्विधा ॥ ९

अर्थ: समुद्र भूमिमें नीचे नावके समान संक्षिप्त होकर क्रमसे ऊपर विस्तीर्ण हुआ है। आकाशमें उसकी अवस्था इससे विपरीत है, अर्थात् वह नीचे विस्तीर्ण होकर क्रमसे ऊपर संकुचित हुआ है । इस प्रकारसे वह एक नावके ऊपर विपरीत क्रमसे रखी गई दूसरी नावके समान है ॥ ९ ॥ कहा भी है-


मध्ये तस्य समुद्रस्य पूर्वादौ वडवामुखम् ।
कदम्बकं च पातालमुत्तरं यूपकेसरम् ॥ १०

मूले मुखे च विस्तारः सहस्राणि दशोदितः ।
गाधमध्यमविस्तारौ मूलाद्दशगुणौ स्मृतौ ॥ ११

बाहल्यं तु सहस्रार्धं कुड्यं वज्रमयं च तत् ।
तान्यरञ्जनतुल्यानि भाषितानि जिनोत्तमैः ॥ १२

पातालानां तृतीये तु ऊर्ध्वं भागे सदा जलम् ।
मूले वायुर्घनो नित्यं क्रमान्मध्ये जलानिलो ॥ १३

पौर्णिमास्यां भवेद्वायुः तस्य पञ्चदशक्रमात् ।
पूर्यते सलिलैर्भागः कृष्णपक्षे दिने दिने ॥ १४

अर्थ (श्लोक 10 से 14): उस समुद्रके मध्य भागमें पूर्वादिक दिशाओंके क्रमसे वडवामुख, कदम्बक, पाताल, और उत्तरमें यूपकेसर नामक चार पाताल हैं ॥ १०॥ इन पातालोंका विस्तार मूलमें और मुखमें दस हजार योजन प्रमाण कहा गया है। इनकी गहराई और मध्यविस्तार मूलविस्तारकी अपेक्षा दसगुणा (१०००० × १० = १००००० यो.) माना गया है ॥ ११ ॥ पातालोंकी वज्रमय भित्तिका बाहल्य पांच सौ (५००) योजन प्रमाण है। वे पाताल जिनेन्द्रोंके द्वारा अरंजन (घटविशेष) के समान कहे गये हैं ॥१२॥ पातालोंके उपरिम त्रिभाग (३३३३३ १/३) में सदा जल रहता है। उनके मूल भागमें नित्य घना वायु और मध्यमें क्रमसे जल व वायु दोनों रहते हैं ॥ १३ ॥ उनके मध्यम भागमें पन्द्रह दिनोंके क्रमसे पौर्णमासीके दिन केवल वायु रहता है, वही मध्यम त्रिभाग कृष्ण पक्षमें प्रतिदिन क्रमशः जलसे पूर्ण किया जाता है ॥ १४ ॥ यहां प्रतिदिन होनेवाली जल-वायुकी हानि-वृद्धिका प्रमाण २२२२ १/३ यो. है।


विदिक्ष्वपि च चत्वारि समपातालकानि हि ।
मुखे मूले सहस्रं च मध्ये दशगुणं ततः ॥ १५

सहस्राणि दशागाढं पञ्चाशत्कुड्यरुन्धता ।
तेषां तृतीयभागेषु ३३३३ १/३। पूर्ववज्जलमारुतौ ॥१६

अर्थ (श्लोक 15 से 16): विदिशाओंमें भी इनके समान चार मध्यम पाताल स्थित हैं। उनका विस्तार मुख और मूल भागमें एक हजार (१०००) योजन तथा मध्यमें उससे दसगुणा (१००००) है ॥ १५ ॥ उनकी गहराई दस हजार (१००००) योजन तथा भित्तिका विस्तार पचास (५०) योजन है। उनके तीन तृतीय भागों (३३३३ १/३ यो.) में पूर्व पातालोंके समान जल, वायु और जल-वायु स्थित है ॥ १६ ॥ प्रतिदिन होनेवाली जल-वायुकी हानि-वृद्धिका प्रमाण २२२ १/३ यो. है।


अष्टास्वान्तरदिक्ष्वन्यत्ततः क्षुल्लसहस्रकम् ।
दशभागसमं मानेस्त्रिभागेरपि पूर्ववत् ॥ १७

अर्थ: उपर्युक्त उत्तम और मध्यम पातालोके मध्यमें आठ अन्तर दिशाओमें दूसरे एक हजार (१०००) जघन्य पाताल स्थित हैं। इनके विस्तार आदिका प्रमाण मध्यम पातालोंकी अपेक्षा दसवें भाग मात्र है । इनके भीतर भी तीन तीन त्रिभागों और उनमें स्थित जल-वायुके क्रमको पूर्ववत् ही समझना चाहिये ॥ १७॥ त्रिभाग ३३३ १/३ यो., प्रतिदिन जल-वायुकी हानि-वृद्धि २२ २/६ यो. ।


नगराणां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशताहत ।
वेलंधरभुजंगानामान्तर्भागाभिरक्षिणाम् ॥ १८

नगराणां सहस्रं तु अष्टाविंशतिताडितम् ।
अग्रोदकं धारयतां नागानामिति वर्ण्यते ॥ १९

नगराणां सहस्रं [ तु ] द्विसप्ततिसमाहतम् ।
रक्षितॄणां बहिर्भागं समुद्रस्येति भाष्यते ॥ २०

अर्थ (श्लोक 18 से 20): अभ्यन्तर भागका रक्षण करनेवाले (जंबूद्वीपकी ओर प्रविष्ट होनेवाली वेलाकी रक्षा करनेवाले) वेलंधर नागकुमार देवोंके नगर ब्यालीससे गुणित एक हजार अर्थात् ब्यालीस हजार (४२०००) प्रमाण हैं ॥ १८॥ अग्रोदक (जलशिखा) को धारण करनेवाले नागकुमार देवोंके नगर अट्ठाईससे गुणित एक हजार अर्थात् अट्ठाईस हजार (२८०००) कहे जाते हैं ॥ १९॥ समुद्रके बाह्य भाग (धातकीखण्ड द्वीपकी ओरकी वेला) की रक्षा करनेवाले नागकुमार देवोंके नगर बहत्तर हजार (७२०००) प्रमाण हैं, ऐसा कहा जाता है ॥ २०॥ त्रिलोकसारमें इस सम्बन्धमें दो (९०३-९०४) गाथायें भी कही गई हैं –


वेलंधरभुजगविमाणाण सहस्साणि बाहिरे सिहरे ।
अन्ते बाहत्तरि अडवीसं बावालयं लवणे ॥ ३

अर्थ: वे नगर इस जंबूद्वीपका तथा द्वितीय (धातकीखण्ड) द्वीपका भी आश्रय करके स्थित हैं। समुद्रके मध्यमें भी वे नगर अवस्थित हैं। इनमें रहनेवाले नागकुमार समुद्रकी भली भांति रक्षा करते हैं ॥ २१ ॥


द्वौ द्वौ च पर्वतौ प्रोक्तौ पातालानां च पार्श्वयोः ।
अन्तराणि च तेषां तु शृणु नामानि चैव तु ॥ २२

अर्थ: पातालोंके दोनों पार्श्वभागोंमें जो दो दो पर्वत कहे गये हैं उनके अन्तरों और नामोंको सुनिये ॥ २२॥


एकं शतसहस्रं च सहस्राणि च षोडश ।
योजनस्य यथातत्त्वं पर्वतान्तरमुच्यते ॥ २३

अर्थ: इन पर्वतोंका अन्तर आगमानुसार एक लाख सोलह हजार (११६०००) योजन प्रमाण कहा जाता है ॥ २३॥


द्विचत्वारिंशतं गत्वा सहस्राणां तटात्परम् ।
पुरस्तात्सागरे तुल्यौ वडवामुखतो गिरी ॥ २४

उत्तरः कौस्तुभो नाम्ना कौस्तुभासस्तु दक्षिणः ।
सहस्रमुद्गतौ शुभ्रावर्धकुम्भसमाकृती ॥ २५

रजतौ वज्रमूलौ च नानारत्नमयाग्रकौ ।
तन्मानौ सुरावत्र विजयस्येव२ वर्णना ॥ २६

अर्थ (श्लोक 24 से 26): तटसे ब्यालीस हजार (४२०००) योजन आगे समुद्रमें जाकर वडवामुख पातालके उत्तर भागमें कौस्तुभ और उसके दक्षिण भागमें कौस्तुभास नामक दो समान विस्तारवाले पर्वत स्थित हैं। ये दोनों रजतमय धवल पर्वत एक हजार (१०००) योजन ऊंचे, अर्ध घटके समान आकारवाले, वज्रमय मूलभागसे संयुक्त तथा नाना रत्नमय अग्रभागसे सुशोभित हैं। इनके ऊपर जो उन्हीके समान नामवाले (कौस्तुभ-कौस्तुभास) दो देव रहते हैं उनका वर्णन विजय देवके समान है ॥ २४-२६ ॥


उदकश्चोदवासश्च दक्षिणस्यां च पर्वतौ ।
शिवश्च शिवदेवश्च तत्र च व्यन्तरामरौ ॥ २७

अर्थ: दक्षिणमें भी उदक और उदवास नामके दो पर्वत स्थित हैं। उनके ऊपर शिव और शिवदेव नामके दो व्यन्तर देव रहते हैं ॥२७॥


शंखोऽथ महाशंखः शंखवर्णौ च पश्चिमौ ।
उदकश्चोदवासश्च नामतोऽत्र सुरावपि ॥ २८

अर्थ: शंखके समान वर्णवाले शंख और महाशंख नामके दो पर्वत पश्चिमकी ओर स्थित हैं। इनके ऊपर भी उदक और उदवास नामके दो देव रहते हैं ॥२८॥


दकश्च दकवासश्चोत्तरस्यां गिरौ तयोः ।
लोहितो लोहिताङ्कश्च कौस्तुभेन समाश्च ते ॥ २९

अर्थ: दक और दकवास नामके दो पर्वत उत्तरमें हैं । उनके ऊपर लोहित और लोहितांक नामके देव रहते हैं जो कौस्तुभ देवके समान हैं ॥ २९ ॥


आयुर्द्धामपरीवारैर्विजयेन समा इमे ।
स्वस्यां दिशि च जम्ब्वाह्वये तेषां स्युर्नगराणि च ॥ ३०

अर्थ: उपर्युक्त पर्वतोंके ऊपर रहनेवाले ये देव आयु, भवन और परिवारकी अपेक्षा विजय देवके समान हैं । जंबू नामक द्वीपके भीतर अपनी दिशामें उनके नगर भी स्थित हैं ॥ ३० ॥


द्वादशैव सहस्राणि तटाद् गत्वापरोत्तरे ।
सहस्रं द्वादशाभ्यस्तं विस्तृतः सर्वतः समः ॥ ३१

नामतो गौतमो द्वीपो देवस्तस्य च गौतमः ।
स च कौस्तुभवद्ध्येयः परिवारायुरादिभिः ॥ ३२

अर्थ (श्लोक 31 से 32): समुद्रतटसे बारह हजार (१२०००) योजन जाकर पश्चिम-उत्तर (वायव्य) कोणमें बारह हजार (१२०००) योजन विस्तृत और सब ओरसे समान गौतम नामका द्वीप स्थित है । उसका अधिपति जो गौतम नामका देव है वह परिवार और आयु आदिसे कौस्तुभ देवके समान है, ऐसा जानना चाहिये ॥ ३१-३२ ॥


प्राच्यां दिशि समुद्रेऽस्मिन् द्वैप्या एकोरुका नराः ।
अवाच्यां सविषाणाश्च प्रतीच्यां च सबालकाः ॥

अभाषका उदीच्यां च विदिक्षु शशकर्णकाः२ ।
एकोरुकनराणां च वामदक्षिणभागयोः ॥ ३४

क्रमेण हयकर्णाश्च सिंहवक्त्राः कुमानुषाः ।
पूर्वापरे विषाणिभ्यः शष्कुलीकर्णका नराः ॥ ३५

अर्थ (श्लोक 33 से 35): इस समुद्रके भीतर पूर्व दिशामें रहनेवाले अन्तरद्वीपज मनुष्य एक ऊरुवाले, दक्षिण दिशामें रहनेवाले सींगोंसे सहित, पश्चिम दिशामें रहनेवाले सबालक अर्थात् बालोंसे संयुक्त (पूंछवाले), उत्तर दिशामें रहनेवाले गूंगे, तथा विदिशाओंमें रहनेवाले मनुष्य शशकर्ण अर्थात् खरगोशके समान कानवाले होते हैं । इनमें एक ऊरुवाले मनुष्योंके वाम और दक्षिण पार्श्वभागोंमें क्रमसे घोड़ेके समान कानोंवाले और सिंहके समान मुखवाले कुमानुष रहते हैं । सींगवाले मनुष्योंके


श्वानास्याः कपिवक्त्राश्च लाङ्गूल्युभयपार्श्वयोः । पार्श्वयोः शष्कुलीकर्णा अभाषाणां च भाषिताः ॥ ३६

अर्थ (श्लोक 33 से 36): पूर्वापर पार्श्वभागोंमें शष्कुली जैसे कानोंवाले कुमानुष रहते हैं । पूंछवालोंके उभय पार्श्वभागोंमें श्वानमुख और वानरमुख कुमानुष रहते हैं । तथा गूंगे मनुष्योंके दोनों पार्श्वभागोंमें शष्कुलीकर्ण मनुष्य कहे गये हैं ॥ ३३-३६ ॥


घूककालमुखाश्चापि हिमवत्पूर्वपश्चिमे । गोमुखा मेषवक्त्राश्च विजयार्धोभयान्तयोः ॥ ३७

अर्थ: हिमवान् पर्वतके पूर्वभागमें घूकमुख, उसके पश्चिम भागमें कालमुख तथा विजयार्धके उभय पार्श्वभागोंमें क्रमशः गोमुख और मेषमुख कुमानुष रहते हैं ॥ ३७ ॥


मेघविद्युन्मुखाः पूर्वापरयोः शिखरिणो गिरेः । दर्पणास्या गजास्याश्च विजयार्धोभयान्तयोः ॥ ३८

अर्थ: शिखरी पर्वतके पूर्वापर पार्श्वभागोंमें मेघमुख और विद्युन्मुख तथा विजयार्धके उभय प्रान्तभागोंमें दर्पणमुख और गजवदन कुमानुष रहते हैं ॥ ३८ ॥


तटात्पञ्चशतं गत्वा दिक्षु चान्तरदिक्षु च । विदिक्षु च सपञ्चाशत् षट्छतं गिरिपाश्र्वयोः ॥ ३९

अर्थ: दिशाओं और अन्तर दिशाओंमें जो कुमानुषद्वीप स्थित हैं वे समुद्रतटसे पांच सौ (५००) योजन आगे जाकर हैं । विदिशाओंमें स्थित वे द्वीप समुद्रतटसे पचास सहित पांच सौ अर्थात् साढ़े पांच सौ (५५०) योजन, तथा पर्वतोंके उभय पार्श्वभागोंमें स्थित वे द्वीप समुद्रतटसे छह सौ (६००) योजन आगे जाकर हैं ॥ ३९ ॥


अन्तरेष्वन्तरद्वीपाः शतरुन्द्रास्तु दिग्गताः । तत्पादं शैलपार्श्वस्था व्यस्ताः पञ्चाशतं परे ॥ ४० ।

अर्थ: अन्तरालोंमें स्थित अन्तरद्वीपों और दिशागत अन्तरद्वीपोंका विस्तार सौ (१००) योजन, पर्वतीय पार्श्वभागोंमें स्थित द्वीपोंका उनके चतुर्थ भाग प्रमाण अर्थात् पच्चीस (२५) योजन, और दूसरे दिशागत द्वीपोंका विस्तार पचास (५०) योजन मात्र है ॥ ४० ॥


सत्येकागमने पञ्चनवत[ति]स्तुङ्ग इष्यते १/९५ । षोडशाहत ऊर्ध्वं सः १६/९५ प्रकृते किं भवेदिति ॥ ४१

त्रैराशिके द्वयोर्योगे जलस्थद्वीपतुङ्गता । एकयोजनतुङ्गास्ते जलोपरि सवेदिकाः ॥ ४२

अर्थ (श्लोक 41 से 42): यदि एक योजन जानेपर जलकी ऊंचाई नीचे एक योजनके पंचानबवें भाग (१/९५) तथा वही ऊपर इससे सोलहगुणी (१६/९५) मानी जाती है तो प्रकृतमें (५००, ५००, ५५० और ६०० योजन जानेपर) वह कितनी होगी; इस प्रकार त्रैराशिक करनेसे प्राप्त दोनों राशियोंका योग करनेपर अभीष्ट जलस्थ द्वीपकी ऊंचाई प्राप्त होती है । वे द्वीप जलके ऊपर एक योजन ऊंचे और वेदिकासे संयुक्त हैं ॥ ४१-४२ ॥


शैलाग्राभिमुखा द्वीपाः पार्श्वयोस्ते विषाणिनाम् । अभाषाणां च चत्वारः शशकाः पूर्वपश्चिमाः ॥४३

अर्थ: पर्वतोंके अग्रभागोंके अभिमुख जो द्वीप हैं वे विषाणियों तथा अभाषकोंके दोनों पार्श्वभागोंमें हैं । चार शशक द्वीप पूर्व-पश्चिममें हैं (?) ॥४३॥


धातकीखण्डमासन्नास्तथा तावन्त एव च २४ । षडभ्यस्ताष्टकाः स्युस्ते ४८ स्युरष्टादशकुलालयाः॥

अर्थ: जितने अन्तरद्वीप जम्बूद्वीपकी ओर लवण समुद्रमें स्थित हैं उतने ही वहां धातकीखण्ड द्वीपके निकट भी स्थित हैं । इस प्रकार दोनों ओरके वे सब द्वीप छहसे गुणित आठ अंक प्रमाण अर्थात् अड़तालीस (४८) हैं । वे सब द्वीप एकोरुक आदि अठारह कुलों ( कुमानुषों ) के निवासस्थानभूत हैं ॥ ४४ ॥


सष्कुलिकण्णा कण्णप्पावरणा लंबकण्णससकण्णा । अग्गिदिसादिसु कमसो चउदीवकुमाणुसा एदे ॥

मच्छमुहा कालमुहा हिमगिरिपणिधीए पुव्वपच्छिमदो।
मेसमुहगोमुहक्खा दक्खिणवेअड्ढपणिधीए ॥४६॥

पुव्वावरेण सिहरिपणिधीए मेघविज्जुमुहणामा। आदंसणहत्थिमुहा उत्तरवेअड्ढपणिधीए १७

मिथुनोत्पत्तिकास्ते च नवचत्वारिंशता दिनैः। नवयौवनसंपन्नाः द्विसहस्रधनुःप्रमाः॥४५

शर्करास्वादतोऽभ्युद्गा भूमिरेकोरुकाशिनम्। गुहालयाश्च ते सर्वे पल्यायुष इति स्मृताः॥४६

प्रियङ्गुशामका वर्णैः शेषा वृक्षनिवासिनः। तेषां सर्वोपभोगाश्च कल्पवृक्षोद्भवाः सदा॥४७

चतुर्थकालाहाराश्च रोगशोकविवर्जिताः। भवनत्रितये चैते जायन्तेऽत्र मृता अपि॥४८

अर्थ (श्लोक 45 से 48): इन द्वीपोंमें जो कुमानुष रहते हैं वे युगल रूपसे उत्पन्न होकर उनंचास (४९) दिनमें नवीन यौवनसे सम्पन्न हो जाते हैं। इनके शरीरकी ऊंचाई दो हजार (२०००) धनुष प्रमाण होती है ॥ ४५ ॥ उनमें एक ऊरुवाले कुमानुष शक्करके समान रससे संयुक्त भूमि (मिट्टी) का भोजन करते और गुफाओंमें रहते हैं। उन सबकी आयु एक पल्य प्रमाण होती है ॥ ४६॥ प्रियंगु पुष्पके समान वर्णवाले शेष कुमानुष वृक्षोंके मूल भागमें रहते हैं। उनके सब उपभोग सदा कल्पवृक्षोंसे उत्पन्न होते हैं ॥ ४७ ॥ चतुर्थ कालसे अर्थात् एक दिनके अन्तरसे भोजन करनेवाले तथा रोग-शोकसे रहित ये कुमानुष यहां मृत्युको प्राप्त होकर भवनत्रिक देवोंमें उत्पन्न होते हैं ॥४८॥


जम्बूद्वीपजगत्येव समुद्रजगती समा। अभ्यन्तरे शिलापट्टं वनं बाह्ये तु वर्णितम्॥४९

अर्थ: समुद्रकी जगती जम्बूद्वीपकी जगतीके ही समान है। उसके अभ्यन्तर भागमें शिलापट्ट और बाह्य भागमें वन बतलाया गया है ॥ ४९ ॥


लवणादिकविष्कम्भइषुरस्रित्रिकताडितः। त्रिलक्षोनः क्रमेण स्युः बाह्यमध्यादिसूचयः॥५०

अर्थ: लंबकर्ण और शशकर्ण होते हैं ॥ १४॥ शष्कुलीकर्ण और एकोरुक आदि कुमानुषोंके अन्तरालोंमें स्थित वे कुमानुष क्रमसे सिंहमुख, अश्वमुख, श्वानमुख, हयरिपु (सिंहमुख), वराहमुख, शार्दूलमुख, घूकमुख और वानरमुख होते हैं ॥ १५॥ हिमवान् पर्वतकी प्रणिधिमें पूर्व-पश्चिम भागोंमें मत्स्यमुख और कालमुख, दक्षिण विजयार्धकी प्रणिधिमें मेषमुख और गोमुख नामक, शिखरी पर्वतकी प्रणिधिमें पूर्व-पश्चिमकी ओर मेघमुख और विद्युन्मुख तथा उत्तर विजयार्धकी प्रणिधिमें आदर्शन-मुख और हस्तिमुख कुमानुष रहते हैं ॥ १६-१७॥ लवणोद आदि विवक्षित द्वीप या समुद्रके विस्तारको चार, तीन और दोसे गुणित करके प्राप्त राशिमेंसे तीन लाख कम कर देनेपर क्रमसे उसकी बाह्य, मध्य और आदि सूचीका प्रमाण होता है ॥ ५० ॥


बाह्यसूचीकृतेश्चान्तःसूचीवर्गेण हीनकाः । जम्बूंप्रमाणखण्डानि लक्षवर्गेण भाजिताः ॥५१

अर्थ: बाह्य सूचीके वर्गको अभ्यन्तर सूचीके वर्गसे हीन करके शेषमें एक लाखके वर्गका भाग देनेपर जो लब्ध हो उतने [विवक्षित द्वीप अथवा समुद्रके] जंबूद्वीपके बराबर खण्ड होते हैं ॥५१॥


द्वीपार्र्णवा ये लवणोदकाद्या एकैकशस्तु द्विगुणाः क्रमेण ।
पूर्वं परिक्षिप्य समन्ततोऽपि स्थिताः समानाह्वयमण्डलैस्तै ॥५२

अर्थ: लवणोदक समुद्रको आदि लेकर जो द्वीप और समुद्र हैं उनमेंसे प्रत्येक क्रमसे पूर्व पूर्वकी अपेक्षा दूने दूने विस्तारवाले हैं । वे पूर्वके द्वीप अथवा समुद्रको चारों ओरसे घेरकर समान संज्ञावाले मण्डलोंसे स्थित हैं ॥५२॥

तृतीयो विभागः

नाम्नान्यो धातकीखण्डो द्वितीयो द्वीप उच्यते । मेरोः पूर्वपरावत्र द्वौ मेरू परिकीर्तितौ ॥ १

इष्वाकारौ च शैलौ द्वौ मेरोरुत्तरदक्षिणौ । सहस्रं विस्तृतौवेतौ द्वीपव्याससमायतौ ॥ २

अर्थ (श्लोक 1 से 2): मेरु पर्वतको छोड़कर शेष सब पर्वत और कुण्ड आदि अवगाह एवं विस्तार आदिकी अपेक्षा दोनों (जंबू और धातकीखण्ड) द्वीपोंमें समान हैं, ऐसा कितने ही आचार्य स्वीकार करते हैं ॥ १ ॥ मेरु पर्वतको छोड़कर शेष कुलपर्वत आदि तीन (जंबू, धातकीखण्ड और पुष्करार्ध) द्वीपोंमें विस्तार व ऊंचाईकी अपेक्षा समान हैं, ऐसा कितने ही आचार्य प्ररूपण करते हैं ॥ २ ॥


अवगाढोच्छ्रयाभ्यां च निषधेन समौ मतौ । सर्वे वर्षधराश्चात्र स्वैः स्वैर्गाधोच्छ्रयैः समाः ॥ ३

क्षेत्रस्याभिमुखं क्षेत्रं शैलानामपि चाद्रयः । इष्वाकारास्तु चत्वारो भरतैरावतान्तरे ॥ ४

हिमवत्प्रभृतीनां च पूर्वो द्विगुण इष्यते । द्वादशानामपि व्यासस्तथा पुष्करसंज्ञके ॥ ५

द्विचतुष्कमथाष्टौ च अष्टौ सप्त च रूपकम् । धातकीखण्डशैलानां व्यासः संक्षेप इष्यते ॥ ६
। १७८८४२।

अर्थ (श्लोक 1 से 6): दूसरा द्वीप नामसे धातकीखण्ड कहा जाता है। यहां मेरु ( सुदर्शन ) के पूर्व और पश्चिममें दो मेरु कहे गये हैं ॥ १ ॥ यहांपर मेरुके उत्तर और दक्षिणमें दो इष्वाकार पर्वत स्थित हैं। ये एक हजार योजन विस्तृत और द्वीपके विस्तारके बराबर ( ४ लाख यो.) आयत हैं ॥ २ ॥ ये दोनों इष्वाकार पर्वत अवगाढ़ और ऊंचाईमें निषध पर्वतके समान माने गये हैं। यहांपर सब पर्वत अपने अपने अवगाढ़ और ऊंचाईमें जंबूद्वीपस्थ पर्वतोंके समान हैं ॥ ३ ॥ धातकीखण्ड द्वीपमें क्षेत्रके अभिमुख ( सामने ) क्षेत्र और पर्वतोंके अभिमुख पर्वत स्थित हैं। किन्तु चार ( दो धातकीखण्ड और दो पुष्करार्ध द्वीपके ) इष्वाकार पर्वत भरत और ऐरावत क्षेत्रोंके अन्तरमें स्थित हैं ॥ ४ ॥ हिमवान् आदिक बारह कुलपर्वतोंका विस्तार पूर्व ( जंबूद्वीपस्थ हिमवान् आदि ) से दूना माना जाता है। उसी प्रकार पुष्करार्ध नामक द्वीपमें भी इन पर्वतोंका विस्तार जंबूद्वीपकी अपेक्षा दूना है ॥ ५ ॥ धातकीखण्डमें स्थित पर्वतोंका विस्तार संक्षेपमें अंकक्रमसे दो, चार, आठ, आठ, सात और एक ( १७८८४२ ) अर्थात् एक लाख अठत्तर हजार आठ सौ ब्यालीस यो. माना जाता है ॥ ६ ॥


आदिमध्यान्तपरिधिष्वद्रिरुद्धक्षिति पुनः । शोधयित्वावशेषञ्च सर्वभूव्यासमेलनम् ॥ ७
अभ्यन्तरपरिधौ पर्वतरहितक्षेत्रं १४०२२९७। मध्यम २६६७२०८। बाह्य ३९३२११९।

अर्थ: धातकीखण्ड द्वीपकी आदि, मध्य और बाह्य परिधियोंमेंसे पर्वतरुद्ध क्षेत्रको कम कर देनेपर शेष सब क्षेत्रोंका सम्मिलित विस्तार होता है ॥ ७ ॥ उसकी अभ्यन्तर परिधिमें पर्वत-रहित क्षेत्र १४०२२९७ यो., मध्यम परिधिमें २६६७२०८ यो. और बाह्य परिधिमें ३९३२११९ यो. (यहां यह पूर्णसंख्या १/२ को एक अंक मानकर निर्दिष्ट की गई है ।)


भरताभ्यन्तरविष्कम्भश्चतुरेकं षट्कषट्ककम् । योजनानां नवद्व्येकमेकांश द्वयेकद्विकस्य च ॥ ८
६६१४। १२९/२१२ ।

अर्थ: भरत क्षेत्रका अभ्यन्तर विस्तार अंकक्रमसे चार, एक, छह और छह अर्थात् छह हजार छह सौ चौदह योजन और एक योजनके दो सौ बारह भागोंमेंसे एक सौ उनतीस भाग प्रमाण ( ६६१४ १२९/२१२ यो.) है ॥ ८ ॥


एकमष्टौ च पञ्च द्वे चैकमङ्कक्रमेण च । षट्त्रिंशद्भागका मध्यो विष्कम्भो भरतस्य च ॥ ९

अर्थ: भरतका मध्य विस्तार अंकक्रमसे एक, आठ, पांच, दो और एक अर्थात् बारह हजार पांच सौ इक्यासी योजन और योजनके दो सौ बारह भागोंमेंसे छत्तीस भाग प्रमाण ( १२५८१ ३६/२१२ यो ) है ॥ ९ ॥


सप्त द्विकृति पञ्चाष्टावेकमङ्कक्रमेण च। पञ्चपञ्चैककं भागा बाह्यविष्कम्भ इष्यते ॥ १०

अर्थ: भरत क्षेत्रका बाह्य विस्तार अंकक्रमसे सात, दोका वर्ग अर्थात् चार, पांच, आठ और एक अर्थात् अठारह हजार पांच सौ सैंतालीस योजन और एक योजनके दो सौ बारह भागोंमेंसे एक सौ पचवन भाग प्रमाण ( १८५४७ १५५/२१२ यो.) है ॥१०॥


त्रिस्थानभरतव्यासाद् वृद्धिर्हैमवतादिषु । चतुर्गुणा विदेहान्तं ततो हानिरनुक्रमात् ॥ ११
है २६४५८[ ९२/२१२ ] ५०३२४[ १४४/२१२ ] ७४१९०[ १९६/२१२ ] ह १०५८३३[ १५६/२१२ ] २०१२९८[ १५२/२१२ ] २९६७६३[ १४८/२१२ ]
वि ४२३३३४[ २००/२१२ ] ८०५१९४[ १८४/२१२ ] ११८७०५४[ १६८/२१२ ]

अर्थ: भरत क्षेत्रके उपर्युक्त तीन प्रकार विस्तारकी अपेक्षा हैमवत आदिक क्षेत्रोंके विस्तारमें विदेह क्षेत्र तक चौगुणी वृद्धि हुई है, आगे उसी क्रमसे हानि होती गई है ॥ ११ ॥


भरतादिभुवामाद्यं वृन्दमपनीय बाह्यके । चतुर्लक्षैर्हृते हानिवृद्धी ईप्सितदेशके ॥ १२

अर्थ: भरतादिक क्षेत्रोंके बाह्य विस्तारमेंसे अभ्यन्तर विस्तारको कम करके शेषमें चार लाखका भाग देनेपर इच्छित स्थानमें हानि-वृद्धिका प्रमाण प्राप्त होता है ॥ १२ ॥


गिरयोऽर्धतृतीयास्था द्रुमवक्षारवेदिका: । अवगाढा विना मेरुं स्वोच्चयस्य चतुर्थकम् ॥ १३

विस्तृतानि हि कुण्डानि स्वावगाहं तु षड्गुणम् । ह्रदनद्योऽवगाहाच्च पञ्चाशद्गुणविस्तृता: ॥१४

अर्थ (श्लोक 13 से 14): अढ़ाई द्वीपमें मेरु पर्वतको छोड़कर शेष जो पर्वत, वृक्ष, वक्षार और वेदिकायें स्थित हैं उनका अवगाह अपनी ऊंचाईके चतुर्थ भाग ( १/४ ) प्रमाण है ॥ १३ ॥ कुण्डोंका विस्तार अपने अवगाहसे छह गुणा (जैसे- १० x ६ = ६०, २० x ६ = १२०, ४० x ६ = २४०) तथा द्रह और नदियोंका विस्तार अपने अवगाहसे पचासगुणा है ॥ १४ ॥


उद्गतं स्वावगाहं तु चैत्यं सार्धशताहतम् । जम्ब्वातुल्या: समाख्याता दशाप्यत्र महाद्रुमा: ॥ १५

सर:कुण्डमहानद्यस्तथा पद्म ह्रदा अपि । अवगाहै: समा: पूर्वैर्व्यासैर्द्विद्विगुणा: परे ॥ १६

अर्थ (श्लोक 15 से 16): चैत्य वृक्षकी ऊंचाई अपने अवगाहसे डेढ़सौगुणी होती है। अढ़ाई द्वीपोंमें स्थित दस ही महावृक्ष जम्बूवृक्षके समान कहे गये हैं ॥ १५ ॥ तालाब, कुण्ड, महानदियां तथा पद्म ह्रद भी; ये अवगाहकी अपेक्षा पूर्व अर्थात् जंबूद्वीपस्थ तालाब आदिके समान हैं। परन्तु विस्तारमें वे जंबूद्वीपके तालाब आदिसे दूने दूने हैं ॥ १६ ॥


विजयार्धश्च चैत्यानि वृषभा नाभिपर्वताः ।
चित्रकूटादयश्चैते तदा काञ्चननामकाः ॥ १७

दिशागजेन्द्रकूटानि वक्षारा वेदिकादयः ।
उच्छ्रयव्यासगाधैस्ते समा द्वीपत्रये मताः ॥१८

अर्थ (श्लोक 17 से 18): विजयार्ध, चैत्य वृक्ष, वृषभ पर्वत, नाभि पर्वत, चित्रकूटादिक (यमक पर्वत), कांचन नामक पर्वत, दिग्गजेन्द्र कूट, वक्षार और वेदिका आदि; ये सब ऊंचाई, विस्तार तथा अवगाहकी अपेक्षा तीन द्वीपोंमें समान माने गये हैं ॥ १७-१८ ॥ इस विषयमें दो गाथायें भी कही गई हैं-


अर्धयोजनमुद्विद्धा व्यस्ताः पञ्चधनुःशतम् ।
सर्वेषामपि कुण्डानां वेदिका रत्नतोरणाः ॥ १९

अर्थ: सब ही कुण्डोंके आध योजन ऊंची और पांच सौ (५००) धनुष प्रमाण विस्तृत ऐसी रत्नमय तोरणोंसे सहित वेदिकायें होती हैं ॥ १९ ॥


अशीतिश्च सहस्राणि चत्वारि च समुच्छ्रयः ।
चतुर्णामपि मेरूणां परयोर्द्वीपयोस्तथा ॥ २०

सहस्रमवगाढाश्च मेदिनीं सर्वमेरवः ।
दशैव स्युः सहस्राणि चतुर्णां मूलपार्थवम् ॥ २१

एकयोजनगते मूलाद् व्यासैः क्षुल्लकमेरवः ।
हीयन्ते षड्दशांशानां भूम्याश्च दशमांशकम् ॥ २२

केचित् क्षुल्लकमेरूणामिच्छन्ति तलरुन्द्रकम् ।
पञ्चनवतिं शतानां च मूलाद्धानिर्दशांशकम् ॥ २३

अर्थ (श्लोक 20 से 23): आगेके दो द्वीपों (धातकीखण्ड और पुष्करार्ध) में चारों ही मेरु पर्वतोंकी ऊंचाई अस्सी और चार अर्थात् चौरासी हजार (८४०००) योजन प्रमाण है ॥२०॥ सब मेरु पर्वत पृथिवीमें एक हजार (१०००) योजन गहरे हैं। मूल भागमें चार मेरु पर्वतोंका विस्तार दस ही हजार (१००००) योजन प्रमाण है ॥२१॥ क्षुद्र मेरु मूल भागसे एक योजन ऊपर जाकर विस्तारमें छह दस भागों (६/१०) से हीन तथा पृथिवीसे एक योजन ऊपर जाकर दसवें भाग (१/१०) से हीन होते गये हैं ॥ २२ ॥ क्षुद्र मेरुओंका तलविस्तार पंचानबै सौ (९५००) योजन प्रमाण होकर उसमें मूलकी अपेक्षा दसवें भाग (१/१०) की हानि हुई है, ऐसा कुछ आचार्य स्वीकार करते हैं ॥ २३ ॥


एकत्रिंशत् सहस्राणि षट्शतं विशतिद्विकम् । साधिकं च त्रिगव्यूति मूले परिधिरुच्यते ॥ २४

विष्कम्भ । नवसहस्राणि चतुःशतयुतानि हि । महीतलेषु मेरूणामुक्ताः सर्वज्ञपुंगवैः ॥ २५

त्रिंशदेव सहस्राणि त्रिशतोनानि मानतः । पञ्चविंशतियुक्तानि परिधिर्धरणीतले ॥ २६

अर्थ (श्लोक 24 से 26): इन मेरु पर्वतोंकी परिधिका प्रमाण मूलमें इकतीस हजार छह सौ बाईस योजन और तीन कोससे कुछ अधिक कहा जाता है - √१००००² × १० = ३१६२२ ३/४ योजनसे कुछ अधिक ॥ २४ ॥ सर्वज्ञ देवोंके द्वारा उन मेरु पर्वतोंका विस्तार पृथिवीतलपर नौ हजार चार सौ (९४००) योजन प्रमाण कहा गया है ॥ २५ ॥ पृथिवीतलके ऊपर इन मेरु पर्वतोंकी परिधि तीन सौसे रहित और पच्चीससे सहित तीस हजार अर्थात् उनतीस हजार सात सौ पच्चीस योजन प्रमाण है ॥ २६ ॥ - √९४००² × १० = २९७२५ यो । अधिकसे


सहस्रार्धं योजनानि भुवो गत्वा च तिष्ठति । शतपञ्चकविस्तारं नन्दनं वनमेव च ॥ २७

सहस्राणि नव त्रीणि शतान्यर्धशतं तथा । सनन्दनस्य विष्कम्भो मेरोर्भवति संख्यया ॥ २८

अर्थ (श्लोक 27 से 28): पृथिवीसे इन मेरु पर्वतोंके ऊपर हजारके आधे अर्थात् पांच सौ (५००) योजन जाकर पांच सौ (५००) योजन विस्तृत नन्दन वन स्थित है ॥ २७ ॥ नन्दन वनसे सहित इन मेरुओंका विस्तार नौ हजार तीन सौ और सौके आधे अर्थात् पचास [९४००-(६/१०× ५००)= ९३५०] योजन प्रमाण है ॥ २८ ॥


सहस्राणि खलु त्रिंशत्सहस्रार्धार्धृ[धृ]ते पुनः । परिधिः सप्तषष्ठिश्च मेरोर्नन्दनबाहिरः ॥ २९

अर्थ: नन्दन वनके समीपमें इन मेरुओंकी बाह्य परिधिका प्रमाण सहस्रार्ध अर्थात् पांच सौसे कम तीस हजार और सड़सठ (२९५६७) योजन है ॥ २९॥


अष्टावेव सहस्राणि पञ्चाशत् त्रिशतं पुनः । विष्कम्भो नन्दनस्यान्तो मेरोर्विद्वद्भिरुदाहृतः ॥ ३०

अर्थ: विद्वानोंके द्वारा नन्दन वनके भीतर (नन्दन वनसे रहित) मेरुका विस्तार आठ हजार तीन सौ पचास (८३५०) योजन प्रमाण कहा गया है ९३५० - (५०० + ५००) = ८३५० यो. ॥३०॥


षड्‌विंशतिसहस्राणि पञ्चाग्रं च चतुःशतम् । नन्दनाभ्यन्तरो मेरोः परिधिः परिकीर्तितः ॥ ३१

अर्थ: नन्दन वनके भीतर मेरुकी अभ्यन्तर परिधिका प्रमाण छब्बीस हजार चार सौ पांच (२६४०५) योजन निर्दिष्ट किया गया है ॥ ३१ ॥


ततो गत्वा सहस्राणां पञ्चपञ्चाशतं पुनः । सार्धं पञ्चशतं व्यासं वनं सौमनसं भवेत् ॥ ३२

अर्थ: नन्दन वनसे पचपन हजार पांच सौ (५५५००) योजन ऊपर जाकर पांच सौ (५००) योजन विस्तृत सौमनस वन स्थित है ॥ ३२ ॥


सौमनसे गिरर्व्यासस्त्रिशताष्टशतं बहिः । परिधिद्वादशाभ्यस्तसहस्रं साधिकषोडशम् ॥ ३३

अर्थ: सौमनस वनके समीपमें मेरु पर्वतका बाह्य विस्तार अड़तीस सौ ( ३८०० ) योजन और उसकी परिधि बारह हजार सोलह (१२०१६) योजनसे कुछ अधिक है ॥ ३३ ॥


तस्याभ्यन्तरविष्कम्भः शून्यं शून्याष्टकद्विकम् । संख्याया परिधिश्चान्तश्चतुःपञ्चाष्टकाष्टकम् ॥ ३४

अर्थ: उसका अभ्यन्तर विस्तार अंकक्रमसे शून्य, शून्य, आठ और दो अर्थात् दो हजार आठ सौ (२८००) योजन तथा उसकी अभ्यन्तर परिधि चार, पांच, आठ और आठ इन अंकोंके क्रमसे जो संख्या (८८५४) प्राप्त हो उतने योजन प्रमाण है ॥३४॥


ततोऽष्टाविंशतिं गत्वा सहस्राणां च षट्कक- । हीनपञ्चशतव्यासं पाण्डुकाख्यं वनं भवेत् ॥ ३५

अर्थ: सौमनस वनसे अट्ठाईस हजार (२८०००) योजन ऊपर जाकर छह (चूलिकाका अर्ध विस्तार) से कम पांच सौ (४९४) योजन विस्तृत पाण्डुक वन है ॥ ३५ ॥


शतं त्रीणि सहस्राणि द्विषष्ट्येकं च गोरुतम् । साधिकं परिधिश्चाग्रे मेरूणामिति कीर्तितः ॥ ३६

अर्थ: शिखरपर मेरुओंकी परिधि तीन हजार एक सौ बासठ योजन और एक कोस ( ३१६२ १/४ यो. ) से कुछ अधिक कही गई है ॥ ३६ ॥


समरुन्द्रा नन्दनादूर्ध्वमयुतं क्षुल्लकमेरवः । ततः परं क्रमाद्धानिरेवं सौमनसादपि ॥ ३७

अर्थ: क्षुद्र मेरु नन्दन वनसे ऊपर दस हजार (१००००) योजन तक समान विस्तारवाले तथा इसके ऊपर क्रमशः हीन विस्तारवाले हैं । विस्तारका यह क्रम सौमनस वनके ऊपर भी जानना चाहिये ॥ ३७ ॥


भद्रसालवनं भौ[भू]मौ मेखलायां च नन्दनम् ।
ततः सौमनसं चैव शिखरे पाण्डुकं वनम् ॥ ३८

अर्थ: उपर्युक्त चार वनोंमें भद्रशाल वन भूमिपर, नन्दन तथा सौमनस वन मेखलाके ऊपर, तथा पाण्डुक वन शिखरपर अवस्थित है ॥ ३८ ॥


शिला१ पुष्करिणी कूटं भवनान्यपि चूलिका ।
समानि सर्वमेरूणां चैत्यानीति विनिश्चितम् ॥ ३९

अर्थ: सब मेरुओंकी शिलायें, वापिकायें, कूट, भवन, चूलिका और जिनभवन; ये सब विस्तारादिमें निश्चयसे समान हैं ॥ ३९ ॥


एकं षण्णवकं शून्यमेकमेकं कृतिद्व[द्वं]योः ।
स्थानकैः परिधिर्बाह्यो भवेद्धातकिषण्डके ॥ ४०

अर्थ: धातकीखण्ड द्वीपकी बाह्य परिधि एक, छह, नौ, शून्य, एक, एक तथा दोका वर्ग (४) इन अंकोंके अनुसार इकतालीस लाख दस हजार नौ सौ इकसठ (४११०९६१) योजन प्रमाण है ॥ ४० ॥


धातकीखण्डमावृत्य स्थितः कालोदकार्णवः ।
पुरतः पुष्करद्वीपस्तस्मात्तत्परिवारकः ॥ ४१

अर्थ: धातकीखण्ड द्वीपको घेरकर कालोदक समुद्र स्थित है । उसके आगे उसको वेष्टित करनेवाला पुष्करद्वीप अवस्थित है ॥ ४१ ॥


पञ्च शून्यं च षट् शून्यं सप्तैकं नव च क्रमात् ।
कालोदकसमुद्रस्य बाह्याः परिधिरुच्यते ॥ ४२

अर्थ: कालोदक समुद्रकी बाह्य परिधिका प्रमाण अंक-क्रमसे पांच, शून्य, छह, शून्य, सात, एक और नौ (९१७०६०५) अर्थात् इक्यानबै लाख सत्तर हजार छह सौ पांच योजन प्रमाण कहा जाता है ॥ ४२ ॥


कालोदकसमुद्राद्याः समाप्रच्छिन्नतीरकाः ।
सहस्रमवगाहाश्च वेदिकाद्वयसंवृताः ॥ ४३

अर्थ: कालोदक समुद्रको आदि लेकर आगेके सब समुद्र टांकीसे उकेरे गयेके समान तीरवाले, हजार योजन गहरे, और दो वेदिकाओंसे वेष्टित हैं ॥ ४३ ॥


कालोदकसमुद्रस्य पूर्वे झषमुखा नराः ।
दक्षिणे हयकर्णाः स्युः पश्चिमे पक्षिवक्त्राः ॥ ४४

उत्तरे गजकर्णाश्च क्रोडकर्णा विदिक्गताः ।
इन्द्रेशानान्तराद्यासु अष्टास्वन्तरदिक्षु च ॥ ४५

गवोष्ट्रकर्णा मार्जारबिडालास्या भवन्ति च ।
कर्णप्रावरणाश्छागमार्जारोतुमुखाः क्रमात् ॥ ४६

अर्थ (श्लोक 44 से 46): कालोदक समुद्रके पूर्वमें रहनेवाले कुमानुष मत्स्यमुख, दक्षिणमें अश्वकर्ण, पश्चिममें पक्षीमुख और उत्तरमें गजकर्ण हैं । विदिशाओंमें स्थित वे कुमानुष शूकरकर्ण हैं । पूर्व और ईशानके अन्तर्भाग आदि रूप आठ अन्तर्दिशाओंमें स्थित उक्त कुमानुष आकारमें क्रमशः इस प्रकार हैं – गोकर्ण, उष्ट्रकर्ण, मार्जारमुख, बिडाल (मार्जार) मुख, कर्णप्रावरण, छाग (बकरा) मुख, मार्जारमुख और मार्जारमुख ॥४४-४६॥


विजयार्धप्रतः२ शिशुमारास्या मकरास्यकाः ।
कालोदकसमुद्रस्य पूर्वापरयोः स्थिताः ॥ ४७

अर्थ: कालोदक समुद्रके पूर्वापर भागोंमें स्थित विजयार्ध पर्वतके आगे स्थित अन्तरद्वीपोंमें रहनेवाले कुमानुष शिंशुमारमुख व मकरमुख हैं ॥ ४७ ॥


वृकास्या व्याघ्रवक्त्राश्च तथा हिमवदग्रतः ।
ऋक्षास्याश्च शृगालास्याः स्थिताः शृङ्गिनगाग्रतः ॥ ४८

द्वीपिकास्याश्च भृङ्गारमुखा रूप्यनगाग्रतः ।
बाह्यतोऽभ्यन्तरायाश्च जगत्या अन्तराश्रिताः ॥ ४९

अर्थ (श्लोक 48 से 49): हिमवान् पर्वतके आगे वृकमुख और व्याघ्रमुख तथा शृंगी (शिखरी) पर्वतके आगे ऋक्ष (रीछ)मुख और शृगालमुख कुमानुष स्थित हैं ॥ ४८ ॥ विजयार्ध पर्वतके आगे बाह्य और अभ्यन्तर जगतीके अन्तरालमें द्वीपिकमुख और भृंगारमुख कुमानुष स्थित हैं ॥ ४९ ॥


दिगन्तरदिशाद्वीपाः सार्धपञ्चशतं तटात् ।
सौकरा षट्शतानीत्वा इतरे सार्धषट्छतम् ॥ ५०

दिग्गता द्विशतव्यासाः शतव्यासा विदिग्गताः ।
शेषाः पञ्चशतं व्यस्ता द्वीपाः कालोदके स्थिताः ॥ ५१

वर्णाहारगृहायुर्भिः समा गत्या च लावणैः ।
द्वीपानामवगाहस्तु जलान्तः स्यात्सहस्रकम् ॥ ५२

अर्थ (श्लोक 50 से 52): दिशागत और अन्तरदिशागत द्वीप समुद्रतटसे पांच सौ पचास (५५०) योजन, सौकर द्वीप छह सौ (६००) योजन और इतर ( विदिशागत ) द्वीप साढ़े छह सौ (६५०) योजन जाकर स्थित हैं ॥ ५० ॥ कालोदक समुद्रमें स्थित इन द्वीपोंमें दिशागत दो सौ (२००) योजन, विदिशागत सौ (१००) योजन और शेष द्वीप पांच सौ (५००) योजन विस्तृत हैं ॥ ५१ ॥ इन द्वीपोंमें रहनेवाले कुमानुष वर्ण, आहार, गृह, आयु और गतिसे भी लवण समुद्रमें स्थित द्वीपोंमें रहनेवाले कुमानुषोंके समान हैं। उन द्वीपोंका अवगाह जलके भीतर एक हजार योजन मात्र है ॥ ५२ ॥


चतुर्विंशतिरन्तस्थास्तथावन्तश्च बहिःस्थिताः ।
एते तु लवणोदस्थैः सह षण्णवतिः स्मृताः ॥ ५३

अर्थ: कालोदक समुद्रके भीतर चौबीस (२४) द्वीप अभ्यन्तर भागमें स्थित हैं तथा उतने (२४) ही उसके बाह्य भागमें भी स्थित हैं। लवणोद समुद्रमें स्थित अन्तरद्वीपोंके साथ ये सब द्वीप छयानवै (९६) माने गये हैं ॥ ५३ ॥


तृतीयः पुष्करद्वीपः पुष्कराख्यद्रुमध्वजः ।
पृथुः शतसहस्राणि षोडशेति निदर्शितः ॥ ५४

चत्वारिंशच्च पञ्चापि नियुतानि प्रमाणतः ।
मानुषक्षेत्रविस्तारः सार्धद्वीपद्वयं च तत् ॥ ५५

अर्थ (श्लोक 54 से 55): पुष्कर नामक वृक्षसे चिह्नित तीसरा पुष्करद्वीप है। इसका विस्तार सोलह लाख (१६०००००) योजन प्रमाण बतलाया गया है ॥ ५४ ॥ मनुष्यलोकका विस्तार चालीस और पांच अर्थात् पैंतालीस लाख (४५०००००) योजन प्रमाण है। वह मनुष्यलोक अढ़ाई द्वीपस्वरूप है ॥ ५५ ॥


सप्त द्विकं चतुष्कं च शून्यं शून्यं च सप्तकम् । एकमेकं च मध्यः स्यात्परिधिः पुष्करार्धके ॥ ५६

अर्थ: सात, दो, चार, शून्य, शून्य, सात, एक और एक; इतने अंकोंके क्रमसे जो संख्या (११७००४२७) हो उतने योजन प्रमाण पुष्करार्ध द्वीपकी मध्य परिधि है ॥ ५६ ॥


पुष्करार्धस्य बाह्ये च परिधिर्नवचतुष्टयम् । द्विकं शून्यं त्रिकं द्वे च चतुष्कं चैकमिष्यते ॥ ५७

अर्थ: अंकक्रमसे नौ, चार, दो, शून्य, तीन, दो, चार और एक (१४२३०२४९) इतने योजन प्रमाण पुष्करार्ध द्वीपकी बाह्य परिधि मानी जाती है ॥ ५७ ॥


चतुःसहस्रं द्विशतं दशकं दश चांऽशकाः । एकान्नविंशतेर्व्यासः पुष्करे हिमवद्गिरेः ॥ ५८

अर्थ: पुष्करार्ध द्वीपमें हिमवान् पर्वतका विस्तार चार हजार दो सौ दस योजन और एक योजनके उन्नीस भागोंमें दस भाग (४२१० १०/१९ यो.) प्रमाण है ॥ ५८ ॥


चतुर्गुणा च वृद्धिश्च निषधाद्धानिश्च नीलतः । द्वीपार्धव्यासदीर्घाश्च शैलाः शेषञ्च पूर्ववत् ॥ ५९

अर्थ: आगेके पर्वत निषध पर्वत पर्यन्त उत्तरोत्तर चौगुणे विस्तारवाले हैं। फिर नील पर्वतसे आगे इसी क्रमसे उनके विस्तारमें हानि होती गई है। इन पर्वतोंकी लंबाई पुष्करार्ध द्वीपके विस्तार (८ लाख यो.) के बराबर है। शेष वर्णन पहिलेके समान है ॥ ५९ ॥


चत्वार्यष्टौ च षट्कं च पञ्चकं पञ्चकं त्रिकम् । पर्वतैरवरुद्धं च क्षेत्रं स्यात्पुष्करार्धके ॥ ६०

अर्थ: अंकक्रमसे चार, आठ, छह, पांच, पांच और तीन (३५५६८४) इतने योजन प्रमाण क्षेत्र पुष्करार्ध द्वीपमें पर्वतोंसे अवरुद्ध है ॥ ६० ॥


आदिमध्यान्तपरिधिष्वद्रिरुद्धक्षिति पुनः । शोधयित्वावशेषश्च सर्वभूव्यासमेलनम् ॥ ६१

अर्थ: पुष्करार्ध द्वीपकी आदि, मध्य और अन्त परिधियोंके प्रमाणमेंसे पर्वतरुद्ध क्षेत्रके कम कर देनेपर शेष सब क्षेत्रोंका सम्मिलित विस्तार होता है ॥ ६१ ॥ अभ्यन्तर परिधिमें पर्वतरहित क्षेत्र ८८१४९२१ यो., मध्यम परिधिमें ११३४४७४० यो. और बाह्य परिधिमें वह १३८७४५६५ यो. है।


भरताभ्यन्तरविष्कम्भो नवसप्तेष्वेकवार्धयः । त्रिसप्ततिशतं भागा द्वादश द्विशतस्य च ॥ ६२

अर्थ: भरतक्षेत्रका अभ्यन्तर विस्तार नौ, सात, इषु (पांच), एक और समुद्र अर्थात् चार इन अंकोंके क्रमसे जो संख्या उपलब्ध हो उतने योजन और एक योजनके दो सौ बारह भागोंमें एक सौ तिहत्तर भाग (४१५७९ १७३/२१२ यो.) प्रमाण है - पुष्करार्धकी अभ्यन्तर परिधि ९१७०६०५, पर्वतरुद्ध क्षेत्र ३५५६८४; (९१७०६०५ - ३५५६८४ ÷ २१२ x १) = ४१५७९ १७३/२१२ यो. ॥ ६२ ॥


मध्यव्यासो द्विकं चैकं पञ्चकं त्रीणि पञ्चकम् । नवनवशतं भागा द्वादश द्विशतस्य च ॥६३

अर्थ: उसका मध्य विस्तार अंकक्रमसे दो, एक, पांच, तीन और पांच (५३५१२) इतने योजन और एक योजनके दो सौ बारह भागोंमें नौ, नौ और सौ अर्थात् एक सौ निन्यानबै भाग प्रमाण है - पु. द्वी. मध्य परिधि ११७००४२७ यो.; (११७००४२७ - ३५५६८४) ÷ (२१२ x १) = ५३५१२ १९९/२१२ यो. ॥ ६३ ॥


षट् चतुष्कं चतुष्कं च पञ्चकं षट्कमंशकाः । त्रयोदशबहिर्व्यासो द्वादश द्विशतस्य च ॥ ६४

अर्थ: उसका बाह्य विस्तार अंक क्रमसे छह, चार, चार, पांच और छह (६५४४६) इतने योजन और एक योजनके दो सौ बारह भागोंमेंसे तेरह भाग प्रमाण है- पु. द्वी. बाह्य परिधि १४२३०२४९; (१४२३०२४९ - ३५५६८४) ÷ २१२ x १ = ६५४४६ १३/२१२ यो. ॥ ६४ ॥


त्रिस्थानभरतव्यासाद् वृद्धिहैंमवतादिषु । चतुर्गुणा विदेहान्तं ततो हानिरनुक्रमात् ॥ ६५

अर्थ: उपर्युक्त प्रकारसे जो भरतक्षेत्रका तीन स्थानोंमें विस्तार बतलाया गया है उससे विदेह पर्यंत हैमवत आदि क्षेत्रोंमें उत्तरोत्तर चौगुणी वृद्धि हुई है । विदेहसे आगेके क्षेत्रोंके विस्तारमें उसी क्रमसे हानि होती गई है ॥ ६५ ॥ हैमवत क्षेत्रका अ. विस्तार १६६३१९ ५६/२१२ म. वि. २१४०५१ १६०/२१२, बा. वि. २६१७८४ ९२/२१२ । हरिवर्ष अ. वि. ६६५२७७ १२/२१२, म. वि. ८५६२०७ १४८/२१२, बा. वि. १०४७१३६ १५६/२१२ । विदेह अ. वि. २६६११०८ ४८/२१२, म. वि. ३४२४८२८ १९६/२१२, बा. वि. ४१८८५४७ १५६/२१२ ।


पुष्करद्वीपमध्यस्थः प्राकारपरिमण्डलः । मानुषोत्तरनामा तु सौवर्णः पर्वतोत्तमः ॥ ६६

अर्थ: पुष्कर द्वीपके बीचमें जो मानुषोत्तर नामक सुवर्णमय उत्तम पर्वत स्थित है वह कोटके घेरेके समान है ॥ ६६ ॥


शतं सप्तदशाभ्यस्तमेकविंशमयोच्छ्रितः । अन्तश्छिन्नतटो बाह्यं पार्श्वं तस्य क्रमोन्नतम् ॥ ६७

अर्थ: वह पर्वत सत्तरह सौ इक्कीस (१७२१) योजन ऊंचा है । उसका अभ्यन्तर तट टांकीसे छेदे गयेके समान और बाह्य पार्श्वभाग क्रमसे ऊंचा है ॥ ६७ ॥


मूले सहस्रं द्वाविंशं चतुविंशं चतुःशतम् ।
अग्रे मध्ये च विस्तारस्त[द्]द्वयार्धमिति स्मृतः ॥ ६८

अर्थ: पर्वतका विस्तार मूलमें एक हजार बाईस (१०२२) योजन, ऊपर शिखरपर चार सौ चौबीस (४२४) योजन और मध्यमें उन दोनोंके अर्धभाग अर्थात् सात सौ तेईस (१०२२+४२४ = ७२३) योजन प्रमाण माना गया है ॥ ६८ ॥


त्रीण्येकां सप्तषट्त्रीणि द्वे चत्वार्येककं भवेत् ।
साधिकं च परिक्षेपो मानुषोत्तरपर्वते ॥ ६९

अर्थ: मानुषोत्तर पर्वतकी परिधि अंकक्रमसे तीन, एक, सात, छह, तीन, दो, चार और एक (१४२३६७१३) इतने योजनसे कुछ अधिक है ॥ ६९ ॥


सहस्रं त्रिशतं त्रिंशद्दण्डाः स्युर्हस्त एककः ।
दशाङ्गुलानि पञ्चैव यवाश्चाधिकमानकम् ॥ ७०

अर्थ: परिधिकी इस अधिकताका प्रमाण एक हजार तीन सौ तीस धनुष, एक हाथ, दस अंगुल और पांच जौ है- दण्ड १३३०, हाथ १, अंगुल १०, जौ ५ ॥७०॥


अर्धयोजनमुद्विद्धा पादगोरुतविस्तृता ।
वेदिका शिखरे तस्य चतुर्दशगुहाश्च सः ॥ ७१

अर्थ: इस पर्वतके शिखरपर जो वेदिका स्थित है वह आधा योजन ऊंची और पाव कोससे सहित एक कोस (दण्ड २५००) विस्तृत है। यह पर्वत चौदह गुफाओंसे संयुक्त है ॥ ७१ ॥


चतुर्दश महानद्यो बाह्या गत्वार्धपुष्करे ।
गुहासु पुष्करोदं च गताः कालोदकं पराः ॥ ७२

अर्थ: पुष्करार्ध द्वीपमें स्थित बाह्य चौदह नदियां इन गुफाओंमेंसे जाकर पुष्करोद समुद्रको प्राप्त हुई हैं और शेष चौदह नदियां कालोदक समुद्रको प्राप्त हुई हैं ॥ ७२ ॥


त्रीणि त्रीणि तु कूटानि प्रत्येकं दिक्‌चतुष्टये ।
पूर्वयोर्विदिशोश्चैव तान्यष्टादश पर्वते ॥ ७३

अर्थ: इस पर्वतके ऊपर चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येक दिशामें तीन तीन तथा पूर्व दो विदिशाओं (ईशान व आग्नेय) में भी तीन तीन कूट स्थित हैं। इस प्रकार उसके ऊपर सब अठारह (१८) कूट स्थित हैं ॥ ७३ ॥


सर्वेषु तेषु कूटेषु गरुडेन्द्रपुराणि तु ।
गिरिकन्याकुमाराश्च वसन्ति गरुडान्वयाः ॥ ७४

अर्थ: उन सब कूटोंके ऊपर गरुडेन्द्रके नगर हैं जिनमें गरुडवंशीय गिरिकन्यायें और गिरिकुमार रहते हैं ॥७४॥


षडग्नीशानकूटेषु सुपर्णकुलसंभवाः ।
कुमाराः शेषकूटेषु दिक्कुमार्यो वसन्ति च ॥ ७५

अर्थ: उनमेंसे अग्नि और ईशान कोणके कूटोंपर सुपर्ण (गरुड) कुलमें उत्पन्न हुए कुमार (सुपर्णकुमार) तथा शेष कूटोंके ऊपर दिक्कुमारियां रहती हैं ॥ ७५ ॥


तस्य दिक्ष्वपि चत्वारि यर्हदायतनानि हि ।
नैषधैः सममानानि इष्वाकारगिरिष्वपि ॥ ७६

अर्थ: उक्त पर्वतकी चारों दिशाओंमें चार अर्हदायतन (जिनभवन) स्थित हैं जो विस्तारादिमें निषध पर्वतके ऊपर स्थित जिनभवनोंके समान हैं। इसी प्रकारके जिनभवन इष्वाकार पर्वतोंके ऊपर भी स्थित हैं ॥ ७६ ॥


विविधरत्नमयानतिभासुरान्
सुरसहस्रनुतार्चितरक्षितान् ।
जिनगृहान् द्विकहीनचतुःशता-
नभिनमामि नरक्षितिसंश्रितान् ॥ ७७

अर्थ: मध्य लोकमें जो अनेक प्रकारके रत्नमय जिनभवन स्थित हैं वे अतिशय देदीप्यमान होते हुए हजारों देवोंके द्वारा नमस्कृत, पूजित एवं रक्षित हैं। उन सबकी संख्या दो कम चार सौ (३९८) है। उन सबको मैं नमस्कार करता हूँ ॥ ७७ ॥ इस प्रकार लोकविभागमें मानुषक्षेत्र विभाग नामक तृतीय प्रकरण समाप्त हुआ ॥३॥

चतुर्थो विभागः

जम्बूद्वीपः समुद्रश्च १लावणस्तस्य बाहिरः । द्वीपश्च धातकीखण्डः२ कालोदः पुष्करस्तथा ॥ १

अर्थ (श्लोक 1 से 319): त्रिलोकसारमें भी कहा है - लवणसमुद्र और वारुणीत्रिक अर्थात् वारुणीवर, क्षीरवर और घृतवर ये तीन समुद्र प्रत्येकजलस्वाद अर्थात् अपने अपने नामके अनुसार स्वादवाले हैं । कालोदक और पुष्करवर ये दो तथा अन्तिम स्वयम्भू रमण ये तीन समुद्र सामान्य जलके स्वादसे संयुक्त हैं । शेष सब समुद्रोंका स्वाद इक्षुरसके समान है ॥ १ ॥


पुष्करं परिवृत्यास्थात् ३ पुष्करोदस्तु सागरः । वारुणीवरनामा च द्वीपस्तन्नामसागरः ॥ २

ततः क्षीरवरो द्वीपः सागरश्च तदाह्वयः । ततो घृतवरो द्वीपो घृतोदश्चापि सागरः ॥ ३

ततः क्षौद्रवरो द्वीपस्तन्नामंव च सागरः । नन्दीश्वरस्ततो द्वीपः सागरश्च तदाह्वयः४ ॥ ४

अरुणो नामतो द्वीपोऽरुणाभासवरश्च सः । कुण्डलो नामतो द्वीपस्ततः शङ्खवरोऽपि च ॥ ५

रुचकोऽतः परो द्वीपो भुजगोऽपि च नामतः । द्वीपः कुशवरो नाम्ना ततः क्रौञ्चवरोऽपि च ॥ ६

जम्बूद्वीपादयो द्वीपा नामतः षोडशोदिताः । द्वीपनामान एव स्युः पुष्करोदादिसागराः ५ ॥ ७

अर्थ (श्लोक 1 से 7): सब द्वीपोंके मध्यमें जम्बूद्वीप है और उसके बाह्य भागमें लवण समुद्र है । उसके आगे धातकीखण्ड द्वीप व कालोदक समुद्र है । तत्पश्चात् पुष्करद्वीप और उसके आगे पुष्करद्वीपको घेरकर पुष्करोद समुद्र स्थित है । इसके आगे वारुणीवर द्वीप और उसीके नामका समुद्र, क्षीरवर द्वीप और उसीके नामका समुद्र, उसके आगे घृतवर द्वीप, घृतवर समुद्र, क्षौद्रवर द्वीप, क्षौद्रवर समुद्र, नन्दीश्वर द्वीप, नन्दीश्वर समुद्र, इसके आगे अपने [ अपने नामवाले समुद्रोंसे संयुक्त ] अरुण द्वीप, अरुणाभासवर द्वीप, कुण्डल द्वीप, शंखवर द्वीप, रुचक द्वीप, भुजग द्वीप, कुशवर द्वीप और कौंचवर द्वीप; इस प्रकार जम्बूद्वीप आदि नामोंसे प्रसिद्ध ये सोलह (१६) द्वीप कहे गये हैं । पुष्करोद समुद्रको आदि लेकर आगेके सब समुद्र अपने अपने द्वीप जैसे नामवाले हैं ॥१-७॥


असंख्येयांस्ततोऽतीत्य द्वीपो नाम्ना मनःशिलः । हरितालश्च सिन्दूरः६ श्यामकौऽञ्जन एव च ॥८

द्वीपो हिङ्गुलिकाह्वश्च तस्माद् रूप्यवरः परः । सुवर्णवर इत्यन्यस्ततो वज्रवरोऽपि च ॥ ९

वैडूर्यवरसंज्ञश्च ततो नागवरोऽपि च । ततो भूतवरो७ द्वीपस्ततो यक्षवरः परः ॥ १०

ततो देववरो द्वीपस्ततोऽहीन्द्रवरः परः । स्वयंभूरमणश्चान्त्यः सागरास्तत्सनामकाः८ ॥११

षोडशैते बहिर्दीपा भाषिता नामभिर्जिनैः । असंख्येयाश्च मध्यस्थाः शुभाह्वा द्वीपसागराः ॥ १२

अर्थ (श्लोक 8 से 12): इसके आगे असंख्यात द्वीप-समुद्रोंको लांघकर मनःशिल नामक द्वीप स्थित है । उसके आगे क्रमशः हरिताल, सिन्दूर, श्यामक, अंजन, हिंगुलिक, रूप्यवर, सुवर्णवर, वज्रवर, वैडूर्यवर, नागवर, भूतवर, यक्षवर, देववर, अहीन्द्रवर और अन्तिम स्वयम्भूरमण द्वीप; इस प्रकार ये सोलह (१६) द्वीप अपने अपने नामवाले सोलह समुद्रोंसे संयुक्त होते हुए बाह्य भागमें स्थित हैं । जिन भगवान्ने इन्हें इन नामोंसे कहा है । क्रौंचवर समुद्र और मनःशिल द्वीपके मध्यमें स्थित जो असंख्यात द्वीप-समुद्र हैं वे भी उत्तम नामोंवाले हैं ॥ ८-१२ ॥


वारुणीलवणस्वादौ घृतक्षीररसावपि । असामान्यरसा एते कालान्त्यौ केवलोदकौ ॥ १३

मधुमिश्रजलास्वादस्तृतीयः पुष्करोदकः । शेषा इक्षुरसास्वादा असंख्येया महार्णवाः ॥ १४

अर्थ (श्लोक 13 से 14): वारुणीवर, लवणोद, घृतवर और क्षीरवर ये चार समुद्र स्वादमें असामान्य रस अर्थात् अपने अपने नामोंके अनुसार रसवाले हैं । कालोदक समुद्र और अन्तिम स्वयम्भू रमण समुद्र ये दो समुद्र केवल जलके स्वादवाले हैं। तीसरा पुष्करोदक समुद्र मधुमिश्रित जलके स्वादसे संयुक्त, तथा शेष असंख्यात समुद्र इक्षुरसके समान स्वादवाले हैं ॥ १३-१४ ॥


लवणाब्धौ च कालोदे स्वयंभूरमणोदधौ । जीवा जलचराः सन्ति न च शेषेषु वारिषु ॥ १५

अर्थ: लवणसमुद्र, कालोदक और स्वयम्भू रमण समुद्रमें जलचर जीव हैं । शेष समुद्रोंमें जलचर जीव नहीं हैं ॥ १५ ॥


व्यतीतद्वीपवार्धिभ्यो विस्तारे चक्रवालके । एकेन नियुतेनेको द्वीपोऽब्धिर्वातिरिच्यते ॥ १६

अर्थ: मण्डलाकार विस्तारमें विगत द्वीप-समुद्रोंके विस्तारकी अपेक्षा आगेके द्वीप अथवा समुद्रका विस्तार एक लाख योजनसे अधिक होता है ॥ १६ ॥ उदाहरण-- जैसे जंबूद्वीप, लवणसमुद्र, धातकीखण्ड और कालोदक समुद्र इन विगत द्वीप-समुद्रोंका विस्तार १५ लाख योजन प्रमाण (१+२+४+८=१५ लाख) है, अत एव आगेके पुष्कर द्वीपका विस्तार इससे एक लाख योजनसे अधिक होकर सोलह (१६) लाख योजन प्रमाण होगा ।


मन्दराधार्द्धाद् गता रज्जुरर्धा प्राप्तान्त्यवारिधेः । अन्तं तदर्धमस्यान्तस्तथा द्वीपेऽर्णवेऽपरे ॥ १७

अर्थ: मन्दर पर्वतके अर्ध (मध्य) भागसे गई हुई अर्ध राजु अन्तिम (स्वयम्भू रमण) समुद्रके अन्त भागको प्राप्त हुई है । उसका (अर्ध राजुका) आधा भाग इसी समुद्रके भीतर [अभ्यन्तर तटसे ७५००० यो. आगे जाकर] प्राप्त होता है । यही क्रम पिछले द्वीप और समुद्रमें समझना चाहिये ॥१७॥


आद्यार्धितार्धरज्जुश्च स्वयंभूरमणोदधेः । तटात्परं सहस्राणां गत्वाऽस्थात्पञ्चसप्ततिम् ॥ १८
। ७५००० ।

अर्थ: प्रथम वार अर्धित अर्ध राजुका आधा भाग स्वयम्भू रमण समुद्रके अभ्यन्तर तटसे


स्वद्विभागयुतामस्थात्सहस्राणां पञ्चसप्ततिम् ।
खण्डिता सा तटाद् गत्वा द्वीपस्यापरस्य च ॥१९

स्वद्व्यंशपादसंयुक्तां पञ्चसप्ततिसहस्रकम् ।
पश्चिमाब्धेस्तटाद् गत्वा खण्डिता सा पुनः स्थिता ॥

अभ्यन्तरतटादेवमात्माधार्द्धाङ्घ्रयष्टमादिभिः।
युतां तावत्सहस्राणां गत्वास्थात् पञ्चसप्ततिम् ॥२१

सूच्यङ्गुलस्य संख्यातरूपयुक्तच्छेदमानकाः ।
यावद् द्वीपार्णवा यन्ति ततोऽस्थात् सार्धलक्षकम् ॥२२

पतितौ लवणे छेदौ द्वौ चैको भरतान्त्यके ।
निषधे चैकच्छेदो द्वौ छेदौ च कुरुष्वपि ॥ २३

अर्थ (श्लोक 18 से 23): आगे पचत्तर हजार (७५०००) योजन जाकर स्थित हुआ है ॥१८॥ उसका भी अर्ध भाग स्वयम्भूरमण द्वीपके अभ्यन्तर तट (वेदिका) से आगे अपने द्वितीय भागसे सहित पचत्तर हजार अर्थात् एक लाख साढ़े बारह हजार (७५००० + ७५०००/२ = ११२५००) योजन जाकर स्थित हुआ है॥१९॥ उसका अर्ध भाग पिछले समुद्रके अभ्यन्तर तटसे आगे अपने द्वितीय भाग और चतुर्थ भागसे सहित पचत्तर हजार अर्थात् एक लाख इकतीस हजार दो सौ पचास (७५००० + ७५०००/२ + ७५०००/४ = १३१२५०) योजन जाकर स्थित हुआ है ॥ २० ॥ इसी प्रकारसे उत्तरोत्तर अर्धित राजुका अर्ध भाग यथाक्रमसे पिछले द्वीप-समुद्रोंकी अभ्यन्तर वेदिकासे आगे अपने अर्ध (द्वितीय), पाद (चतुर्थ) और आठवें आदि भागोंसे सहित पचत्तर हजार (यथा- ७५००० + ७५०००/२ + ७५०००/४ + ७५०००/८ = १४०६२५ इत्यादि) योजन जाकर स्थित हुआ है ॥ २१ ॥ इस प्रकार संख्यात अंकोंसे संयुक्त सूच्यंगुलके अर्धच्छेद प्रमाण द्वीप-समुद्रों तक उपर्युक्त क्रमसे राजुके अर्धच्छेद द्वीप-समुद्रमें पड़ते जाते हैं । तत्पश्चात् लवणसमुद्र तक शेष सब द्वीप-समुद्रोंमें वे डेढ़ लाख (जैसे - ६४ लाख, ३२ लाख, १६ लाख और ८ लाख) के क्रमसे गिरते हैं ॥ २२ ॥ लवण समुद्रमें दो अर्धच्छेद, भरतक्षेत्रके अन्तमें एक, निषध पर्वतपर एक, और दो अर्धच्छेद कुरुक्षेत्रमें भी पड़े हैं (?) ॥ २३ ॥


द्वीपस्य प्रथमस्यास्य व्यन्तरोऽनादरः प्रभुः । सुस्थिरो लवणस्यापि प्रभासप्रियदर्शनौ ॥ २४

अर्थ: इस प्रथम द्वीप तथा लवणसमुद्रका स्वामी क्रमसे अनादर नामका व्यन्तर देव और सुस्थिर (सुस्थित) देव ये दो व्यन्तर देव हैं। [घातकीखण्ड द्वीपके अधिपति] प्रभास और प्रियदर्शन नामके दो व्यन्तर देव हैं ॥ २४ ॥


कालश्चैव महाकालः कालोदे दक्षिणोत्तरौ । पद्मश्च पुण्डरीकश्च पुष्कराधिपती सुरौ ॥ २५

अर्थ: दक्षिण व उत्तर भागमें स्थित काल और महाकाल नामक व्यन्तर देव कालोद समुद्रके तथा पद्म और पुण्डरीक नामक दो देव पुष्कर द्वीपके अधिपति हैं ॥ २५ ॥


चक्षुष्मांश्च सुचक्षुश्च मानुषोत्तरपर्वते । द्वौ द्वावेवं सुरौ वेद्यौ द्वीपे तत्सागरेऽपि च ॥ २६

श्रीप्रभश्रीधरौ देवौ वरुणो वरुणप्रभः । मध्यश्च मध्यमश्चोभौ वारुणीवरसागरे ॥ २७

अर्थ (श्लोक 26 से 27): चक्षुष्मान् और सुचक्षु नामके दो व्यन्तर देव मानुषोत्तर पर्वतके अधिपति हैं। इस प्रकार दो दो देव आगेके द्वीप और समुद्रमें भी जानना चाहिये। श्रीप्रभ और श्रीधर नामके दो व्यन्तर देव पुष्करवर समुद्रके, वरुण और वरुणप्रभ नामके दो व्यन्तर देव वारुणीवर तथा मध्य और मध्यम नामके दो देव वारुणीवर समुद्रके अधिपति हैं ॥ २६-२७ ॥


पाण्ड[ण्डु]रः पुष्पदन्तश्च विमलो विमलप्रभः ।
सुप्रभस्य[इच्च] घृताह्वयस्य उत्तरश्च महाप्रभः ॥२८

कनकः कनकाभश्च पूर्णः पूर्णप्रभस्तथा ।
गन्धश्चान्यो महागन्धो नन्दी नन्दिप्रभस्तथा ॥ २९

भद्रश्चैव सुभद्रश्च अरुणश्चारुणप्रभः ।
सुगन्धः सर्वगन्धश्च अरुणोदे तु सागरे ॥ ३०

एवं द्वीपसमुद्राणां द्वौ द्वावधिपती स्मृतौ ।
दक्षिणः प्रथमोक्तोऽत्र द्वितीयश्चोत्तरापतिः ॥ ३१

अर्थ (श्लोक 28 से 31): और पुष्पदन्त, विमल और विमलप्रभ, घृतद्वीपके दक्षिणमें सुप्रभ और उत्तरमें महाप्रभ, आगे कनक और कनकाभ, पूर्ण और पूर्णप्रभ, गन्ध और महागन्ध, नन्दी और नन्दिप्रभ, भद्र और सुभद्र तथा अरुण और अरुणप्रभ; [ये दो दो देव क्रमसे क्षीरवर द्वीप, क्षीरवर समुद्र, घृतवर द्वीप, घृतवर समुद्र, इक्षुरस (क्षौद्रवर) द्वीप, इक्षुरस (क्षौद्रवर) समुद्र, नन्दीश्वर द्वीप, नन्दीश्वर समुद्र और अरुण द्वीप; इन द्वीप-समुद्रोंके अधिपति हैं ।] सुगन्ध और सर्वगन्ध नामके दो व्यन्तर देव अरुणोद समुद्रके अधिपति हैं ॥ २८-३० ॥ इस प्रकार द्वीप-समुद्रोंके दो दो व्यन्तर देव अधिपति माने गये हैं । इनमें यहाँ प्रथम कहा गया देव दक्षिण दिशाका तथा दूसरा देव उत्तर दिशाका अधिपति है ॥ ३१ ॥


चतुरशीतिश्च लक्षाणि त्रिषष्टिशतकोटयः ।
नन्दीश्वरवरद्वीपविस्तारस्य प्रमाणकम् ॥ ३२
। १६३८४००००० ।

कोटीनां त्रिशतं सप्ताविंशति पञ्चषष्टिकम् ।
लक्षाणां च प्रमामन्तःसूच्यास्तस्य विदुर्बुधाः ॥ ३३

त्रीणि पञ्च च सप्तैव द्वे शून्यं द्वे च रूपकम् ।
षट् त्रीणि गगनं चैकमन्तःपरिधिरुच्यते ॥ ३४
। १०३६१२०२७५३ ।

कोटीनां पञ्चपञ्चाशच्छतषट्कं त्रिकाधिकम् ।
त्रिशल्लक्षाणि तद्दीपबाह्यसूचीप्रमा भवेत् ॥
। ६५५३३००००० ।

शून्यं नवैकं चत्वारि पञ्च त्रीणि त्रिकं द्विकम् ।
सप्त शून्यं द्विकं तस्य परिधिर्बाह्या उच्यते ॥ ३६
। २०७२३३५४१९० ।

अर्थ (श्लोक 32 से 36): नन्दीश्वर द्वीपके विस्तारका प्रमाण एक सौ तिरेसठ करोड़ चौरासी लाख (१६३८४०००००) योजन है ॥ ३२ ॥ विद्वान् गणधर आदि उसकी अभ्यन्तर सूचीका प्रमाण तीन सौ सत्ताईस करोड़ पैंसठ लाख योजन बतलाते हैं - १६३८४००००० X २-३००००० = ३२७६५००००० ॥ ३३ ॥ उसकी अभ्यन्तर परिधि अंकक्रमसे तीन, पांच, सात, दो, शून्य, दो, एक, छह, तीन, शून्य और एक (१०३६१२०२७५३) अर्थात् एक हजार छत्तीस करोड़ बारह लाख दो हजार सात सौ तिरेपन योजन प्रमाण कही गई है ॥ ३४ ॥ उस द्वीपकी बाह्य सूचीका प्रमाण छह सौ पचपन करोड़ तेतीस लाख योजन है - १६३८४००००० X ४ - ३००००० = ६५५३३००००० ॥ ३५ ॥ उसकी बाह्य परिधि अंकक्रमसे शून्य, नौ, एक, चार, पांच, तीन, तीन, दो, सात, शून्य और दो (२०७२३३५४१९०) इतने योजन प्रमाण कही जाती है ॥ ३६ ॥


तस्य मध्येऽञ्जनाः शैलाश्चत्वारो दिक्चतुष्टये । सहस्राणामशीतिश्च चत्वारि च नगोच्छ्रितिः ॥३७

उच्छ्रायेण समो व्यासो मूले मध्ये च मूर्धनि । सहस्रमवगाहश्च वज्रमूला प्रकीर्तिताः ॥ ३८

अर्थ (श्लोक 37 से 38): उस द्वीपके मध्यमें चारों दिशाओंमें चार अंजन पर्वत हैं। इन पर्वतोंकी ऊंचाई चौरासी हजार (८४०००) योजन प्रमाण है ॥ ३७ ॥ इन पर्वतोंका विस्तार मूल, मध्य और शिखरपर भी ऊंचाईके बराबर (८४०००) तथा अवगाह एक हजार (१०००) योजन मात्र है। इनका मूल भाग वज्रमय कहा गया है ॥ ३८ ॥


पूर्वाञ्जनगिरेर्दिक्षु नन्दा नन्दवतीति च । नन्दोत्तरा नन्दिषेणा इति प्राच्यादिवापिकाः ॥ ३९

एकैकनियुतव्यासा मुखमध्यान्तमानतः । नानारत्नजटा वाप्यो वज्रभूमिप्रतिष्ठिताः ॥ ४०

अरजा विरजा चान्या अशोका वीतशोकका । दक्षिणस्याञ्जनस्याद्रेः पूर्वाद्याशाचतुष्टये ॥ ४१

विजया वैजयन्ती च जयन्त्यन्यापराजिता । अपरस्याञ्जनस्याद्रेः पूर्वाद्याशाचतुष्टये ॥ ४२

रम्या च रमणीया च सुप्रभा चापरा भवेत् । उत्तरा सर्वतोभद्रा इत्युत्तरगिरिश्रिताः ॥ ४३

कमलकह्लारकुमुदैः सुरभीकृतदिक्तटैः । युक्ताः सर्वाश्च वाप्यस्ता मुक्ता जलचरैः सदा ॥ ४४

अर्थ (श्लोक 39 से 44): पूर्वदिशागत अंजनगिरिकी पूर्वादि दिशाओंमें क्रमसे नन्दा, नन्दवती, नन्दोत्तरा और नन्दिषेणा (नन्दिघोषा) नामकी चार वापिकायें हैं ॥ ३९ ॥ इन वापियोंका विस्तार मूलमें, मध्यमें और अन्तमें एक लाख (१०००००) योजन प्रमाण है। उक्त वापियाँ अनेक रत्नोंसे खचित और वज्रमय भूमिपर प्रतिष्ठित हैं ॥ ४० ॥ दक्षिण अंजनपर्वतकी पूर्वादि दिशाओंमें अरजा, विरजा, अशोका और वीतशोका नामकी चार वापिकायें स्थित हैं ॥ ४१ ॥ पश्चिम अंजनपर्वतकी पूर्वादि दिशाओंमें क्रमसे विजया, वैजयन्ती, जयन्ती और अपराजिता नामकी चार वापिकायें स्थित हैं ॥ ४२ ॥ उत्तर दिशागत अंजनपर्वतके आश्रित पूर्वादि क्रमसे रम्या, रमणीया, सुप्रभा और सर्वतोभद्रा नामकी चार वापिकायें हैं ॥ ४३ ॥ दिङ्मण्डलको सुवासित करनेवाले कमल, कह्लार और कुमुद पुष्पोंसे युक्त वे सब वापिकायें सदा जलचर जीवोंसे रहित हैं ॥ ४४ ॥


अशोकं सप्तपर्णं च चम्पकं चूतमेव च । चतुर्दिशं तु वापीनां प्रतितीरं वनान्यपि ॥ ४५

व्यस्तानि नियुताधं च नियुतं चायतानि तु । सर्वाण्येव वनान्यहुर्वेदिकान्तानि सर्वतः ॥ ४६

अर्थ (श्लोक 45 से 46): वापियोंके प्रत्येक किनारेपर चारों दिशाओंमें अशोक, सप्तपर्ण, चम्पक और आम्र ये चार वन स्थित हैं ॥४५॥ सब ही वन आधा लाख (५००००) योजन विस्तृत, लाख (१०००००) योजन आयत और अन्तमें सब ओर वेदिकासे संयुक्त कहे जाते हैं ॥ ४६ ॥


षोडशानां च वापीनां मध्ये दधिमुखाद्रयः ।
सहस्राणि दशोद्विद्धास्तावत्सर्वत्र विस्तृताः ॥ ४७

अर्थ: सोलह वापियोंके मध्यमें दस हजार (१००००) योजन ऊंचे और सब जगह उतने (१००००) ही योजन विस्तृत दधिमुख पर्वत स्थित हैं ॥ ४७ ॥


सहस्रगाढके वज्रमयाः श्वेताश्च वर्तुलाः ।
तेषामुपरि वेद्यः स्युर्वनानि विविधानि च ॥ ४८

अर्थ: एक हजार (१०००) योजन अवगाहके भीतर वज्रमय वे पर्वत वर्णसे शुक्ल व गोल आकारसे संयुक्त हैं। उनके ऊपर वेदियां और अनेक प्रकारके वन हैं ॥ ४८ ॥


वापीनां बाह्यकोणेषु दृष्टा रतिकराद्रयः ।
समा दधिमुखैर्हेमाः सर्वे द्वात्रिंशदेव ते ॥ ४९

अर्थ: वापिकाओंके बाह्य कोनोंमें दधिमुख पर्वतोंके समान सुवर्णमय रतिकर पर्वत देखे गये हैं। वे सब पर्वत बत्तीस (३२) ही हैं ॥ ४९ ॥


जोयणसहस्सवासा तेत्तियमेत्तोदया य पत्तेक्कं ।
अड्ढाइज्जसयाइं अवगाढा रतिकरा गिरिणो ॥


ते चउ-चउकोणेसु एक्केक्कदहस्स होंति चत्तारि ।
लोयविणिच्छ [य] कत्ता एवं णियमा परूवंति ॥


द्वीपस्य विदिशास्त्वन्ये चत्वारोऽञ्जनपर्वताः ।
समा रतिकरैस्तेऽपि इति सर्वज्ञदर्शनम् ॥ ५०

अर्थ: नन्दीश्वर द्वीपकी विदिशाओंमें अन्य चार अंजनपर्वत हैं। वे भी रतिकर पर्वतोंके समान हैं, ऐसा सर्वज्ञका दर्शन है ॥ ५० ॥


सर्वेषु तेषु शैलेषु द्विपञ्चाशज्जिनालयाः ।
भद्रसालैः समा मानेस्तान् भक्त्या स्तौमि सर्वदा ॥ ५१

अर्थ: उन सब पर्वतोंके ऊपर बावन जिनालय हैं जो प्रमाणमें भद्रसाल वनमें स्थित जिनालयोंके समान हैं। मैं सदा उन जिनालयोंकी भक्तिपूर्वक स्तुति करता हूँ ॥ ५१ ॥


प्रतिवत्सरमाषाढ़े कार्तिके फाल्गुनेऽपि च ।
अष्टमीतिथिमारभ्य पूर्णिमान्तं सुरैः सह ॥ ५२

सौधर्मचमरेषानवैरोचनसुरेश्वराः ।
प्राच्यपाचीप्रतीचोषु उदीच्यां क्रमशो मुदा ॥ ५३

द्वौ द्वौ यामौ जिनेन्द्राणां महाविभवसंयुताः ।
प्रादक्षिण्येन कुर्वन्ति महाभक्त्या महामहम् ॥ ५४

अर्थ (श्लोक 52 से 54): प्रतिवर्ष यहां आषाढ़, कार्तिक और फाल्गुन मासमें [शुक्ल पक्षमें] अष्टमीसे लेकर पूर्णिमा तक अर्थात् अष्टाह्निक पर्वमें अन्य देवोंके साथ सौधर्म, चमर, ईशान और वैरोचन ये चार इन्द्र हर्षित होकर क्रमसे पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशामें महाविभूतिके साथ भक्तिपूर्वक प्रदक्षिणक्रमसे दो दो पहर तक जिनेन्द्रोंकी महामह पूजाको करते हैं ॥ ५२-५४॥


नन्दीश्वरात्परो द्वीपश्वारुणो नाम कीर्तितः ।
तस्यारुणवरोऽब्धिश्च विस्तारोऽस्य निशम्यताम् ॥

अर्थ: नन्दीश्वर द्वीपके आगे अरुण नामका द्वीप कहा गया है, उसको वेष्टित करके अरुणवर


पञ्चभ्यः खलु शून्येभ्यः परं द्वे सप्त चाम्बरम् ।
एकं त्रीणि च रूपं च चक्रवालस्य पार्थवम् ॥ ५६

अर्थ: पांच शून्योंके आगे दो, सात, शून्य, एक, तीन और एक (१३१०७२०००००) इन अंकोंके क्रमसे जो संख्या प्राप्त हो उतने योजन मात्र मण्डलाकारसे स्थित उक्त समुद्रका विस्तार जानना चाहिये ॥ ५६ ॥


अरिष्टाख्योऽन्धकारोऽस्माद् दूरमुद्गत्य सागरात् ।
आच्छाद्य चतुरः कल्पान् ब्रह्मलोकं समाश्रितः॥ ५७

अर्थ: इस समुद्रसे दूर ऊपर उठा हुआ अरिष्ट नामका अन्धकार प्रथम चार कल्पोंको आच्छादित करके ब्रह्मलोक (पांचवां कल्प) को प्राप्त हुआ है ॥ ५७ ॥


मृदङ्गसदृशाकाराः कृष्णराजयश्च सर्वतः ।
यमकावेदिकातुल्या अष्टौ तस्य बहिःस्थिताः ॥ ५८

अर्थ: मृदंगके समान आकारवाली आठ कृष्णराजियां उसके बाह्य भागमें सब ओर यमका वेदिकाके समान स्थित हैं ॥ ५८ ॥


देवा अल्पर्द्धयस्तस्मिन् दिङ्मूढाश्चिरमासते ।
महर्द्धिकप्रभावेन सह यान्ति न चान्यथा ॥ ५९

अर्थ: उस सघन अन्धकारमें अल्पर्द्धिक देव दिशाभेदको भूलकर चिर काल तक स्थित रहते हैं । वे यहांसे दूसरे महर्द्धिक देवोंके प्रभावसे उनके साथ निकल पाते हैं, अन्य प्रकारसे नहीं निकल सकते हैं ॥५९॥


द्वीपस्य कुण्डलाख्यस्य कुण्डलाद्रिस्तु मध्यमः ।
पञ्चसप्ततिमुद्विद्धः सहस्राणां महागिरिः ॥ ६०

मानुषोत्तरविष्कम्भाद् व्यासो दशगुणस्य च ।
तस्य षोडशकूटानि चत्वारि प्रतिदिशं क्रमात् ॥६१

वज्रं वज्रप्रभं चैव कनकं कनकप्रभम् ।
रजतं रजताभं च सुप्रभं च महाप्रभम् ॥ ६२

अङ्कमङ्कप्रभं चेति मणिकूटं मणिप्रभं ।
रुचकं रुचकाभं च हिमवन्मन्दराख्यकम् ॥ ६३

अर्थ (श्लोक 60 से 63): आगे कुण्डल नामक ग्यारहवें द्वीपके मध्यमें कुण्डल पर्वत स्थित है । वह महापर्वत पचत्तर हजार (७५०००) योजन ऊंचा है । विस्तार उसका मानुषोत्तर पर्वतसे दसगुणा है (मूल विस्तार १०२२ × १० = १०२२०, मध्य विस्तार ७२३ × १० = ७२३०, शिखर विस्तार (४२४ × १० = ४२४० यो.) । उसके ऊपर सोलह कूट हैं जो निम्न क्रमसे प्रतिदिशामें चार चार हैं - वज्र, वज्रप्रभ, कनक, कनकप्रभ; रजत, रजताभ, सुप्रभ, महाप्रभ; अंक, अंकप्रभ, मणिकूट, मणिप्रभ; तथा रुचक, रुचकाभ, हिमवान् और मन्दर ॥ ६०-६३ ॥


नान्दनैः सममानेषु वेश्मान्यपि समानि तैः ।
जम्बूनाम्नि च तेऽन्यस्मिन् विजयस्येव वर्णना ॥ ६४

अर्थ: ये कूट विस्तारादिके प्रमाणमें नन्दन वनमें स्थित कूटोंके समान हैं । यहाँ जो भवन हैं वे भी नन्दनवनके भवनोंके समान हैं । उनका वर्णन दूसरे जम्बूद्वीपमें स्थित विजय देवके नगरोंके समान है ॥ ६४ ॥


चैत्यान्यनादिसिद्धानि मध्ये तुल्यानि नैषधैः ।
दिक्षु चत्वार्यनादित्वं यथा संसारमोक्षयोः ॥ ६५

अर्थ: समुद्र स्थित है । इस समुद्रका विस्तार कहा जाता है, उसे सुनिये ॥ ५५ ॥ उक्त कूटोंके मध्यमें दिशाओंमें अनादिसिद्ध चार जिनभवन हैं जो निषध पर्वतस्थ जिनभवनोंके समान हैं । इनकी अनादिता ऐसी है जैसी कि संसार और मोक्षकी ॥ ६५ ॥


तदन्तः सिद्धकूटानि दिक्षु चत्वारि मानतः ।
समानि नैषधैस्तत्र चत्वारश्च जिनालयाः ॥ ६६

अर्थ: उनके मध्यमें दिशाओंमें चार सिद्धकूट हैं जो प्रमाणमें निषध पर्वतके ऊपर स्थित सिद्धकूटके समान हैं । उनके ऊपर चार जिनालय हैं ॥ ६६ ॥ पाठान्तर ।


तस्य दिक्षु च चत्वारि विदिक्षु च महागिरेः ।
अष्टावायतनान्याहुः सममानानि नैषधेः ॥ ६७

अर्थ: उस महापर्वतकी दिशाओंमें चार और विदिशाओंमें चार, इस प्रकार आठ जिनायतन हैं जो प्रमाणमें निषधपर्वतस्थ जिनभवनके समान हैं ॥ ६७ ॥ कहा भी है -


तग्गिरिवरस्स होंति उ दिसिविदिसामुं जिणिंदकूडाणि ।
पत्तेक्कं एक्केक्कं केई एवं परूवेंति ॥


द्वीपस्त्रयोदशो नाम्ना रुचकस्तस्य मध्यमः ।
अद्रिश्च वलयाकारो रुचकस्तापनीयकः ॥ ६८

अर्थ: तेरहवां द्वीप रुचक नामका है । उसके मध्यमें तपाये हुये सुवर्णके समान कान्तिवाला वलयाकार रुचक नामका पर्वत स्थित है ॥ ६८ ॥


महाऽञ्जनगिरेस्तुल्यो विष्कम्भेणोच्छ्रयेण च ।
तस्य मूर्धनि पूर्वस्यां कूटान्यष्टाविति स्मृताः ॥ ६९

कनकं काञ्चनं कूटं तपनं स्वस्तिकं दिशः ।
सुभद्रमञ्जनं मूलं चाञ्जनाद्यं च वज्रकम् ॥ ७०

अर्थ (श्लोक 69 से 70): वह विस्तार और ऊंचाईमें महान् अंजनगिरिके समान (८४००० यो.) है। उसकी शिखरके ऊपर पूर्व दिशामें ये आठ कूट माने गये हैं- कनक, कांचन, तपन, स्वस्तिक, सुभद्र, अंजन, अंजनमूल और वज्र ॥ ६९-७०॥


उच्छ्रितानि सहस्रार्धं मूले तावत्प्रथूनि च ।
तदर्धमग्रे रुन्द्राणि गौतमस्येव चालयाः ॥ ७१

अर्थ: ये कूट सहस्रके आधे अर्थात् पांच सौ (५००) योजन ऊंचे और मूलमें उतने (५०० यो.) ही विस्तृत हैं । शिखरपर उनका विस्तार उससे आधा (२५०) है। इनके ऊपर जो प्रासाद स्थित हैं वे गौतम देवके प्रासादोंके समान हैं ॥ ७१ ॥


विजयाद्याश्चतस्रश्च नन्दा नन्दवतीति च ।
नन्दोत्तरा नन्दिषेणा तेष्वष्टौ दिक्सुरस्त्रियः ॥ ७२

अर्थ: इन कूटोंके ऊपर उक्त प्रासादोंमें विजया आदि (वैजयन्ती, जयन्ती और अपराजिता) चार तथा नन्दा, नन्दवती, नन्दोत्तरा और नन्दिषेणा ये आठ दिक्कुमारी देवियां रहती हैं ॥ ७२ ॥


स्फटिकं रजतं चैव कुमुदं नलिनं पुनः ।
पद्मं च शशिसंज्ञं च ततो वैश्रवणाख्यकम् ॥ ७३

वैडूर्यमष्टकं कूटं पूर्वकूटसमानि च ।
दक्षिणस्यामथैतानि दिक्कुमार्योऽत्र च स्थिताः ॥ ७४

इच्छा नाम्ना समाहारा सुप्रतिज्ञा यशोधरा ।
लक्ष्मी शेषवती चान्या चित्रगुप्ता वसुंधरा ॥ ७५

अर्थ (श्लोक 73 से 75): स्फटिक, रजत, कुमुद, नलिन, पद्म, शशी नामक (चन्द्र), वैश्रवण और वैडूर्य ये आठ कूट पूर्वदिशागत कूटोंके ही समान होकर दक्षिण दिशामें स्थित हैं। इन कूटोंके ऊपर निम्न दिक्कुमारी देवियां स्थित हैं- इच्छा, समाहार, सुप्रतिज्ञा, यशोधरा, लक्ष्मी, शेषवती, चित्रगुप्ता और वसुंधरा ॥ ७३-७५ ॥


अमोघं स्वस्तिकं कूटं मन्दरं च तृतीयकम् । ततो हैमवतं कूटं राज्यं राज्योत्तमं ततः ॥ ७६

चन्द्रं सुदर्शनं चेति अपरस्यां तु लक्षयेत् । रुचकस्य गिरीन्द्रस्य मध्ये कूटानि तेष्विमाः ॥ ७७

इलादेवी सुरादेवी पृथिवी पद्मवत्यपि । एकनासा नवमिका सीता भद्रेति चाष्टमी ॥ ७८

अर्थ (श्लोक 76 से 78): अमोघ, स्वस्तिक, तीसरा मन्दर, हैमवत, राज्य, राज्योत्तम, चन्द्र और सुदर्शन; ये आठ कूट रुचक पर्वतके मध्यमें पश्चिम दिशामें स्थित जानना चाहिये । उनके ऊपर ये दिक्कुमारिकायें निवास करती हैं- इलादेवी, सुरादेवी, पृथिवी, पद्मवती, एकनासा, नवमिका, सीता और आठवीं भद्रा ॥ ७६-७८ ॥


विजयं वैजयन्तं च जयन्तमपराजितम् । कुण्डलं रुचकं चैव रत्नवत्सर्वरत्नकम् ॥ ७९

अलंबूषा मिश्रकेशी तृतीया पुण्डरीकिणी । वारुण्याशा च सत्या च ह्रीः श्रीश्चैतेषु देवताः ॥ ८०

अर्थ (श्लोक 79 से 80): विजय, वैजयन्त, जयन्त, अपराजित, कुण्डल, रूचक, रत्नवान् और सर्वरत्न; ये आठ कूट उसके ऊपर उत्तर दिशामें स्थित हैं ॥ ७९ ॥ इनके ऊपर ये आठ दिक्कुमारी देवियां रहती हैं- अलंबूसा, मिश्रकेशी, तृतीय पुण्डरीकिणी, वारुणी, आशा, सत्या, ह्री और श्री ॥ ८० ॥


पूर्वा गृहीत्वा भृङ्गारान् दक्षिणा दर्पणान् परान् । अपरा आतपत्राणि चामराण्युत्तमाङ्गना ॥

दिक्कुमार्यो द्वात्रिंशत्सादरः कृतमण्डनाः । जिनानां जन्मकालेषु सेवार्थमुपयान्ति ताः ॥ ८२

अर्थ (श्लोक 81 से 82): इनमेंसे पूर्वदिशामें स्थित उक्त आठ दिक्कुमारिकायें झारियोंको, दक्षिणदिशागत आठ देवियां उत्तम दर्पणोंको, पश्चिमदिशावासिनी छत्रोंको, तथा उत्तरदिशाकी आठ दिक्कन्यायें चामरोंको ग्रहण कर; इस प्रकार वे सुसज्जित बत्तीस (३२) दिक्कुमारिकायें तीर्थंकरोंके जन्म कल्याणकोंमें सविनय सेवा करनेके लिये उपस्थित होती हैं ॥ ८१-८२ ॥


पूर्वे तु विमलं कूटं नित्यालोकं स्वयंप्रभम् । नित्योद्योतं तदन्तः स्युस्तुल्यानि गृहमानकैः ॥ ८३

कनका विमले कूटे दक्षिणे च शतह्रदा । ततः कनकचित्रा च सौदामिन्युत्तरे स्थिताः ॥ ८४

अर्हतां जन्मकालेषु दिशा उद्योतयन्ति ताः । श्रीवत्सवपरिवाराद्यैः सर्वा एता इति स्मृताः ॥८५

अर्थ (श्लोक 83 से 85): उक्त कूटोंके अभ्यन्तर भागमें पूर्व [आदि दिशाओंमें क्रमसे] विमल कूट, नित्यालोक, स्वयंप्रभ और नित्योद्योत ये चार कूट स्थित हैं । वे सब गृहमानोंसे समान हैं ॥ ८३ ॥ इनमेंसे विमल कूटके ऊपर कनका, दक्षिण कूटके ऊपर शतह्रदा, पश्चिम कूटके ऊपर कनकचित्रा और उत्तर कूटके ऊपर सौदामिनी देवियां स्थित हैं ॥ ८४ ॥ वे देवियां तीर्थंकरोंके जन्मकालोंमें दिशाओंको उद्योतित करती हैं । ये सब देवियां परिवार आदिमें श्रीदेवीके समान मानी गई हैं ॥ ८५ ॥


वैडूर्यं रुचकं कूटं मणिकूटं च पश्चिमम् । राज्योत्तमं तदन्तः स्युः पूर्वमानसमानि च ॥ ८६ ॥

अर्थ: उनके भी अभ्यन्तर भागमें वैडूर्य, रुचककूट, मणिकूट और अन्तिम राज्योत्तम ये चार कूट स्थित हैं। इनका प्रमाण पूर्व कूटोंके समान है ॥ ८६ ॥


रुचका रुचककीर्तिश्च कान्ता रुचकादिका ।
रुचकैव प्रभान्त्यान्या जातिकर्मसमापिकाः ॥ ८७

अर्थ: उनके ऊपर रुचका, रुचककीर्ति, रुचककान्ता और रुचकप्रभा ये चार दिक्कुमारिकायें रहती हैं जो तीर्थंकरोंके जातकर्मको समाप्त किया करती हैं ॥ ८७ ॥


तत्कूटाभ्यन्तरे दिक्षु चत्वारः सिद्धकूटकाः ।
पूर्वमानसमा मानैश्चत्वारोऽत्र जिनालयाः ॥ ८८

विदिक्षु दिक्षु चाप्यस्य अष्टास्वन्तरदिक्षु च ।
चैत्यानि षोडशेऽष्टानि समान्यपि च नैषधैः ॥ ८९

अर्थ (श्लोक 88 से 89): उन कूटोंके अभ्यन्तर भागमें पूर्वादिक दिशाओंमें चार सिद्धकूट स्थित हैं। इनके ऊपर पूर्वोक्त जिनभवनोंके समान प्रमाणवाले चार जिनभवन हैं ॥ ८८॥ इसकी दिशाओंमें, विदिशाओंमें और आठ अन्तर्दिशाओंमें भी सोलह चैत्यालय स्वीकार किये गये हैं जो प्रमाणमें निषधपर्वतस्थ जिनभवनोंके समान हैं ॥ ८९ ॥ कहा भी है -


स्वयंभूरमणो द्वीपश्चरमस्तस्य मध्यगः ।
सहस्रमवगाढश्च गिरिरस्ति स्वयंप्रभः ॥ ९०

रत्नांशुद्योतिताशस्य तस्य वेदीयुतस्य च ।
विष्कम्भोत्सेधकूटानां मानं दृष्टं जिनेश्वरैः ॥ ९१

मानुषोत्तरशैलश्च कुण्डलो रुचकाचलः ।
स्वयंप्रभाचलश्चैते वलयाकृतयो मताः ॥ ९२

अर्थ (श्लोक 90 से 92): अन्तिम द्वीप स्वयम्भूरमण है। उसके मध्यमें एक हजार योजन अवगाहवाला स्वयंप्रभ पर्वत स्थित है ॥ ९० ॥ रत्नकिरणोंसे दिशाओंको प्रकाशित करनेवाले एवं वेदीसे संयुक्त उस पर्वतके विस्तार, ऊंचाई और कूटोंका प्रमाण जितना जिनेन्द्रोंके द्वारा देखा गया है उतना जानना चाहिये । अभिप्राय यह है कि उसका उपदेश नष्ट हो चुका है ॥९१ ॥ मानुषोत्तर शैल, कुण्डलगिरि, रुचक पर्वत और स्वयंप्रभाचल ये चार पर्वत वर्तुलाकार माने गये हैं ॥ ९२ ॥

पञ्चमो विभागः

अनाद्यनिधनं कालं संवृत्तं सर्वपर्ययैः । पश्यतः प्रणिपत्येशान् वक्ष्ये कालगतिक्रमम् ॥ १

अर्थ: कहा भी है – पानांग, तूर्यांग, भूषणांग, वस्त्रांग, भोजनांग, आलयांग, दीपांग, भाजनांग, मालांग और ज्योतिरंग; इस तरह वे कल्पवृक्ष दस प्रकारके हैं ॥ १ ॥


कालोऽवसर्पिणीत्येक उत्सर्पिण्यपरोऽपि च । एते समाहृते कल्पो विभागा द्वादशानयोः ॥ २

सुषमा सुषमान्ता च द्वितीया सुषमेति च । सुषमा दुःषमान्तान्या सुषमान्ता च दुःषमा ॥ ३

पञ्चमो दुःषमेत्येव समा षष्ठ्यतिदुःषमा । विभागा अवसर्पिण्यामितरस्यां विपर्ययः ॥ ४

चतस्रश्च ततस्तिस्रो द्वे च तासां क्रमात् स्मृताः । सागरोपमकोटीनां कोटयो वै तिसृणामपि ॥ ५

द्विचत्वारिंशता न्यूना सहस्रैरब्दसंख्यया । कोटीकोटी भवेदेका चतुर्थ्या तु प्रमाणतः ॥ ६

पञ्चम्यब्दसहस्राणामेकविंशतिरेव सा । तावत्येव समा षष्ठी कोटीकोट्यो दशैव ताः ॥ ७

अर्थ (श्लोक 1 से 7): समस्त पर्यायोंसे उपलक्षित अनादि-निधन कालको देखनेवाले जिनेन्द्रोंको नमस्कार करके कालकी गतिके क्रमका वर्णन करता हूँ ॥ १ ॥ एक अवसर्पिणी और दूसरा उत्सर्पिणी इस प्रकारसे सामान्यरूपसे कालके दो भेद हैं। इन दोनोंको सम्मिलितरूपमें कल्प काल कहा जाता है। इन दोनोंके बारह (६+६) विभाग हैं ॥ २ ॥ सुषमासुषमा, दूसरा सुषमा, सुषमादुःषमा, दुःषमासुषमा, पांचवां दुःषमा और छठा अतिदुःषमा; इस प्रकार ये छह अवसर्पिणी कालके विभाग हैं। उत्सर्पिणी कालके विभाग इनसे विपरीत (अतिदुःषमा, दुःषमा, दुःषमासुषमा, सुषमा-दुःषमा, सुषमा और सुषमासुषमा) हैं ॥ ३-४ ॥ इनमें प्रथम तीन कालोंका प्रमाण यथाक्रमसे चार, तीन और दो कोड़ाकोड़ी सागरोपम माना गया है- सुषमासुषमा ४०००००००००००००० सागरोपम, सुषमा ३०००००००००००००० सा., सुषमदुःषमा २०००००००००००००० सा. ॥ ५ ॥ चतुर्थ (दुःषमसुषमा) कालका प्रमाण ब्यालीस हजार वर्ष कम एक कोड़ाकोड़ी सागरोपम है १०००००००००००००० सा. - ४२००० वर्ष ॥ ६ ॥ पांचवें (दुःषमा) कालका प्रमाण इक्कीस हजार (२१०००) वर्ष मात्र ही है। इतने ही (२१०००) वर्ष प्रमाण छठा काल भी है। इस प्रकारसे उत्सर्पिणी और अवसर्पिणीके उक्त छहों कालोंका प्रमाण सम्मिलितरूपसे दस (१०) कोड़ाकोड़ि सागरोपम मात्र होता है ॥ ७ ॥


आदावाद्यसमायाञ्च नरा उद्यद्रविप्रभाः । आहरन्त्यष्टमे भक्तं त्रिगव्यूतिसमुच्छ्रिताः ॥ ८

प्रारम्भे च द्वितीयाया नराः पूर्णशशिप्रभाः । आहरन्ति च षष्ठेऽह्नि द्विगव्यूतिसमुच्छ्रयाः ॥ ९

अर्थ (श्लोक 8 से 9): प्रथम कालके प्रारम्भमें उदित होते हुए सूर्यके समान प्रभावाले मनुष्य तीन कोस शरीरकी ऊंचाईसे सहित होते हुए अष्टम भक्तमें अर्थात् चौथे दिन आहार ग्रहण करते हैं॥८॥ द्वितीय कालके प्रारम्भमें मनुष्योंकी प्रभा पूर्ण चन्द्रके समान और शरीरकी ऊंचाई दो कोस प्रमाण होती है । वे षष्ठ भक्तमें अर्थात् दो दिनके अन्तरसे आहार ग्रहण करते हैं ॥९॥


आदावपि तृतीयायाः प्रियङ्गुश्यामवर्णकाः ।
चतुर्थभक्तेनाहारमेकां गव्यूतिमुच्छ्रिताः ॥ १०

अर्थ: तीसरे कालके प्रारम्भमें प्रियंगु पुष्पके समान प्रभाववाले मनुष्य एक कोस प्रमाण शरीरकी ऊंचाईसे सहित होते हुए चतुर्थ भक्तसे अर्थात् एक दिनके अन्तरसे आहार करते हैं ॥ १० ॥


षट्पञ्चाशच्छते द्वे च तथाष्टाविंशतिः शतम् ।
चतुःषष्ठिः क्रमात्तासु नराणां ष [पृ] ष्ठकण्डकाः ॥ ११

अर्थ: उन तीन कालोंमें मनुष्योंकी पृष्ठास्थियां क्रमसे दो सौ छप्पन (२५६), एक सौ अठ्ठाईस (१२८) और चौंसठ (६४) होती हैं ॥ ११ ॥


जीवितं त्रीणि पल्यानि द्वे चैकं च क्रमागतम् ।
मानुषा मिथुनान्येव कल्पवृक्षोपजीविनः ॥ १२

अर्थ (श्लोक 6 से 12): इन कालोंमें मनुष्योंकी आयुका प्रमाण यथाक्रमसे तीन पल्य, दो पल्य और एक पल्य होता है । उक्त कालोंमें मनुष्य युगलरूपसे ही उत्पन्न होकर कल्पवृक्षोंसे आजीविका करते हैं अर्थात् उन्हें समस्त भोगोपभोगकी सामग्री कल्पवृक्षोंसे ही प्राप्त होती है ॥ १२ ॥ तत्पश्चात् अनुक्रमसे इस तृतीय कालके बीतनेपर जब उसमें पल्योपमका आठवां भाग (१/८) शेष रहता है तब क्रमसे कल्पवृक्षोंकी शक्तियोंके क्रमशः क्षीण हो जानेपर ज्योतिरंग कल्पवृक्ष मंदप्रकाशरूपताको प्राप्त हो जाते हैं ॥ ६-७ ॥ तदनन्तर आषाढी पूर्णिमाके दिन सायं-कालमें आकाशके उभय (पूर्व-पश्चिम) भागोंमें प्रभासे प्रकाशमान वे पुष्पदन्त (सूर्य व चन्द्र) प्रकट हुए ॥ ८ ॥ उस समय अलौकिक तेजको धारण करनेवाला प्रतिश्रुति इस नामसे प्रसिद्ध प्रथम कुलकर प्रजाके नेत्रके समान सुशोभित हुआ ॥ ९ ॥ जिन भगवान्‌के द्वारा उसकी आयु पल्यके दसवें भाग (१/१०) प्रमाण तथा शरीरकी ऊंचाई एक हजार आठ सौ (१८००) धनुष मात्र निर्दिष्ट की गई है ॥ १० ॥ उस प्रतिश्रुति कुलकरने पूर्वमें कभी न देखे गये उन सूर्य-चन्द्रको देखकर भयभीत हुए प्रजाजनके भयको उक्त सूर्य-चन्द्रके स्वरूपको इस प्रकारसे बतलाकर दूर किया ॥ ११ ॥ ये सूर्य-चन्द्र ग्रह अब कालकी हानिके प्रभावसे ज्योतिरंग जातिके कल्पवृक्षोंकी


मृदङ्गमृङ्गरत्नाङ्गाः पानभोजनपुष्पदाः ।
ज्योतिरालयवस्त्राङ्गाः कल्पागैर्दशधा द्रुमाः ॥ १३

अर्थ: इन तीन कालोंमें कल्पवृक्षोंके मृदंगांग (तूर्यांग), भृंगांग (भाजनांग), रत्नांग (भूषणांग), पानांग (मद्यांग), भोजनांग, पुष्पांग (मालांग), ज्योतिरंग, आलयांग और वस्त्रांग ये दस प्रकारके वृक्ष होते हैं ॥ १३ ॥


पुष्करं पटहं भेरीं दुन्दुभिं पणवादि च ।
वीणावंशमृदङ्गांश्च दध[द्]ते तूर्यपादपाः ॥ १४

अर्थ: तूर्यांग कल्पवृक्ष पुष्कर, पटह, भेरी, दुंदुभि, पणव (ढोल) आदि, वीणा, बांसुरी और मृदंग वाद्योंको देते हैं॥१४॥


भृङ्गारकलशस्थालीस्थालवृत्तकशुक्तिकाः ।
कुचाकरकपात्राणि ददते भृङ्गसंज्ञकाः ॥ १५

अर्थ: भृंग नामक कल्पवृक्ष भृंगार, कलश, थाली, थाल, वृत्तक, शुक्तिक, कुच और करक (जलपात्र); इन पात्रोंको देते हैं ॥ १५ ॥


नराणां षोडशविधं स्त्रीणामपि चतुर्दश ।
विविधमाभरणं नित्यं रत्नाङ्गा ददते शुभम् ॥ १६

अर्थ: रत्नांग कल्पवृक्ष पुरुषोंके सोलह प्रकारके और स्त्रियोंके चौदह प्रकारके उत्तम विविध आभरणोंको नित्य ही देते हैं ॥ १६ ॥


वीर्यसाररसोपेतं सुगन्धिप्रीतिपूरकम् ।
द्वात्रिंशद्भेदकं पानं सूयन्ते पानपादपाः ॥ १७

अर्थ: पानांग कल्पवृक्ष वीर्यवर्धक श्रेष्ठ रससे संयुक्त, सुगन्धित और प्रीतिको पूर्ण करनेवाले बत्तीस प्रकारके पानको उत्पन्न करते हैं ॥ १७ ॥


षोडशान्नविधीन् मृष्टान्न[नो]दनस्य च षोडश ।
चतुर्दशविधान् सूपान् स्वाद्यं त्वष्टोत्तरं शतम् ॥

अर्थ: भोजनांग कल्पवृक्ष सोलह प्रकारके स्वादिष्ट अन्न


त्रिषष्टि त्रिशतं भेदान् शाकानां रसनप्रियान् । चक्रवर्त्यन्नतो मृष्टान् ददते भोजनद्रुमाः ॥ १९

अर्थ (श्लोक 18 से 19): भेदोंको, सोलह प्रकारके ओदन (भात) को, चौदह प्रकारकी दालोंको, एक सौ आठ प्रकारके स्वाद्य भोजनको तथा रसना इन्द्रियको प्रिय ऐसे तीन सौ तिरसठ (३६३) शाकके भेदोंको; इस प्रकार चक्रवर्तीके अन्नसे स्वादिष्ट भोजनोंको देते हैं ॥१८-१९॥


वल्लीगुल्मद्रुमोद्भूतं सहस्राहतषोडश । विधं वर्णद्वयं पुष्पं मालाङ्गाः फलन्ति च ॥ २०

अर्थ: मालांग वृक्ष वेलों, झाड़ियों एवं वृक्षोंसे उत्पन्न सोलह हजार (१६०००) प्रकारके पुष्पोंको उत्पन्न करते हैं ॥२०॥


चन्द्रसूर्यप्रभावन्तो द्योतयन्तो दिशो दश । कुर्वाणाः संततालोकं ज्योतिरङ्गा वसन्ति च ॥ २१

अर्थ: चन्द्र एवं सूर्य जैसी प्रभासे संयुक्त होकर दस दिशाओंको प्रकाशित करनेवाले ज्योतिरंग वृक्ष निरन्तर प्रकाश करते हुए स्थित रहते हैं ॥२१॥


नन्द्यावर्तादिकद्व्यष्टभेदान् प्रासादकान् शुभान् । रत्नहेममयान् नित्यं ददते चालयाङ्गकाः ॥२२

अर्थ: आलयांग जातिके कल्पवृक्ष नंद्यावर्त आदि सोलह प्रकारके रत्नमय एवं सुवर्णमय उत्तम भवनोंको नित्य ही प्रदान करते हैं ॥ २२ ॥


क्षौमकौशेयकार्पासपट्टचीनादिभिः समम् । वस्त्रं चित्रं मृदुलक्षणं वस्त्राङ्गा ददते द्रुमाः ॥ २३

अर्थ: वस्त्रांग वृक्ष क्षौम (सनका वस्त्र), कौशेय (रेशमी), कार्पास (कपासनिर्मित) वस्त्र तथा चीनदेशीय आदि वस्त्रोंके साथ कोमल एवं चिक्कण विचित्र वस्त्रोंको देते हैं ॥ २३ ॥


मूलपुष्पफलैरिष्टैर्वल्लीगुल्मक्षुपद्रुमाः । कल्पगाः परितः सन्ति रम्यच्छाया मनोरमाः ॥ २४

अर्थ: वल्ली, गुल्म (झाड़ी), क्षुप (छोटी शाखाओं एवं मूलोंवाला) और द्रुम (वृक्ष) रूप रमणीय छायावाले मनोहर कल्पवृक्ष वहां अभीष्ट मूलों, पुष्पोंऔर फलोंके साथ सब ओर होते हैं ॥ २४ ॥


दिवसैरेकविंशत्या पूर्यन्ते यौवनेन च । प्रमाणयुक्तसर्वाङ्गा द्वात्रिंशल्लक्षणाङ्किताः ॥ २५

मार्दवार्जवसंपन्नाः सत्यश्लक्ष्णसुभाषिताः । मृदङ्गमेघनिःस्वाना नवसहस्रभविक्रमाः ॥ २६

प्रकृत्या धीरगम्भीरा निपुणाः स्थिरसौहृदाः । अदृष्टललिताचाराः प्रसन्नाः प्रीतिबुद्धयः ॥ २७

क्रोधलोभभयद्वेषमानमत्सरवर्जिताः । ईर्ष्यासूयापवादानां न विदन्ति सदा रसम् ॥ २८

अर्थ (श्लोक 25 से 28): इन तीन कालोंमें प्रमाणयुक्त सब अवयवोंसे संयुक्त तथा बत्तीस लक्षणोंसे चिह्नित नर-नारी इक्कीस (२१) दिनोंमें यौवनसे परिपूर्ण हो जाते हैं। ये नर-नारी मार्दव एवं आर्जवसे सहित, सत्य व मधुर भाषण करनेवाले, मृदंग अथवा मेघके समान ध्वनिसे संयुक्त, नौ हजार (९०००) हाथियोंके बराबर पराक्रमसे सहित, स्वभावतः धीर और गम्भीर, निपुण, स्थिर सौहार्दसे सम्पन्न, अदृष्ट ललित आचारवाले, प्रसन्न, प्रीतिबुद्धि तथा क्रोध, लोभ, भय, द्वेष, मान एवं मत्सरतासे रहित होते हैं। वे ईर्ष्या, असूया और परनिन्दाके आनन्दको कभी नहीं जानते हैं ॥ २५-२८ ॥


सेवादुःखं परैन्निन्दा ईप्सितस्यानवापनम् । प्रियेभ्यो विप्रयोगश्च तिसृष्वपि समासु न ॥ २९

अर्थ: तीनों ही कालोंमें उन नर-नारियोंके सेवाका दुख, परनिन्दा, अभीष्टकी अप्राप्ति तथा प्रिय पदार्थोंका वियोग नहीं होता ॥ २९ ॥


न राजानो न पाषण्डा न चोरा नापि शत्रवः ।
न कर्माणि न शिल्पानि न दारिद्र्यं न चामयाः॥

अर्थ: इन कालोंमें न राजा होते हैं, न पाखण्डी होते हैं, न चोर होते हैं, न शत्रु होते हैं, न कर्म (कृषि आदि) होते हैं, न शिल्पकार्य होते हैं, न दरिद्रता होती है, और न रोग भी होते हैं ॥ ३० ॥


सुरूपाः सुभगा नार्यो गीतवादित्रपण्डिताः ।
एकभर्तृसुखा नित्यं निःप्रयोजनसौहृदाः ॥ ३१

रत्नैराभरणैर्दीप्ता गन्धमाल्यविभूषिताः ।
दिव्यवस्त्रसमाच्छन्ना रतिरागपरायणाः ॥ ३२

अर्थ (श्लोक 31 से 32): इन कालोंमें स्त्रियाँ सुन्दर रूपसे सहित, सुभग, गीत व वादित्रमें निपुण सदा एक ही पतिके सुखका अनुभव करनेवाली, निःस्वार्थ सौहार्दसे सम्पन्न, रत्नों व आभरणोंसे देदीप्यमान, सुगन्धित मालाओंसे विभूषित, दिव्य वस्त्रोंसे अलंकृत और रतिरागमें परायण होती हैं ॥३१-३२॥


अन्योन्यवी[क्ष]णासक्ता अन्योऽन्यस्यानुवर्तिनः ।
अन्योन्यहितमिच्छन्तोऽन्योन्यं न त्यजन्ति ते ॥ ३३

अर्थ: परस्परके दर्शनमें आसक्त, परस्परकी इच्छानुसार प्रवृत्ति करनेवाले और परस्परके हितके इच्छुक वे युगल एक दूसरेको नहीं छोड़ते ॥३३॥


क्षुतकासितमात्रेण त्यक्त्वाऽन्ते जीवितं स्वकम् ।
सौधर्मव्यन्तराद्येषु जायन्तेऽल्पकषायिणः ॥३४

अर्थ: अन्तमें वे (नर-नारी) क्रमशः छींक और जृंभा मात्रसे अपने जीवितको छोड़कर अल्प कषायसे संयुक्त होनेके कारण सौधर्मादिक विमानवासी देवोंमें अथवा व्यन्तरादिकोंमें उत्पन्न होते हैं ॥ ३४ ॥


चरमे खुदजंभवसा णरणारि विलीय सरदमेहं वा ।
भवणतिगामी मिच्छा सोहम्मदुजाइणो सम्मा ॥
पञ्चस्वद्रिषु नीलेषु निषेधेषु कुरुष्वपि ।
वर्धमानोभयान्ताभ्यां प्रथमा नियु [य] ता समा ॥ ३५

अर्थ: उत्तम आदि तीन भोगभूमियोंमें उत्पन्न हुए नर-नारी क्रमसे बेर, बहेड़ा और आंवलेके प्रमाण कल्पवृक्षोंसे दिये गये दिव्य आहारके करनेवाले; मन्दकषायी और मल-मूत्रसे रहित होते हैं ॥ २ ॥


हिमवद्रुग्मिशैलेषु रम्यकेषु हरिश्वपि ।
वर्धमानोभयान्ताभ्यां द्वितीया नियु [य] ता समा ॥ ३६

शृङ्गिक्षुल्लहिमाह्वेषु तत्पार्श्वासु च भूमिषु ।
तृतीया तु समा नित्यमन्तरद्वीपकेषु च ॥३७

पल्योपमाष्टमे भागे जायन्ते कुलकृन्नराः ।
चतुर्दश परस्तेभ्य आदिराजोऽपि जायते ॥ ३८

अर्थ (श्लोक 35 से 38): पांच नील पर्वतोंपर, पांच निषधपर्वतोंपर और पांच कुरुक्षेत्रोंमें भी वर्धमान उभय अन्तोंसे प्रथम (सुषमासुषमा) काल नियत है ॥ ३५ ॥ हिमवान् पर्वतोंपर, रुक्मि पर्वतोंपर, रम्यक क्षेत्रोंमें और हरिक्षेत्रोंमें भी वर्धमान उभय अन्तोंसे द्वितीय (सुषमा) काल नियत है ॥ ३६ ॥ शिखरी पर्वतोंपर, क्षुद्र हिमवान् पर्वतोंपर उनकी पार्श्वभूमियों (हैमवत और हैरण्यवत क्षेत्रों) में तथा अन्तरद्वीपोंमें भी सदा तृतीय (सुषमादुःषमा) काल रहता है ॥ ३७ ॥ तृतीय कालमें पल्योपमका आठवां भाग (१/८) शेष रह जानेपर [ भरत और ऐरावत क्षेत्रोंके भीतर ] चौदह (१४) कुलकर पुरुष उत्पन्न होते हैं । उनके पश्चात् भरतक्षेत्रमें आदिनाथ भी जन्म लेते हैं ॥ ३८ ॥ आर्ष (आदिपुराण) में कहा भी है -


पल्यस्य दशमो भागस्तस्यायुर्जिनदेशितम् ।
धनुःसहस्रमुत्सेधः शतैरधिकमष्टभिः ॥ १०

अदृष्टपूर्वो तौ दृष्ट्वा स भीतान् भोगभूमिजान् ।
भीतेर्निवर्तयामास तत्स्वरूपमिति ब्रुवन् ॥ ११

एतौ तौ प्रतिदृश्येते सूर्यचन्द्रमसौ ग्रहौ ।
ज्योतिरङ्गप्रभापायात् कालह्रासवशोद्भवात् ॥ १२

सदाप्यधिनभोभागं भ्राम्यतोऽमू महाद्युती । न वस्ताभ्यां भयं किंचिदतो मा भैष्ट भद्रकाः ॥१३

इति तद्वचनात्तेषां प्रत्याश्वासो महानभूत् । मनौ याते दिवं तस्मिन् काले गलति च क्रमात् ॥ ३९

मन्वन्तरमसंख्येयवर्षकोटीर्व्यतीत्य च । सन्मतिः सन्मतिर्नाम्ना द्वितीयोऽभून्मनुस्तदा ॥ ४०

तस्यायुरममप्रख्यमासीत्संख्येयहायनम् । सहस्रं त्रिशतीयुक्तमुत्सेधो धनुषां मतः ॥ ४१

नभोऽङ्गणमथापूर्य तारकाः प्रचकाशिरे । नात्यन्धकारकलुषां वेलां प्राप्य तमोमुखे ॥ ४२

अकस्मात्तारका दृष्ट्वा संभ्रान्तान् भोगभूभुवः । भीतिर्विचलयामास प्राणिहत्येव योगिनः ॥ ४३

स सन्मतिरनुध्याय क्षणं प्रावोचतार्यकान् । नोत्पातः कोऽप्ययं भद्रास्तन्मागात् भियो वशम् ॥४४

ज्योतिश्चक्रमिदं शश्वद् व्योममार्गे कृतस्थिति । स्पष्टतामधुनायातं ज्योतिरङ्गप्रभाक्षयात् ॥४५

ज्योतिर्ज्ञानस्य बीजानि सोऽन्ववोचद्विदांवरः । अथ तद्वचनादार्या जाता सपदि निर्भयाः ॥ ४६

अर्थ (श्लोक 39 से 46): प्रतिश्रुति कुलकरके इन वचनोंसे उन भोगभूमिज प्रजाजनोंको बड़ी सान्त्वना मिली । इस कुलकरके स्वर्गस्थ होनेके पश्चात् क्रमसे कालके व्यतीत होनेपर असंख्यात करोड़ वर्षोंको बिताकर उत्तम बुद्धिका धारक सन्मति नामका दूसरा कुलकर हुआ ॥ ३९-४० ॥ उसकी आयु अममके बराबर असंख्यात वर्ष और शरीरकी ऊंचाई एक हजार तीन सौ (१३००) धनुष प्रमाण थी ॥ ४१ ॥ एक दिन रात्रिमें जब वेला ( काल ) सघन अन्धकारसे मलिन नहीं हुई थी तब तारागण आकाशरूपी आंगनको पूर्ण करके प्रकाशित हुए ॥ ४२ ॥ उस समय अकस्मात् ताराओंको देखकर उत्पन्न हुए भयने उन भोगभूमिजोंको इस प्रकार विचलित कर दिया जैसे कि प्राणिहिंसा योगियोंको विचलित कर देती है ॥ ४३ ॥ तब सन्मति कुलकरने क्षणभर विचार कर उन आर्योंसे कहा कि हे भद्र पुरुषो ! यह कोई उपद्रव नहीं प्राप्त हुआ है । इसलिये आप लोग उनसे भयको प्राप्त न हों ॥ ४४ ॥ निरन्तर आकाशमार्गमें अवस्थित रहनेवाला यह ज्योतिर्मण्डल इस समय ज्योतिरंग जातिके कल्पवृक्षोंकी प्रभाके क्षीण हो जानेसे स्पष्टतया दृष्टि-गोचर होने लगा है ॥ ४५ ॥ विद्वानोंमें श्रेष्ठ उस सन्मति कुलकरने उन्हें ज्योतिषी देवों विषयक ज्ञानके कुछ बीज भी बतलाये । उसके इस कथनसे आर्यगण शीघ्र ही भयसे निर्मुक्त हो गये॥४६॥


ततोऽन्तरमसंख्येयाः कोटीरुल्लङ्घ्य वत्सरान् । तृतीयो मनुरत्रासीत् क्षेमंकरसमाह्वयः ॥ ४७

अटटप्रमितं तस्य बभूवायुर्महौजसः । देहोत्सेधश्च चापानाममुष्यासीच्छताष्टकम् ॥ ४८

अर्थ (श्लोक 47 से 48): प्रभाके विनष्ट हो जानेसे आकाशमें दिखने लगे हैं ॥ १२ ॥ अतिशय तेजके धारक वे दोनों सदा ही आकाशमें भ्रमण करते हैं । उनसे आप लोगोंको कुछ भी भय नहीं होना चाहिये । अत एव हे भद्र पुरुषो ! आप लोग इनसे भयभीत न हो ॥ १३ ॥ तत्पश्चात् असंख्यात करोड़ वर्ष मात्र अन्तरको बिताकर यहां क्षेमंकर नामका तीसरा कुलकर हुआ ॥ ४७ ॥ उस महान् तेजस्वी कुलकरकी आयु अटट प्रमाण और शरीरकी ऊंचाई आठ सौ (८००) धनुष मात्र थी ॥ ४८ ॥


पुरा किल मृगा भद्राः प्रजानां हस्तलालिताः । तदा तु विकृतिं भेजुर्व्यात्तास्या भीषणस्वनाः ॥ ४९

अर्थ: जो भद्र मृग (पशु) पहिले प्रजाके हाथों द्वारा परिपालित थे वे उस समय मुंह फाड़कर भयानक शब्दको करते हुए विकारको प्राप्त हो चुके थे ॥ ४९ ॥


तेषां विक्रियया सान्तर्गर्जन्या तत्रसुः प्रजाः । इमे भद्रमृगाः पूर्वं संवसन्तोऽनुपद्रवाः ॥ ५०

इदानीं तु विना हेतोः शृङ्गैरभिभवन्ति नः । इति तद्वचनाज्जातसौहार्दो मनुरब्रवीत् ॥ ५१

कर्त्तव्यो नेषु विश्वासो बाधाः कुर्वन्त्युपेक्षिताः । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परिजह्रुस्तदा मृगान् ॥ ५२

अर्थ (श्लोक 50 से 52): उनके इस अन्तर्गर्जना युक्त विकारसे प्रजाजन भयभीत होने लगे । [ तब उन्होंने क्षेमंकर कुलकरसे निवेदन किया कि ] ये भद्र मृग पहिले यहां बिना किसी प्रकारके उपद्रवके रहते थे । किन्तु अब वे अकारण ही हम लोगोंको सींगोंसे अभिभूत करते हैं । इस प्रकारके उन आर्योंके वचनोंसे सौहार्दको प्राप्त होकर वह कुलकर बोला कि अब इनके विषयमें विश्वास न करो, इनकी यदि उपेक्षा की जायगी तो वे बाधा पहुंचा सकते हैं । तब उसके इन वचनोंको सुनकर आर्य जन उन मृगोंका परिहार करने लगे ॥ ५०-५२ ॥


मन्वन्तरमसंख्येयाः समाकोटीर्विलङ्घ्य च । अग्रेसरः सतामासीन्मनुः क्षेमंधराद्वयः ॥ ५३

अर्थ: अनन्तर असंख्यात करोड़ वर्षों प्रमाण मन्वन्तरका अतिक्रमण करके सज्जनोंमें श्रेष्ठ क्षेमंधर नामका चौथा कुलकर उत्पन्न हुआ ॥ ५३ ॥


त्रुटिताब्दमितं तस्य बभूवायुर्महात्मनः । शतानि सप्त चापानां सप्ततिः पञ्च चोच्छितिः ॥ ५४

अर्थ: उस महात्माकी आयु त्रुटित वर्ष प्रमाण और शरीरकी ऊंचाई सात सौ पचत्तर (७७५) धनुष मात्र थी ॥ ५४ ॥


यदा प्रबलतां याताः पाकसत्त्वा महाक्रुधः । तदा लकुटयष्ट्याद्यैः स रक्षाविधिमन्वशात् ॥ ५५

अर्थ: जब ये क्रूर प्राणी अतिशय क्रोधित होकर प्रबलता (क्रूरता) को प्राप्त होने लगे तब क्षेमंधर कुलकरने उनसे दण्ड व लाठी आदिकोंके द्वारा अपनी रक्षा करनेकी विधि बतलायी ॥ ५५ ॥


पुनर्मन्वन्तरं तत्र संजातं पूर्ववत् क्रमात् । मनुः सीमंकरो जज्ञे प्रजानां पुण्यपाकतः ॥ ५६

अर्थ: तत्पश्चात् पहिलेके समान क्रमसे असंख्यात करोड़ वर्षों प्रमाण मन्वन्तर हुआ, अर्थात् क्षेमंधर कुलकरके स्वर्गस्थ हो जानेपर असंख्यात करोड़ वर्षों तक कोई कुलकर नहीं हुआ । उसके पश्चात् प्रजाजनोंके पुण्योदयसे सीमंकर नामका पांचवां कुलकर उत्पन्न हुआ ॥ ५६ ॥


कमलप्रमितं तस्य बभूवायुर्महाधियः । शतानि सप्त पञ्चाशदुच्छ्रयो धनुषां मतः ॥ ५७

अर्थ: उस महाबुद्धिमान् कुलकरकी आयु ‘कमल’ प्रमाण और शरीरकी ऊंचाई सात सौ पचास (७५०) धनुष मात्र मानी गई है ॥ ५७ ॥


कल्पाङ्घ्रिपा यदा जाता विरला मन्दकाः फलैः । तदा तेषु विसंवादो बभूवैषां परस्परम् ॥ ५८

अर्थ: उस समय जब कल्पवृक्ष विरल हो गये अर्थात् जहां तहां संख्यामें वे थोड़े-से रह गये तथा फलोंसे मन्द भी पड़ गये तब उनके विषयमें इन आर्यगणोंके बीच


ततो मनुरसौ मत्वा वाचा सीमविधिं व्यधात् ।
अतः सीमंकराख्यां तैर्लम्भितोऽन्वर्थतां गताम् ॥

अर्थ (श्लोक 58 से 59): परस्परमें विवाद होने लगा ॥५८॥ तब उस कुलकरने इस विवादको देखकर वचन मात्रसे उनकी सीमाका विधान बना दिया, अर्थात् उनके उपयोगके लिये उसने कुछ अलग अलग वृक्षोंका निर्देश कर दिया । इसी कारण उन आर्यगणोंने इसका ’ सीमंकर ’ यह सार्थक नाम प्रसिद्ध कर दिया ॥ ५९ ॥


पुनर्मन्वन्तरं प्राग्वदतिलङ्घ्य महोदयः ।
मनुः सीमंधरो नाम्ना समजायत पुण्यधीः ॥ ६०

नलिनप्रमितायुष्को नलिनास्येक्षणद्युतिः ।
धनुषां पञ्चवर्गाग्र्यमुच्छ्रितः शतसप्तकम् ॥ ६१

अत्यन्तविरला जाताः क्ष्माजा मन्दफला यदा ।
नृणां महान् विसंवादः केशाकेशि तदावृधत् ॥६२

क्षेमवृत्तिं ततस्तेषां मन्वानः स मनुस्तदा ।
सीमानि तरुगुल्मादिचिह्नितान्यकरोत् कृती ॥ ६३

अर्थ (श्लोक 60 से 63): तत्पश्चात् फिरसे पहिलेके ही समान असंख्यात करोड़ वर्षों तक कोई कुलकर नहीं हुआ । तब कहीं इतने अन्तरके पश्चात् महान् अभ्युदयसे सम्पन्न पवित्रबुद्धि सीमंधर नामका छठा कुलकर उत्पन्न हुआ ॥ ६०॥ कमलके समान मुख एवं नेत्रोंकी कान्तिसे सुशोभित उस कुलकरकी आयु ’ नलिन ’ प्रमाण तथा शरीरकी ऊंचाई पांचके वर्ग (५×५=२५ ) से अधिक सात सौ (७२५) धनुष मात्र थी ॥ ६१॥ उस समय जब कल्पवृक्ष बहुत ही थोड़े रह गये और उनकी फलदानशक्ति भी अतिशय मन्द पड़ गई तब उन भोगभूमिज मनुष्योंके बीच केवल महाविसंवाद ही नहीं छिड़ा, बल्कि आपसमें एक दूसरेके बालोंको खींचकर मार पीटकी भी वृद्धि होने लगी ॥ ६२ ॥ तब उस विद्वान् कुलकर ने उन आर्योंके कल्याणको महत्त्व देकर उक्त कल्पवृक्षोंकी सीमाओंको - जिन्हें सीमंकर कुलकरने वचन मात्रसे ही बद्ध किया था - अन्य वृक्ष एवं झाड़ी आदिकोंसे चिह्नित कर दिया ॥ ६३ ॥


ततोऽन्तरमभूद्भूयोऽप्यसंख्या वर्षकोटयः ।
तदन्तरव्यतिक्रान्तावभूद्विमलवाहनः ॥ ६४

पद्मप्रमितमस्यायुः पद्माश्लिष्टतनोरभूत् ।
धनुःशतानि सप्तैव तनूत्सेधोऽस्य वर्णितः ॥ ६५

तदुपज्ञं गजादीनां बभूवारोहणक्रमः ।
कुदाराङ्कुशपर्याणमुखभाण्डाद्युपक्रमैः ॥ ६६

अर्थ (श्लोक 64 से 66): तत्पश्चात् फिरसे भी असंख्यात करोड़ वर्ष प्रमाण मन्वन्तर हुआ, तब कहीं इतने अन्तरके बीत जानेपर विमलवाहन नामका सातवां कुलकर प्रादुर्भूत हुआ ॥ ६४ ॥ लक्ष्मीसे आलिंगित ऐसे सुन्दर शरीरको धारण करनेवाले इस कुलकरकी आयु ’ पद्म ’ प्रमाण तथा शरीरकी ऊंचाई सात सौ (७००) धनुष मात्र कही गई है ॥ ६५ ॥ इस समय विमलवाहन कुलकरके उपदेशानुसार कुदार, अंकुश, पलान और मुखभाण्ड (तोबरा) आदिकी प्रवृत्तिपूर्वक हाथी आदिकोंकी सवारी प्रारम्भ हो गई थी ॥ ६६ ॥


पुनरन्तरमत्रासीदसंख्येयाब्दकोटयः ।
ततोऽष्टमो मनुर्जातश्चक्षुष्मानिति शब्दितः ॥ ६७

अर्थ: इसके पश्चात् यहां फिरसे भी असंख्यात करोड़ वर्ष प्रमाण अन्तर हुआ, तब कहीं चक्षुष्मान् नामका आठवां कुलकर उत्पन्न हुआ ॥ ६७॥


पद्माङ्गप्रमितायुष्कश्चापानां पञ्चसप्ततिम् । षट्छतान्यप्युदग्रश्रीरुच्छ्रिताङ्गो बभूव सः ॥ ६८

तस्य कालेऽभवत्तेषां क्षणं पुत्रमुखेक्षणम् । अदृष्टपूर्वमार्याणां महद्त्रासकारणम् ॥ ६९

ततः सपदि संजातसाध्वसानार्यकांस्तदा । तद्याथात्म्योपदेशेन स संत्रासमथो[थो]ज्झयत् ॥ ७०

अर्थ (श्लोक 68 से 70): वह उन्नत शोभाका धारक कुलकर ‘पद्मांग’ प्रमाण आयुसे संयुक्त तथा छह सौ पचत्तर (६७५) धनुष मात्र ऊंचे शरीरवाला था ॥६८॥ उसके समयमें जिन आर्यगणोंने [प्रसवके साथ ही मरणको प्राप्त हो जानेके कारण] पहिले कभी सन्तानका मुख नहीं देखा था वे अब क्षणभर जीवित रहकर उसका मुख देखने लगे थे । यह उन्हें महान् भयका कारण बन गया था ॥ ६९॥ इस कारण उस समय चक्षुष्मान् कुलकरने शीघ्र ही भयसे संत्रस्त उन आर्यगणोंको सन्तानविषयक यथार्थताका उपदेश देकर उनके भयको दूर कर दिया था ॥ ७० ॥


पुनरप्यन्तरं तावद्वर्षकोटीर्विलङ्घ्य सः । यशस्वानित्यभून्नाम्ना यशस्वी नवमो मनुः ॥ ७१

कुमुदप्रमितं तस्य परमायुर्महौजसः । षट्छतानि च पञ्चाशद्धनूंषि वपुरुच्छ्रितिः ॥ ७२

तस्य काले प्रजा जन्यमुखालोकपुरस्सरम् । कृताशिषः क्षणं स्थित्वा लोकान्तरमुपागमन् ॥ ७३

अर्थ (श्लोक 71 से 73): उसके बाद फिरसे भी उतने (असंख्यात) करोड़ वर्षों प्रमाण कुलकरविच्छेदको बिताकर यशस्वान् नामका कीर्तिशाली नौवां कुलकर उत्पन्न हुआ ॥७१॥ उस तेजस्वी महापुरुषकी उत्कृष्ट आयु ‘कुमुद’ प्रमाण और शरीरकी ऊंचाई छह सौ पचास (६५०) धनुष मात्र थी ॥ ७२॥ उसके समयमें प्रजाजन सन्तानके मुखको देखकर और क्षणभर स्थित रहकर ‘जीव, नन्द’ आदि आशीर्वादवचनोंको कहते हुए परलोकको प्राप्त होते थे ॥ ७३ ॥


ततोऽन्तरमतिक्रम्य तत्प्रायोग्याब्दसंमितम् । अभिचन्द्रोऽभवन्नाम्ना चन्द्रसौम्याननो मनुः ॥ ७४

कुमुदाङ्गप्रमायुष्को ज्वलन्मुकुटकुण्डलः । पञ्चवर्गाग्रषट्चापशतोत्सेधः स्फुरत्तनुः ॥ ७५

तस्य काले प्रजास्तोकमुखं वीक्ष्य सकौतुकम् । आशास्य क्रीडनं चक्रुर्निशि चन्द्राभिदर्शनैः ॥ ७६

अर्थ (श्लोक 74 से 76): तत्पश्चात् उसके योग्य अर्थात् असंख्यात करोड़ वर्षों प्रमाण कुलकरविच्छेदको बिताकर चन्द्रमाके समान सौम्य मुखवाला अभिचन्द्र नामका दसवां कुलकर हुआ ॥७४॥ चमकते हुए मुकुट एवं कुण्डलोंसे विभूषित वह कुलकर ‘कुमुदांग’ प्रमाण आयुका धारक तथा पांचके वर्ग (२५) से अधिक छह सौ (६२५) धनुष मात्र ऊंचे देदीप्यमान शरीरसे सुशोभित था ॥ ७५ ॥ उसके समयमें प्रजाजन कौतूहलपूर्वक सन्तानके मुखको देखकर और आशीर्वाद देकर रात्रिमें चन्द्रमा आदिको दिखाते हुए उसको खिलाने लगे थे ॥ ७६ ॥


पुनरन्तरमुल्लङ्घ्य तत्प्रायोग्यसमाशतैः । चन्द्राभ इत्यभूत् ख्यातश्चन्द्रास्यः कालविन्मनुः ॥ ७७

अर्थ: तत्पश्चात् फिर भी उसके योग्य सैकड़ों वर्षों प्रमाण मनुविच्छेदको लांघकर चन्द्रके समान सुन्दर मुखवाला समयज्ञ (समयकी गतिका जानकार) चन्द्राभ नामक ग्यारहवां प्रसिद्ध


१नयुतप्रमितायुष्को विलसल्लक्षणोज्ज्वलः ।
धनुषां षट्शतान्युच्चः प्रोद्यदर्कसमद्युतिः ॥ ७८

तस्य कालेऽतिसम्प्रीताः पुत्राशासनदर्शनैः ।
तुग्भिः सह स्म जीवन्ति दिनानि कतिचित्प्रजाः ॥ ७९

अर्थ (श्लोक 77 से 79): कुलकर हुआ ॥ ७७ ॥ सुन्दर लक्षणोसे उज्ज्वल एवं उदित होते हुए सूर्यके समान कान्तिवाला वह कुलकर ‘नयुत’ प्रमाण आयुका धारक और छह सौ (६००) धनुष ऊंचा था ॥७८॥ उसके समयमें प्रजाजन पुत्रोंके दर्शन एवं आश्वासनसे अतिशय प्रीतिका प्राप्त होकर सन्तानके साथ कुछ दिन जीवित रहने लगे थे ॥७९॥


मरुद्देवोऽभवत्कान्तः कुलधृत्तदनन्तरम् ।
स्वोचितान्तरमुल्लङ्घ्य प्रजानामुत्सवो दृशाम् ॥ ८०

शतानि पञ्च पञ्चाग्रां सप्ततिं च समुच्छ्रितिः ।
धनूंषि २नयुताङ्गायुर्विवस्वानिव भास्वरः ॥८१

तस्य काले प्रजा दीर्घं प्रजाभिः स्वाभिरन्विताः ।
प्राग्गिबुस्तन्मुखालोकतदङ्गस्पर्शनोत्सवैः ॥ ८२

नौद्रोणीसंक्रमादीनि जलदुर्गेष्वकारयत् ।
गिरिदुर्गेषु सोपानपद्धतीः सोऽधिरोहणे ॥ ८३

अर्थ (श्लोक 80 से 83): उसके पश्चात् अपने योग्य मन्वन्तरको लांघकर प्रजाजनोंके नेत्रोंको आनन्दित करनेवाला रमणीय मरुद्देव नामका बारहवां कुलकर उत्पन्न हुआ ॥८०॥ यह कुलकर सूर्यके समान तेजस्वी था । उसके शरीरकी ऊंचाई पांच सौ पचत्तर (५७५) धनुष और आयु ‘नयुतांग’ प्रमाण थी ॥८१॥ उसके समयमें प्रजाजन अपनी सन्तानके साथ बहुत समय तक स्थित रहकर उसके मुखावलोकन और अंगस्पर्शरूप उत्सवोंसे अतिशय प्रीतिका प्राप्त होते थे ॥८२॥ उसने जलमय दुर्गम स्थानों (नदी-समुद्र आदि) में जानेके लिये नाव, द्रोणी (छोटी नाव) एवं पुल आदिका तथा पर्वतादिरूप दुर्गम स्थानोंके ऊपर चढ़नेके लिये सीढ़ियोंकी प्रणालीका निर्माण कराया ॥८३॥


ततः प्रसेनजिज्जज्ञे ३प्रभविष्णुर्मनुर्महान् ।
कर्मभूमिस्थितावेवमभ्यर्णायां शनैः शनैः ॥ ८४

४पर्वप्रमितमाम्नातं मनोरस्यायुरञ्जसा ।
शतानि पञ्च चापानां शतार्धं च तदुच्छ्रितिः ॥ ८५

तदाभूद्गर्भकोत्पत्तिर्जरायुपटलावृता ।
ततस्तत्कर्षणोपायं स प्रजानामुपादिशत् ॥ ८६

अर्थ (श्लोक 84 से 86): तत्पश्चात् धीरे धीरे कर्मभूमिकी स्थितिके निकट होनेपर महान् प्रभावशाली प्रसेनजित् नामका तेरहवां कुलकर उत्पन्न हुआ ॥८४॥ इस कुलकरकी आयु निश्चयतः पर्व प्रमाण और शरीरकी ऊंचाई पांच सौ पचास (५५०) धनुष मात्र थी ॥८५॥ उस समय सन्तानकी उत्पत्ति जरायुपटलसे वेष्टित होने लगी थी, इसलिये उसने प्रजाजनोंको उक्त जरायुपटलके छेदनेका उपाय निर्दिष्ट किया था ॥८६॥


तदनन्तरमेवाभून्नाभिः कुलधरः सुधीः ।
युगादिपुरुषैः पूर्वैरुद्ढां धुरमुद्वहन् ॥ ८७

पूर्वकोटिमितं तस्य परमायुस्तनूच्छ्रितिः ।
शतानि पञ्च चापानां पञ्चवर्गाधिकानि वै ॥ ८८

अर्थ (श्लोक 87 से 88): उसके अनन्तर ही युगादि पुरुषों (पूर्व कुलकरों) के द्वारा धारण किये गये भारको धारण करनेवाला बुद्धिमान् नाभिराय नामका चौदहवां कुलकर हुआ ॥८७॥ उसकी उत्कृष्ट आयु पूर्वकोटि प्रमाण तथा शरीरकी ऊंचाई पांचके वर्ग (२५) से अधिक पांच सौ (५२५)


तस्य काले सुतोत्पत्तौ नाभिनालमदृश्यत ।
स तन्निष्कर्तनोपायमादिशन्नाभिरित्यभूत् ॥ ८९

तस्यैव काले जलदाः कालिकाः कर्बुरत्विषः ।
प्रादुरासन्नभोभागे सान्द्रा सेन्द्रशरासनाः ॥ ९०

शनैःशनैर्विवृद्धानि क्षेत्रेष्वविरलं तदा ।
सस्यान्यकृष्टपच्यानि नानाभेदानि सर्वतः ॥ ९१

प्रजानां पूर्वसुकृतात् कालादपि च तादृशात् ।
सुपक्वानि यथाकालं फलदायीनि रेजिरे ॥ ९२

तदा पितृव्यतिक्रान्तावपत्यानीव तत्पदम् ।
कल्पवृक्षोचितं स्थानं तान्यध्याशिषत स्फुटम् ॥९३

अर्थ (श्लोक 88 से 93): धनुष मात्र थी ॥८८॥ उसके समयमें सन्तानकी उत्पत्तिके समय नाभिनाल दिखाई देने लगा था । चूंकि उसके छेदनेका उपाय इस कुलकरने बतलाया था, अतः वह ‘नाभि’ इस नामसे प्रसिद्ध हुआ ॥८९॥ आकाशमण्डलमें इन्द्रधनुषके साथ कर्वुर (भूरा रंग) कान्तिवाले काले घने मेघोंका प्रादुर्भाव उसके ही समयमें हुआ ॥९०॥ उस समय खेतोंमें सब ओर अनेक प्रकारके धान्य (अनाज) के अंकुर बिना जोते व बिना बोये ही धीरे धीरे सघनरूपमें वृद्धिको प्राप्त हो रहे थे । वे समयानुसार प्रजाजनोंके पूर्व पुण्यके वश तथा उस प्रकारके कालके ही प्रभावसे भी पक करके फल देनेके योग्य हो गये थे ॥९१-९२॥ उस समय पिताके स्वर्गस्थ होनेपर जैसे सन्तान उसके स्थानको ग्रहण कर लेती है वैसे ही उन अनाजोंने पूर्वोक्त कल्पवृक्षोंका उचित स्थान ग्रहण कर लिया था ॥९३॥


नातिवृष्टिरवृष्टिर्वा तदासीत् किंतु मध्यमा ।
वृष्टेस्तत्सर्वधान्यानां फलावाप्तिरविप्लुता ॥ ९४

अर्थ: उस समय न अतिवृष्टि होती थी और न अवृष्टि (वर्षाभाव) भी, किन्तु मध्यम वृष्टि होती थी; जिससे विना किसी प्रकारके उपद्रवके समस्त अनाजोंकी फलप्राप्ति होती थी ॥९४॥


षष्टिकाकलमव्रीहियवगोधूमकङ्गवः ।
शामाककोद्रवोदारनीवारवरकास्तथा ॥ ९५

तिलातस्यौ मसूरश्च सर्षपो धान्यजीरके ।
मुद्गमाषाढकीराजमाषनिष्पावकाश्चणः ॥ ९६

कुलत्थस्त्रिपुटा चेति धान्यभेदास्त्विमे मताः ।
सकुसुम्भाः सकापसाः प्रजाजीवनहेतवः ॥ ९७

उपभोग्येषु धान्येषु सत्स्वप्येषु तदा प्रजाः ।
तदुपायमजानानाः स्वतोऽमूर्मुहुर्मुहुः ॥ ९८

कल्पद्रुमेषु कार्त्स्न्येन प्रलीनेषु निराश्रयाः ।
युगस्य परिवर्तेऽस्मिन् अभूवन्नाकुला कुलाः ॥ ९९.

तीव्रायामशनायायामुदीर्णाहारसंज्ञकाः ।
जीवनोपायसंशीतिव्याकुलीकृतचेतसः ॥ १००

अर्थ (श्लोक 95 से 100): षष्ठिक (साठ दिनोंमें पककर तैयार होनेवाली साठी धान), कलम, व्रीहि, जौ, गेहूं, कंगु (कांगणी), श्यामाक (समा), कोद्रव (कोदों), उदार नीवार, वरक, तिल, अलसी, मसूर, सरसों, धनियां, जीरा, मूंग, उड़द, आढकी (अरहर), रोसा, निष्पावक (मोठ), चना, कुलथी और तेवरा ये अनाजके भेद माने गये हैं। कुसुम्भ और कपासके साथ ये सब प्रजाजनोंकी आजीविकाके कारण माने गये हैं ॥९५-९७॥ उपभोगके योग्य इन अनाजोंके होनेपर भी उनके उपायको न जाननेवाली प्रजा उस समय बार बार मोहको प्राप्त होती थी ॥९८॥ युगके इस परिवर्तनमें जब कल्पवृक्ष पूर्णतया नष्ट हो गये तब निराश्रय होकर प्रजाके लोग आकुलताको प्राप्त हुए ॥९९॥ उस समय आहारसंज्ञाकी उदीरणासे तीव्र भूखके लगनेपर जीवित रहनेके उपायके विषयमें सन्देहको प्राप्त हुए उन प्रजाजनोंके चित्त अत्यन्त व्याकुल हो उठे थे ॥१००॥


युगमुख्यमुपासीना नाभिं मनुमपश्चिमम् ।
ते तं विज्ञापयामासुरिति दीनगिरो नराः ॥ १०१

अर्थ: तब उन सबने युगके नेता स्वरूप अन्तिम कुलकर नाभिरायके समीप जाकर दीन वचनोंमें उनसे इस प्रकार निवेदन किया ॥१०१॥


जीवामः कथमेवाद्य नाथानाथा विना द्रुमैः ।
कल्पदायिभिराकल्पमविस्मार्यैरपुण्यकाः ॥ १०२

अर्थ: हे नाथ ! जो कल्पवृक्ष कल्पित (इच्छित) वस्तुओंके देनेवाले थे और इसीलिये जिनको कल्पकाल पर्यन्त कभी भुलाया नहीं जा सकता है; उनके बिना आज हम अनाथ हुए पापी जन किस प्रकारसे जीवित रहें ? ॥१०२॥


इमे केचिदितो देव तरुभेदाः समुत्थिताः ।
शाखाभिः फलनम्राभिराह्वयन्तीव नोऽधुना ॥ १०३

किमिमे परिहर्तव्याः किं वा भोग्यफला इमे ।
फलग्राहीनिमेऽस्मान् वानिग्रहन्त्यनुपान्ति वा ॥१०४

अर्थ (श्लोक 103 से 104): हे देव ! इधर जो ये कितने ही विभिन्न जातिके पेड़ उत्पन्न हुए हैं वे फलभारसे नम्रीभूत हुई अपनी शाखाओंके द्वारा मानों इस समय हमें बुला ही रहे हैं। क्या इनको छोड़ा जाय, अथवा इनके फलोंका उपयोग किया जाय ? फलोंके ग्रहण करनेपर ये हमारा निग्रह करेंगे अथवा पालन करेंगे ? ॥१०३-१०४॥


अमीषामुपशल्येषु केप्यमी तृणगुल्मकाः ।
फलनम्रशिखा भान्ति विश्वदिक्कमितोऽद्भुतः ॥ १०५

क एषामुपयोगः स्याद्विनियोज्याः कथं नु वा ।
किमिमे स्वैरसंग्राह्या न वेतीदं वदाद्य नः ॥ १०६

अर्थ (श्लोक 105 से 106): इधर उन वृक्षोंके समीपकी भूमिमें सब ओर फलोंसे नम्र हुई शिखाओंसे सुशोभित जो ये कितनी ही क्षुद्र झाडियां शोभायमान हो रहीं हैं उनका क्या उपयोग हो सकता है और किस प्रकारसे वे काममें लायी जा सकती हैं, क्या इनका इच्छानुसार संग्रह किया जा सकता है अथवा नहीं; इन सब बातोंको आज हमें बतलाइये ॥१०५-१०६॥


त्वं देव सर्वमप्येतद्वेत्सि नाभेऽनभिज्ञकाः ।
पृच्छामो वयमद्यार्त्तास्ततो ब्रूहि प्रसीद नः ॥ १०७

अर्थ: हे नाभिराय देव ! आप इस सभीको जानते हैं और हम इससे अनभिज्ञ हैं, इसीलिये हम आज दुखित होकर आपसे पूछ रहे हैं। अत एव आप प्रसन्न होकर इन सब बातोंको हमें समझाइये ॥१०७॥


इति कर्तव्यतामूढानतिभीतांस्तदार्यकान् ।
नाभिनं भेयमित्युक्त्वा व्याजहार पुनः स तान् ॥१०८

अर्थ: इस प्रकार कर्तव्य-अकर्तव्यके विषयमें विमूढ होकर अत्यन्त भयको प्राप्त हुए उन आर्य पुरुषोंको ‘आप लोग भयभीत न हों’ ऐसा कहकर नाभिराय इस प्रकार बोले ॥१०८॥


इमे कल्पतरुच्छेदे द्रुमाः पक्वफलानताः ।
युष्मानद्यानुगृह्णन्ति पुरा कल्पद्रुमा यथा ॥ १०९

अर्थ: कल्पवृक्षोंके नष्ट हो जानेपर फलोंके भारसे नम्रीभूत हुए ये जो वृक्ष उत्पन्न हुए हैं वे आप लोगोंका इस समय उसी प्रकारसे उपकार करेंगे जिस प्रकार कि पहिले कल्पवृक्ष किया करते थे ॥१०९॥


भद्रकास्तदिमे भोग्याः कार्या न भ्रान्तिरत्र वः ।
अमी च परिहर्तव्या दूरतो विषवृक्षकाः ॥ ११०

अर्थ: इसलिये हे भद्र पुरुषो ! इनका उपयोग कीजिए, इनके विषयमें आप किसी प्रकारका सन्देह न करें। परन्तु ये जो सामने विषवृक्ष हैं उनका दूरसे ही परित्याग कीजिये ॥११०॥


इमाश्च नामौषधयः स्तम्बकर्यादयो मताः ।
एतासां भोज्यमन्नाद्यं व्यञ्जनाद्यैः सुसंस्कृतम् ॥१११

अर्थ: इनके अतिरिक्त ये स्तम्बकरी आदि ओषधियां मानी गई हैं। व्यंजन आदिकोंसे सुसंस्कृत किये गये इनके अन्न आदिका भोजन करना चाहिए ॥१११॥


स्वभावमधुराश्चैते दीर्घाः पुण्ड्रेक्षुदण्डकाः । रसीकृत्य प्रपातव्या दन्तैर्यन्त्रैश्च पीडिताः ॥ ११२

अर्थ: स्वभावसे मीठे ये जो दण्डके समान लंबे पौंड़ा और ईखके पेड़ हैं उनको दांतोंसे अथवा कोल्हू आदि यंत्रोंसे पीड़ित करके रस निकालना चाहिए और उसका पान करना चाहिए ॥११२॥


गजकुम्भस्थले तेन मृदा निर्वर्तितानि च । पात्राणि विविधान्येषां स्थाल्यादीनि दयालुना ॥ ११३

अर्थ: उन दयालु नाभिराय कुलकरने हाथीके कुम्भस्थलपर थाली आदि अनेक प्रकारके पात्रोंको मिट्टीसे निर्मापित कराया ॥११३॥


इत्याद्युपायकथनैः प्रीताः सत्कृत्य तं मनुम् । भेजुस्तद्दर्शितां वृत्तिं प्रजाः कालोचितां तदा ॥ ११४

अर्थ: तब इनको आदि लेकर और भी अनेक उपायोंके बतलानेसे प्रसन्नताको प्राप्त हुए प्रजाके लोग उक्त नाभिराय कुलकरका सत्कार करके उसके द्वारा निर्दिष्ट समयोचित आजीविकाको करने लगे ॥११४॥


प्रजानां हितकृद् भूत्वा भोगभूमिस्थितिच्युतौ । नाभिराजस्तदोद्भूतो भेजे कल्पतरुस्थितिम् ॥ ११५

अर्थ: भोगभूमि अवस्थाका विनाश होनेपर प्रजाके हितैषी होकर उत्पन्न हुए नाभिराय कुलकर उस समय कल्पवृक्षकी अवस्थाको प्राप्त हुए । अभिप्राय यह कि भोगभूमि अवस्थाके वर्तमान होनेपर जिस प्रकार अभीष्ट सामग्रीको देकर कल्पवृक्ष उन प्रजाजनोंका साक्षात् उपकार करते थे उसी प्रकार चूंकि नाभिराय कुलकरने तब भोगभूमि अवस्थाके विनष्ट हो जानेपर उक्त प्रजाजनोंको आजीविकाके उपाय बतलाकर उनका महान् उपकार किया था, अत एव वे उन्हें कल्पवृक्ष जैसे प्रमाणित हुए ॥११५॥


पूर्वं व्यावर्णिता ये ये प्रतिश्रुत्यादयः क्रमात् । पुराभवे बभूवुस्ते विदेहेषु महान्वयाः ॥ ११६

अर्थ: जिन जिन प्रतिश्रुति आदि कुलकर पुरुषोंका पूर्वमें क्रमसे वर्णन किया गया है वे पूर्व जन्ममें विदेह क्षेत्रोंके भीतर महान् कुलोंमें उत्पन्न हुए थे ॥११६॥


कुशलैः पात्रदानाद्यैः अनुष्ठानैर्यथोचितैः । सम्यक्त्वग्रहणात्पूर्वं बध्वायुर्भोगभूमिषाम् ॥ ११७

पश्चात् क्षायिकसम्यक्त्वमुपादाय जिनान्तिके । अत्रोदपत्सत स्वायुरन्ते ते श्रुतपूर्विणः ॥ ११८

अर्थ (श्लोक 117 से 118): वे सम्यक्त्वग्रहण करनेके पहिले यथायोग्य पात्रदानादिस्वरूप पुण्यबन्धक अनुष्ठानोंके द्वारा भोगभूमिजोंकी आयुको बांधकर और फिर जिन भगवान्के समीपमें क्षायिक सम्यक्त्वको ग्रहण करके पूर्वश्रुतके धारी होते हुए आयुके अन्तमें यहां उत्पन्न हुए थे ॥११७-११८॥


इमं नियोगमाध्याय प्रजानामित्युपादिशन् । केचिज्जातिस्मरास्तेषु केचिच्चावधिलोचनाः ॥ ११९

अर्थ: उनमें कितने ही जातिस्मरणसे सहित थे और कितने ही अवधिज्ञानरूपी नेत्रके धारक थे । इसीलिये उन्होंने स्मरण करके प्रजाजनोंके लिये इस नियोगका उपदेश दिया था ॥११९॥


प्रजानां जीवनोपायमननान्मनवो मताः । आर्याणां कुलसंस्थायकृतेः कुलकरा इमे ॥ १२०

अर्थ: ये प्रजाजनोंकी आजीविकाके उपायका मनन करने अर्थात् जाननेके कारण ‘मनु’ तथा आर्यजनोंके कुलोंकी रचना करनेसे ‘कुलकर’ माने गए हैं ॥१२०॥ इसी प्रकार


कुलानां धारणादेते मताः कुलधरा इति । युगादिपुरुषाः प्रोक्ता युगादौ प्रभविष्णवः ॥ १२१

अर्थ: ये कुलोंके धारण करनेसे ‘कुलधर’ माने गए हैं, तथा युगके आदिमें उत्पन्न होनेके कारण ‘युगादिपुरुष’ भी कहे गए हैं ॥१२१॥


वृषभस्तीर्थकृच्चैव कुलभृच्चैव संमतः । भरतश्चक्रभृच्चैव कुलधृच्चैव वर्णितः ॥ १२२

अर्थ: वृषभदेव तीर्थंकर भी माने गये हैं और कुलकर भी माने गये हैं । भरत राजा चक्रवर्ती भी कहे गए हैं और कुलधर भी ॥१२२॥


अत्राद्यैः पञ्चभिर्नृणां कुलकृद्भिः कृतागसाम् । हाकारलक्षणो दण्डः समवस्थापिस्तदा ॥ १२३

अर्थ: इनमेंसे आदिके पांच कुलकर पुरुषोंने अपराध करनेवाले पुरुषोंके लिये उस समय ‘हा’ इस प्रकारका दण्ड स्थापित किया था, जिसका अभिप्राय कृत अपराधके प्रति केवल खेद मात्र प्रकट करना या उसका अनौचित्य बतलाना था ॥१२३॥


हा-माकारौ च दण्डोऽन्यैः पञ्चभिः संप्रवर्तितः । पञ्चभिस्तु ततः शेषैः हा-मा-धिक्कारलक्षणः ॥

अर्थ: आगेके अन्य पांच कुलकरोंने अपराध करनेवालोंके लिये ‘हा-मा’ इस प्रकारके दण्डका उपयोग किया था । इसका अभिप्राय किये गये अपराध कार्यका अनौचित्य प्रकट करके आगेके लिये उसका निषेध करना था । शेष पांच कुलकर पुरुषोंने उनके लिए ‘हा-मा-धिक्’ इस प्रकारका दण्ड स्थापित किया था । इसका अभिप्राय कृत कार्यका अनौचित्य प्रकट करके झिड़की देते हुए आगेके लिये उसका निषेध करना था ॥ १२४ ॥


शरीरदण्डनं चैव वधबन्धादिलक्षणम् । नृणां प्रवलदोषाणां भरतेन नियोजितम् ॥ १२५

अर्थ: भरत चक्रवर्तीने महान् अपराध करनेवाले मनुष्योंके लिये ताड़ना करने एवं बन्धनमें डालने आदिरूप शारीरिक दण्ड भी नियुक्त किया था ॥१२५॥


यदायुरुक्तमेतेषामममादिप्रसंख्यया । क्रियते तद्विनिश्चित्ये परिभाषापवर्णनम् ॥ १२६

पूर्वाङ्गं वर्षलक्षाणामशीतिश्चतुरोत्तरा । तद्वर्गितं भवेत्पूर्वं तत्कोटी पूर्वकोट्यसौ ॥ १२७

अर्थ (श्लोक 126 से 127): इन कुलकरोंकी पहिले जो ‘अमम’ आदिके प्रमाणसे आयु बतलायी गई है उसका निश्चय करनेके लिये उन परिभाषाओंका वर्णन किया जाता है- चौरासी लाख (८४०००००) वर्षोंका एक पूर्वांग होता है । उसको वर्गित करनेपर (८४०००००२ = ७०५६००००००००००) एक पूर्व, तथा उसे एक करोड़से गुणित करनेपर एक पूर्वकोटि कहा जाता है ॥१२६-१२७॥


पूर्वं चतुरशीतिघ्नं पर्वाङ्गं परिभाष्यते । पूर्वाङ्गात्ताडितं तत्तु पूर्वाङ्गं पर्वमिष्यते ॥ १२८

अर्थ: चौरासीसे गुणित पूर्वको पर्वांग कहा जाता है और उस पर्वांगको पूर्वांगसे (८४ लाख) गुणित करनेपर जो संख्या प्राप्त हो वह पर्व मानी जाती है ॥१२८॥


गुणाकारविधिः सोऽयं योजनीयो यथाक्रमम् । उत्तरेष्वपि संख्यानविकल्पेषु निराकुलम् ॥ १२९

अर्थ: आगेके संख्याभेदोंमें भी निराकुल होकर क्रमसे इसी गुणाकारविधिकी योजना करना चाहिये [ जैसे- पर्वको चौरासी (८४) से गुणित करनेपर वह नयुतांग तथा इस नयुतांगको चौरासी लाख (८४०००००) से गुणित करनेपर वह नयुत कहा जाता है, इत्यादि । विशेषके लिये देखिये ति. प. गा. ४, २९५-३०८ ] ॥१२९॥


तेषां संख्यानभेदानां नामानीमान्यनुक्रमात् । कीर्त्यन्तेऽनादिसिद्धान्तपदरूढोनि यानि वै ॥ १३०

अर्थ: यहां उन संख्याभेदोंके इन नामोंका यथाक्रमसे निर्देश किया जाता है जिस प्रकारसे कि वे प्रवाहस्वरूपसे अनादि आगमके पदोंमें प्रसिद्ध हैं ॥१३०॥


पूर्वाङ्गं च तथा पूर्वं पर्वाङ्गं पर्व साह्वयम् । नयुताङ्गं परं तस्मान्नयुतं च ततः परम् ॥ १३१

कुमुदाङ्गमतो विद्धि कुमुदाह्वमतः परम् । पद्माङ्गं च तथा पद्मं नलिनाङ्गमतोऽपि च ॥ १३२

नलिनं कमलाङ्गं च तथान्यत् कमलं विदुः । त्रुट्यङ्गं त्रुटितं चान्यदटटाङ्गमथाटटम् ॥ १३३

अममाङ्गमतो ज्ञेयमममाह्वयमतः परम् । हाहाङ्गं च तथा हाहा हूहूश्चैवं प्रतीयताम् ॥ १३४

लताङ्गं च लताह्वं च महत्पूर्वं च तद्वयम् । शिरःप्रकम्पितं चान्यत्ततो हस्तप्रहेलितम् ॥ १३५

अचलात्मकमित्येवंप्रकारः कालपर्ययः । संख्येयो गणनातीतं विदुः कालमतः परम् ॥ १३६

अर्थ (श्लोक 131 से 136): पूर्वांग, पूर्व, पर्वांग, पर्व, नयुतांग, नयुत, कुमुदांग, कुमुद, पद्मांग, पद्म, नलिनांग, नलिन, कमलांग, कमल, टूट्यंग, त्रुटित, अटटांग, अटट, अममांग, अमम, हाहांग, हाहा, हूहू-अंग, हूहू, लतांग, लता, महालतांग, महालता, शिरःप्रकम्पित, हस्तप्रहेलित और अचलात्मक; इस प्रकारकी पर्यायोंस्वरूप वह काल संख्येय कहा जाता है । इससे आगेके गणना रहित उस कालको असंख्यात काल जानना चाहिए ॥१३१-१३६॥


यथासंभवमेतेषु मनूनामायुरुह्यताम् । संख्याज्ञानमिदं विद्वान् सुधीः पौराणिकों भवेत् ॥ १३७

अर्थ: उपर्युक्त कुलकरोंकी आयु यथासम्भव इन्हीं भेदोंमें जानना चाहिये । इस संख्याज्ञानका जानकार पुराणका वेत्ता (पण्डित) होता है ॥१३७॥


अल्पे शिष्टे तृतीयान्ते क्षीणे वृक्षगुणे क्रमात् । लोभादिषु प्रवृद्धेषु कर्मभूमिश्च जायते ॥ १३८

अर्थ: तृतीय कालके अन्तमें थोड़ा-सा ही काल शेष रह जानेपर क्रमशः कल्पवृक्षोंकी फलदान शक्तिके नष्ट हो जानेसे मनुष्योंमें लोभादिकी वृद्धि होती है और इस प्रकारसे कर्मभूमिका प्रारम्भ होता है ॥१३८॥


असिर्मसिः कृषिविद्या वाणिज्यव्यवहारता । इति प्रोक्तानि कर्माणि शिल्पानि च महात्मना ॥ १३९

अर्थ: असि (शस्त्रधारण), मसि (लेखन कार्य), कृषि (खेती), विद्या (संगीत, नृत्य एवं अध्यापन आदि), वाणिज्यव्यवहार (क्रय-विक्रय आदि) तथा शिल्प (कारीगरी), ये कर्मभूमिमें महात्मा नाभिरायके द्वारा आजीविकाके योग्य छह कर्म कहे गए थे ॥ १३९ ॥


अहिंसादिगुणैर्युक्तस्त्यागेन्द्रियजयात्मकः । दर्शनज्ञानवृत्तात्मा ततो धर्मो हि देशितः ॥१४०

अर्थ: उस समय अहिंसा आदि गुणोंसे संयुक्त, त्याग व इन्द्रियनिग्रहके आश्रित; सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान एवं सम्यक्चारित्रस्वरूप धर्म बतलाया गया था ॥१४०॥


पुरग्रामनिवेशाश्च आकरः पत्तनानि च । अध्यक्षव्यवहाराश्च आदिराजकृता भुवि ॥ १४१

जिनाश्चक्रधरा भूपा हलिनः केशवा अपि । कर्मभूमिषु जायन्ते नाभूवन् ये युगत्रये ॥ १४२

अर्थ (श्लोक 141 से 142): कर्मभूमिका प्रारंभ होनेपर इस पृथिवीपर भगवान् आदिनाथने ग्रामाध्यक्ष आदिके व्यवहारके साथ ही पुरों, ग्रामों, आवासों आकएं एवं पत्तनोंकी भी रचना की थी ॥१४१॥ तीर्थकर, चक्रवर्ती, बलदेव, नारायण और प्रतिनारायण; ये तिरेसठ शलाकापुरुष कर्मभूमियोंमें उत्पन्न होते हैं; सुषमसुषमा आदि पूर्वके तीन कालोंमें वे नहीं उत्पन्न होते ॥१४२॥


पूर्वकोटिः प्रकृष्टायुः प्रत्यहं चापि भोजनम् ।
धनुष्पञ्चशतोच्छ्रायश्चतुर्थ्यादौ नृणां भवेत् ॥१४३

अर्थ: चतुर्थ कालके प्रारम्भमें मनुष्योंकी उत्कृष्ट आयु एक पूर्वकोटि (७०५६शून्य१७) प्रमाण, प्रतिदिन आहारग्रहण और शरीरकी ऊंचाई पांच सौ धनुष प्रमाण होती है ॥१४३॥


पञ्चवर्णशरीराश्च धर्माधर्मरताः प्रजा ।
कुपाखण्डा न विद्यन्ते तस्मिन् काले समागते ॥ १४४

अर्थ: उस काल (चतुर्थ) के शरीरोंका वर्ण (द्रव्य लेश्या) पांच प्रकारका होता है । तथा प्रजाजन धर्म एवं अधर्म दोनोंमें उपस्थित होनेपर ही निरत होते हैं, अर्थात् उनमें बहुत-से धर्मात्मा भी होते हैं और बहुत-से पापिष्ठ भी होते हैं। उस समय निकृष्ट पाखण्डी नहीं रहते हैं ॥१४४॥


पञ्चस्वपि विदेहेषु चतुर्थ्यादियुगं स्थितम् ।
गुणेषु हीयमानेषु पञ्चमो चोपतिष्ठते ॥ १४५

अर्थ: पांचों ही विदेहोंमें चतुर्थ कालके प्रारम्भ जैसा युग स्थित रहता है । [पांच भरत एवं ऐरावत क्षेत्रोंमें ] क्रमशः बुद्धि व आयु आदि गुणोंके हीयमान होनेपर चतुर्थ कालके बाद पंचम काल उपस्थित होता है ॥१४५॥


तत्रादौ सप्तहस्तोच्चा विशत्यब्दशतायुषः ।
रूक्षवर्णशरीराश्च प्रायाहाराश्च मानवाः ॥ १४६

अर्थ: उसके प्रारम्भमें शरीरकी ऊंचाई सात हाथ और आयु एक सौ बीस वर्ष प्रमाण होती है । इस कालमें उत्पन्न हुए मनुष्य रूखे वर्णयुक्त शरीरसे संयुक्त होते हुए प्रचुरतासे भोजन करनेवाले होते हैं ॥ १४६ ॥


स्तब्धा लुब्धाः कृतघ्नाश्च पापिष्ठाः प्रायशः शठाः ।
रूक्षाः क्रूरा जडा मूर्खा अमर्यादा अधार्मिकाः ॥

हिंसाचौर्यानृतोद्युक्ताः कातराः परदूषकाः ।
पिशुनाः क्रोधना धूर्ताः पञ्चमे प्रायशो नराः ॥ १४८

अर्थ (श्लोक 147 से 148): पंचम कालमें उत्पन्न हुए मनुष्य प्रायः करके कुण्ठित, लोभी, कृतघ्न, पापिष्ठ, प्रायः करके दुष्ट, रूखे, क्रूर, जड, मूर्ख, मर्यादासे रहित, अधार्मिक, हिंसा, चोरी एवं असत्यमें उद्युक्त (प्रवर्तमान), कातर, परनिन्दक, पिशुन, क्रोधी और धूर्त होते हैं ॥१४७-१४८॥


डामरक्षामरोगार्ता बाधाभग्नाश्च मानवाः ।
न त्रातारं न भर्तारं लभन्ते कालकर्षिताः ॥ १४९

अर्थ: इस कालके मनुष्य विप्लव (उपद्रव) को सहनेवाले, कृश, रोगोंसे पीड़ित और बाधाओंसे भग्न होते हैं । कालके प्रभावसे वे उस समय किसी रक्षक और भरण-पोषण करनेवालेको नहीं पाते हैं ॥१४९॥


ईतिचोरठकाद्याढ्या त्वनावृष्टिविरूक्षिता ।
व्याधापहृतभार्या च तथा भूमिर्न शोभते ॥ १५०

अर्थ: इस कालमें ईति, चोर एवं ठग आदिसे सहित तथा वर्षासे रहित रूखी पृथिवी शोभायमान नहीं होती है । उस समय इस पृथिवीके ऊपर व्याधोंके द्वारा स्त्रियोंका अपहरण किया जाता है ॥ १५० ॥


व्यालकीटमृगव्याधैरन्यायायुक्तिकेश्वरैः ।
कुहकैश्च वृथा लोको यथेष्टमभिपीड्यते ॥ १५१

अर्थ: इस कालमें व्याल (सर्प) कीड़े, मृगादि पशु, व्याध (शिकारी), अन्याय व अयोग्य आचरण करनेवाले तथा कपटी लोगोंके द्वारा प्रजाजनोंको मनमाना कष्ट पहुंचाया जाता है ॥ १५१ ॥


हस्तद्वयसमुच्छाया धूमश्यामा विरूपकाः । षष्ठादौ पञ्चमान्ते च विंशत्यब्वायुषोऽधिकात् ॥ १५२

अर्थ: पञ्चम कालके अंतमें तथा छठे कालके आदिमें आयु बीस वर्षसे अधिक तथा मनुष्योंके शरीर दो हाथ ऊंचे एवं धूमके समान श्यामवर्ण होकर कुरूप होते हैं ॥ १५२ ॥


तत्र सूर्योदये धर्मो मध्याह्ने राजशासनम् । अस्तं गच्छति सूर्येऽग्निर्नश्यत्येकदिने क्रमात् ॥ १५३

अर्थ: पंचम कालके अन्तमें एक ही दिनमें क्रमसे सूर्योदयके समय (प्रातःकाल) में धर्म, मध्यान्ह कालमें राजशासन तथा सूर्यके अस्त होते समय अग्निका नाश होता है ॥१५३॥


धर्मे लोकगुरौ नष्टे पितरीव नृपेऽपि च । आधारे च महत्यग्नौ अनाथं जायते जगत् ॥ १५४

अर्थ: लोकके गुरुस्वरूप धर्मके, पिताके समान प्रजाकी रक्षा करनेवाले राजाके, तथा महान् आधारभूत अग्निके विनष्ट हो जानेपर जगत् अनाथ हो जाता है ॥१५४॥


कालदोषविनष्टानांमज्ञानां नीचकर्मणाम् । त्यक्तानामपि धर्मेण मृगाचारः प्रवर्तते ॥ १५५

अर्थ: तब कालदोषसे विनाशको प्राप्त होकर नीच कर्म करनेवाले अज्ञानियोंमें धर्मको छोड़कर पशुवत् आचरण प्रवृत्त होता है ॥१५५॥


ततः कालानुभावेन प्रजानामपि पीडया । घोरः संवर्तको नाम्ना प्रादुर्भवति मारुतः ॥ १५६

अर्थ: तत्पश्चात् कालके प्रभावसे और प्रजाजनोंकी पीड़ासे भयानक संवर्तक नामक वायुका प्रादुर्भाव होता है । ॥१५६॥


चूर्णयित्वाद्विवृक्षांश्च भित्त्वा भूमितलानि सः । दिशो भ्राम्यति भूतानां पीडां घोरामुदीरयन् ॥ १५७

अर्थ: वह पर्वतों और वृक्षोंको चूर्णित करके तथा पृथिवीतलोंको भेदकर प्राणियोंके लिये भयंकर पीड़ा उत्पन्न करता हुआ दिशाओंमें घूमता है ॥१५७॥


वृक्षभङ्गशिलाभेदैर्भ्रमद्भिर्वातघूर्णितैः । म्रियन्ते परितो जीवा मूर्च्छन्ति विलपन्ति च ॥ १५८

अर्थ: वायुसे प्रेरित होकर घूमते हुए वृक्षखण्डों और शिलाभेदोंके द्वारा सब ओर प्राणी विलाप करते हुए मूर्च्छाको प्राप्त होते और मरते हैं ॥१५८॥


विजयार्द्धान्तमासन्ना भीता उत्पातदर्शनात् । भग्नशेषा नरास्तत्र गङ्गासिन्धुमुखान्तिकाः ॥ १५९

प्रविशन्ति बिलं कृच्छ्राद्गङ्गोस्तीरं समाश्रिताः । द्विसप्ततिनिगोदास्तु तत्र जीवन्ति बीजवत् ॥ १६०

अर्थ (श्लोक 159 से 160): इस उपद्रवको देखकर भयको प्राप्त हुए प्राणी विजयार्धके निकट पहुंचते हैं । उनमें मरनेसे बचे हुए गंगा-सिंधु नदियोंके पासमें स्थित वे प्राणी बड़े कष्टसे उन नदियोंके किनारे जाकर बिलोंमें प्रविष्ट होते हैं । उनमें बहत्तर युगल बीजके समान जीवित रहते हैं ॥१५९-१६०॥


देवा विज्जाहरया कारुण्णपरा णराण तिरियाणं । संखेज्जजीवरासिं खिवंति तेसुं पएसेसुं ॥ १५

एकैको दिवसान् सप्त आप्लावयति तोयदः ।
तैः शेषाश्च प्रजा नाशमुपयान्ति स्वपापतः ॥ १६२

विषदग्धाग्निदग्धा भूः सस्थावरजङ्गमाः ।
अधो योजनमध्वानं चूर्णीभवति कालतः ॥ १६३

काले दीर्घायुषश्चात्र त्रिंशदर्धसमायुषः ।
मत्स्यमण्डूकमूलाद्यैराहारैर्वर्तयन्ति च ॥ १६४

समा उक्ता षडप्येता भरतैरावतेषु तु ।
क्रमेण परिवर्तन्ते उत्सर्पिण्या विपर्ययात् ॥ १६५

षष्ठाद्येनावसर्पिण्यामुत्सर्पिण्याह्यषष्ठका ।
उभौ समाविति ज्ञेयावन्यासां चैवमादिशेत् ॥ १६६

अर्थ (श्लोक 161 से 166): उस समय क्रमसे शीत (बर्फ), क्षार, विष, परुष (पाषाणादि), अग्नि, धूलि और धूमकी वर्षा करनेवाले मेघ बरसते हैं ॥ १६१ ॥ इनमेंसे एक एक मेघ क्रमसे सात सात दिन पर्यन्त उपर्युक्त हिम आदिकी वर्षा करता है। जो जीव देवों व विद्याधरोंके द्वारा सुरक्षित स्थानमें पहुंचाये जाते हैं उनको छोड़कर शेष जीव उक्त मेघोंके द्वारा अपने पापके उदयसे नाशको प्राप्त होते हैं ॥ १६२ ॥ कालके प्रभावसे विष एवं अग्निकी वर्षासे निःशेष जली हुई भूमि स्थावर व जंगम (त्रस) जीवोंके साथ नीचे एक योजन पर्यन्त चूर चूर हो जाती है ॥ १६३ ॥ उस कालमें यहां तीसके आधे अर्थात् पन्द्रह वर्ष प्रमाण उत्कृष्ट आयुवाले प्राणी मत्स्य, मेंढक और मूल आदिके आहारसे जीवित रहते हैं ॥ १६४ ॥ ऊपर जो ये छहों काल बतलाये गये हैं वे यहां भरत और ऐरावत क्षेत्रोंमें अवसर्पिणी कालमें इसी क्रमसे तथा उत्सर्पिणी कालमें विपरीत (अतिदुःषमा व दुःषमा आदि) क्रमसे प्रवर्तमान होते हैं ॥ १६५ ॥ अवसर्पिणी कालमें जो छठा (अतिदुःषमा) काल अन्तमें कहा गया है वही छठा काल उत्सर्पिणीका प्रथम काल होता है। इस प्रकार इन दोनों कालोंकी गति समझना चाहिये । शेष कालोंका भी निर्देश इसी प्रकारसे करना चाहिये ॥ १६६ ॥


पुष्कराख्या पुनर्मेघाः प्रादुर्भूय समन्ततः ।
वर्षन्त्यौष्ण्यप्रशान्त्यर्थं सप्ताहं सार्वलौकिकाः ॥ १६७

दुग्धमेघाश्च वर्षन्ति भूम्याः शुभ्रकरास्ततः ।
स्नेहदा घृतमेघाश्च स्निग्धां कुर्वन्ति मेदिनीम् ॥

अमृतोदकमेघाश्च औषधीं जनयन्ति ते ।
रसमेघाः पुनस्तासु नानारसकराः स्मृताः ॥ १६९

नानारसजलैर्भूमिर्मृष्टास्वादा प्रवर्तते ।
वल्लीगुल्मलता वृक्षा नानाकारा भवन्ति च ॥ १७०

अर्थ (श्लोक 167 से 170): उत्सर्पिणी कालके प्रारम्भमें समस्त लोकका भला करनेवाले पुष्कर नामक मेघ प्रगट होकर पूर्वोत्पन्न उष्णताको शान्त करनेके लिये सात दिन पर्यन्त बरसते हैं ॥१६७॥ तत्पश्चात् भूमिको सफेद करनेवाले क्षीरमेघ बरसते हैं, अनन्तर चिक्कणताको देनेवाले घृतमेघ भी पृथिवीको स्निग्ध कर देते हैं ॥ १६८ ॥ फिर वे प्रसिद्ध अमृतमेघ भी अमृतके समान जलकी वर्षा करके औषधियोंको उत्पन्न करते हैं, तत्पश्चात् रसमेघ उन औषधियोंमें अनेक प्रकारके रसको उत्पन्न करते हुए स्मरण किये गये हैं ॥ १६९ ॥ उस समय नाना रसोंसे संयुक्त जलके द्वारा भूमि मृष्ट (मधुर) स्वादवाली हो जाती है और तब अनेक आकारवाली बेलें, झाडियां, लतायें एवं वृक्ष उत्पन्न होने लगते हैं ॥ १७० ॥


गुहानद्याश्रिता मर्त्याः शैत्यगन्धगुणादृताः ।
विनिर्गत्य ततः सर्वे मेदिनीमावसन्ति च ॥ १७१

अर्थ: जो मनुष्य पहिले गुफाओं और नदियोंके आश्रित हुए थे वे सब अब शीतल गन्ध गुणको ग्रहण करते हुए वहाँसे निकलकर पृथिवीपर आ बसते हैं ॥ १७१ ॥


भूमिमूलफलाहारा वर्धमानफलोदयाः ।
बहुला लघु जायन्ते धान्यानि च ततः परम् ॥ १७२

अर्थ: उस समय भूमि बढ़नेवाली फलोंकी उत्पत्तिसे संयुक्त हो जाती है । मनुष्य और तिर्यंच भूमि (मिट्टी), मूल और फलोंका आहार किया करते हैं । तत्पश्चात् पृथिवीके ऊपर धान्य (गेहूं व चना आदि) शीघ्र ही उत्पन्न होने लगता है ॥ १७२ ॥


समासहस्रशेषे च दुःषमाया विवर्धने ।
भवन्ति कुलकृन्मर्त्यास्ततः पञ्चदश क्रमात् ॥ १७३

अर्थ: उत्सर्पिणी कालमें दुःषमाके एक हजार वर्ष शेष रह जानेपर क्रमसे पन्द्रह कुलकर पुरुष उत्पन्न होते हैं ॥ १७३ ॥ त्रिलोकसारमें कहा भी है –


ततः प्रभृति सर्वज्ञा बलकेशवचक्रिणः ।
प्रतिशत्रुनृपाश्चैव भवन्ति क्रमशो भुवि ॥ १७४

अर्थ: उन कुलकरोंको आदि लेकर इस पृथिवीपर क्रमसे सर्वज्ञ, बलदेव, नारायण, प्रतिनारायण और चक्रवर्ती भी होते हैं ॥ १७४ ॥


अनीतिः स्थितमर्यादो गुणवन्नरमण्डितः ।
सुभिक्षो धर्मकर्माढ्यस्तृतीयोऽप्यतिवर्तते ॥ १७५

अर्थ: इस प्रकार ईतिसे रहित, मर्यादासे सहित, गुणवान् पुरुषोंसे मण्डित और धर्म-कर्मसे संयुक्त यह तीसरा सुकाल भी बीत जाता है ॥ १७५ ॥


ततस्तुर्या भवेत्तत्र सुषमा पञ्चमी समा ।
द्विरुक्तसुषमा षष्ठी युत्सर्पिण्यामिति स्मृताः ॥ १७६

अर्थ: तत्पश्चात् चौथा (सुषमादुःषमा), पांचवां सुषमा और छठा दो बार कहा गया सुषमा अर्थात् सुषमासुषमा ये तीन काल क्रमसे प्रवर्तमान होते हैं । इस प्रकार उत्सर्पिणीमें कालोंकी प्रवृत्ति मानी गई है ॥ १७६ ॥ इस प्रकार लोकविभागमें कालविभाग नामक पांचवां प्रकरण समाप्त हुआ ॥ ५ ॥

षष्ठो विभागः (भाग 1/2)

ज्ञानसुज्योतिषा लोको येनाशेषः प्रकाशितः ।
तं सर्वज्ञं प्रणम्याग्रे ज्योतिर्लोकः प्रवक्ष्यते ॥ १

अर्थ: जिसने ज्ञानरूपी उत्तम ज्योतिके द्वारा समस्त लोकको प्रकाशित किया है उस सर्वज्ञ देवको प्रणाम करके आगे ज्योतिर्लोकका वर्णन किया जाता है ॥ १ ॥


चन्द्राः सूर्या ग्रहा भानि तारकाश्चेति पञ्चधा ।
जिनैर्ज्योतिषिकाः प्रोक्ताः खे चरन्तः स्थिता अपि ॥ २

अर्थ: चन्द्र, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र और तारा इस प्रकारसे जिनेन्द्र देवके द्वारा ज्योतिष देव पांच प्रकारके कहे गये हैं। इनमें कुछ आकाशमें परिभ्रमण किया करते हैं और कुछ वहां स्थित भी रहते हैं ॥ २ ॥


गोलकार्धगृहास्तेषां ज्योतिषां मणितोरणाः ।
भ्राजन्ते देवदेवीभिर्जिनबिम्बैश्च नित्यशः ॥ ३

अर्थ: उन ज्योतिषी देवोंके अर्ध गोलकके समान गृह मणिमय तोरणोंसे अलंकृत होते हुए निरन्तर देव-देवियों और जिनबिम्बोंसे सुशोभित रहते हैं ॥ ३ ॥


ऊर्ध्वमष्टशते भूम्या दशोनेऽन्त्यास्तु तारकाः ।
ताभ्यो दशसु सूर्याः स्युस्ततोऽशीत्यां निशाकराः ॥

तेभ्यश्चतुर्षु ऋक्षाणि तेभ्यः सौम्याश्च तावति ।
शुक्रगुर्वारसौराश्च त्रिषु त्रिषु यथाक्रमम् ॥ ५

अर्थ (श्लोक 4 से 5): इस पृथिवीसे दस कम आठ सौ (७९०) योजन ऊपर जाकर अन्तिम तारा स्थित हैं, उनसे दस (७९० + १० = ८००) योजन ऊपर जाकर सूर्य, उनसे अस्सी (८०० + ८० = ८८०) योजन ऊपर जाकर चन्द्र, उनसे चार (४) योजन ऊपर जाकर ग्रह, उनसे उतने (४) ही योजन ऊपर जाकर बुध, फिर क्रमसे तीन-तीन योजन ऊपर जाकर शुक्र, गुरु, मंगल और शनि स्थित हैं ॥ ४-५ ॥


ज्योतिःपटलबाहुल्यं दशाग्रं शतयोजनम् ।
भ्रमन्ति मानुषावासे स्थित्वा भान्ति ततः परम् ॥ ६

अर्थ: ज्योतिषपटलका बाहुल्य एक सौ दस (१० + ८० + ४ + ४ + ३ + ३ + ३ + ३ = ११०) योजन मात्र है, अर्थात् उपर्युक्त सब ज्योतिषी देव क्रमशः पृथिवीसे ऊपर सात सौ नब्बेसे लेकर नौ सौ योजन तक एक सौ दस योजनके भीतर अवस्थित हैं। जो ज्योतिषी देव मनुष्यलोक (अढ़ाई द्वीप) में वर्तमान हैं वे परिभ्रमण किया करते हैं, और इससे आगेके सब ज्योतिषी देव अवस्थित (स्थिर) रहकर सुशोभित होते हैं ॥ ६ ॥


गव्यूतिसप्तभागेषु जघन्यं तारकान्तरम् ।
पञ्चाशन्मध्यमं ज्ञेयं सहस्रं बृहदन्तरम् ॥ ७

अर्थ: एक तारासे दूसरे तारे तक ताराओंका जघन्य अन्तर एक कोसके सातवें भाग (१/७) मात्र, मध्यम अन्तर पचास ५० [योजन] और उत्कृष्ट अन्तर एक हजार १००० [योजन] मात्र जानना चाहिये ॥ ७ ॥


पृथिवीपरिणामश्च तेजोधातुश्च भास्करः । उदितं चातपं नाम नामकर्मात्र भास्करे ॥ ८

एकषष्टिकृतान् भागान् योजनस्य पृथू रविः । चत्वारिंशतमष्टौ च परिधिस्त्रिगुणोऽधिकः ॥ ९

द्वादशैव सहस्त्राणि तस्योष्णाश्च गभस्तयः । तावन्त एव चन्द्रस्य शीतलाः किरणा मताः ॥१०

अर्थ (श्लोक 8 से 10): पृथिवीके परिणाम स्वरूप सूर्यका बिम्ब चमकीली धातुसे निर्मित होता है । उस सूर्यके- उसके बिम्बमें स्थित पृथिवीकायिक जीवोंके- आतप नामकर्मका उदय हुआ करता है [ उससे मूलमें अनुष्ण रहकर भी उसकी प्रभा उष्ण होती है ] ॥ ८ ॥ सूर्यबिम्बका विस्तार एक योजनके इकसठ भागोंमें चालीस और आठ अर्थात् अड़तालीस भाग (४८/६१) प्रमाण है । उसकी परिधि विस्तारसे कुछ अधिक तिगुनी (१४४/६१) है ॥ ९ ॥ सूर्यकी उष्ण किरणें बारह हजार (१२०००) प्रमाण हैं । उतनी (१२०००) ही शीतल किरणें चन्द्रमाकी मानी गई हैं ॥ १० ॥


अरिष्टश्चार्कवद्ज्ञेयो व्यासेन न्यूनयोजनम् । राहुः समानोऽरिष्टेन शीतलांशुश्च भाषितः ॥ ११

एकषष्ट्यास्तु भागेषु पञ्चहीनास्तु पार्थवे । अब्दा तु शीतलांशौ च सोमेनेन्यूनचक्रवत् ॥ १२

अर्थ (श्लोक 11 से 12): केतुका भी विमान सूर्यके ही समान जानना चाहिये, उसका विस्तार एक योजनसे कुछ कम है । राहुका विमान केतुके समान होता हुआ शीतल किरणोंसे संयुक्त कहा गया है ॥ ११ ॥ चन्द्रबिम्बका भी विस्तार एक योजनके इकसठ भागोंमें पांच कम अर्थात् छप्पन (५६/६१) भाग प्रमाण है । … (?) ॥ १२ ॥


शुक्रश्च १पृथिवीधातुर्गोरुतं बहलः २ पृथुः । द्वे सहस्रे पुनः सार्धे रश्मयो रविवद्द्युतिः ३ ॥ १३

बुधस्य खलु भौमस्य शनैश्चारिण एव च । क्रोशार्धं विस्तृतं पीठं गुरोरूनं तु गोरुतम् ॥ १४

चतुर्भागं द्विभागं च चतुर्भागोनगोरुतम् । गोरुतं चापरास्तारा विस्तृता मन्दरश्मयः ॥ १५

अर्थ (श्लोक 13 से 15): पृथिवीधातुमय शुक्र विमानका विस्तार एक कोस मात्र तथा किरणें अढ़ाई हजार (२५००) हैं, कान्ति उसकी सूर्यके समान है ॥ १३ ॥ बुध, मंगल और शनैश्चरकी पीठका विस्तार आधा कोश तथा गुरुकी पीठका विस्तार कुछ कम एक कोस प्रमाण है ॥ १४ ॥ मन्द किरणोंसे संयुक्त अन्य ताराओंका विस्तार एक कोसके चतुर्थ भाग (१/४), एक कोसके द्वितीय भाग (१/२), चतुर्थ भागसे कम एक कोस (३/४), तथा पूर्ण कोस प्रमाण है । [ अभिप्राय यह कि ताराओंका जघन्य विस्तार एक कोसके चतुर्थ भाग प्रमाण तथा उत्कृष्ट पूरे कोस प्रमाण है, उनका मध्यम विस्तार एक कोसके चतुर्थ भागसे कुछ अधिकको आदि लेकर कुछ कम एक कोस प्रमाण अनेक भेद रूप है ] ॥ १५ ॥ पाठान्तर कहा जाता है –


पाठान्तरं कथ्यते


रवीन्दुशुक्रगुर्वाख्याः कुजाः सौम्यास्तमोदयाः । ऋक्षास्ताराः स्वविष्कम्भादर्धबाहल्यका मताः ॥ १६

अर्थ: सूर्य, चन्द्र, शुक्र, गुरु, कुज (मंगल), बुध, और राहु ये ग्रह; नक्षत्र तथा तारे इन सबका बाहल्य अपने विस्तारसे आधा माना गया है ॥ १६ ॥


सिंहाकारा हि तौ प्राच्यां त्वपाच्यां गजरूपकाः । प्रतीच्यां वृषभाकारा उदीच्यां जटिलऽश्वकाः ॥
वहन्ति चाभियोगास्ते षोडशैव सहस्रकम् । रवीन्दुभ्यां त्रयः शेषा हीयन्तेऽर्धार्धसंख्यया ॥ १८

अर्थ (श्लोक 17 से 18): उन सूर्य और चन्द्रके विमानोंको पूर्वमें सिंहके आकार, दक्षिणमें हाथीके आकार, पश्चिममें बैलके आकार, तथा उत्तरमें जटायुक्त घोड़ेके आकारके सोलह हजार (१६०००) अभियोग्य जातिके देव खींचते हैं। सूर्य और चन्द्रके अतिरिक्त शेष तीन (ग्रह, नक्षत्र, और तारा ) के विमानवाहक देवोंकी संख्या क्रमसे आधी आधी है। (चन्द्र १६०००, सूर्य १६००० ग्रह ८०००, नक्षत्र ४००० तारा २०००) ॥ १७-१८ ॥


आचार्यकृतविन्याससमुदो वाप्यधोमुखः । ज्योतिर्लोकस्वभावोऽयमालोकान्तादिति स्थितः ॥ १९

अर्थ: ················( ? ) यह ज्योतिर्लोकका स्वभाव लोक पर्यन्त स्थित है ॥१९॥


उत्तरोऽभिजिदृक्षाणां मूलो दक्षिण इष्यते । ऊर्ध्वाधः स्वाति भरणी क्रमान्मध्ये च कृत्तिका ॥ २०

अर्थ: नक्षत्रोंमेंसे उत्तरमें अभिजित् नक्षत्रका, दक्षिणमें मूल नक्षत्रका, ऊपर और नीचे क्रमशः स्वाति और भरणी नक्षत्रोंका तथा मध्यमें कृत्तिका नक्षत्रका संचार माना गया है ॥ २० ॥


सर्वमन्दः शशी गत्या रविः शीघ्रतरस्ततः । रवेर्ग्रहास्ततो भानिस्तेभ्यस्ताराश्च शीघ्रकाः ॥ २१

अर्थ: गमनमें चन्द्रमा सबसे मन्द है, सूर्य उसकी अपेक्षा शीघ्र गमन करनेवाला है, सूर्यसे शीघ्रतर गतिवाले ग्रह, उनसे नक्षत्र, तथा उनसे भी शीघ्रतर गतिवाले तारा हैं ॥ २१ ॥


चरतीन्दोरधो राहूररिष्टोऽपि च भास्वतः । षण्मासात् पर्वसंप्राप्तावर्केन्दू वृणुतश्च तौ ॥ २२

अर्थ: चन्द्रके नीचे राहुका विमान तथा सूर्यके भी नीचे केतुका विमान संचार करता है। वे दोनों छह मासमें पर्व (क्रमसे पूर्णिमा व अमावस्या) की प्राप्ति होनेपर चन्द्र और सूर्यको आच्छादित करते हैं ॥२२॥


त्यक्त्वा मेरुं चरन्त्येकद्वयेकैकं ज्योतिषां गणाः । विहायेन्दुत्रयं शेषाश्चरन्त्येकपथे सदा ॥ २३

अर्थ: ज्योतिषियोंके समूह अंकक्रमसे एक, दो, एक और एक (११२१) अर्थात् ग्यारह सौ इक्कीस योजन प्रमाण मेरु पर्वतको छोड़कर संचार करते हैं। सूर्य, चन्द्र और ग्रह इन तीनको छोड़कर शेष नक्षत्र व तारागण सदा एक ही मार्गमें संचार करते हैं ॥ २३ ॥


शशिनौ द्वाविह द्वीपे चत्वारो लवणोदके । परस्मिन् द्वादशैव स्युः कालोदे सप्त षड्गुणाः ॥ २४

पुष्करार्धे पुनश्चन्द्रा द्विसप्ततिरितीरिताः । चन्द्राणां मानुषक्षेत्रे द्वात्रिंशच्छतमुच्यते ॥ २५

अर्थ (श्लोक 24 से 25): चन्द्रमा यहां जंबूद्वीपमें दो, लवणोदक समुद्रमें चार, आगे धातकीखण्ड द्वीपमें बारह, कालोदक समुद्रमें छहसे गुणित सात अर्थात् ब्यालीस तथा पुष्करार्धमें बहत्तर कहे गये हैं। इस प्रकार मनुष्यक्षेत्र (अढ़ाई द्वीप ) में समस्त चन्द्रोंकी संख्या एक सौ बत्तीस ( २ + ४ + १२ + +४२+७२=१३२) होती है ॥ २४-२५ ॥


उद्दिष्टास्त्रिगुणाश्चन्द्रा धातक्यादिषु ते क्रमात् ।
अतिक्रान्तेन्दुभिर्युक्ता द्वीपे वा सागरेऽपि वा ॥ २६

अर्थ: धातकीखण्ड आदि विवक्षित द्वीप-समुद्रोंमें जितने चन्द्रोंका निर्देश किया गया है आगेके द्वीप अथवा समुद्रमें वे क्रमसे तिगुने होकर पिछले द्वीप-समुद्रोंकी चन्द्रसंख्यासे अधिक हैं ॥ २६ ॥


चत्वारिंशच्छतं चन्द्राश्चत्वारोऽपि च पुष्करे ।
द्विनवत्यधिकं प्राहुः पुष्करोदे चतुःशतम् ॥ २७

अर्थ: पुष्कर द्वीपमें एक सौ चालीस और चार अर्थात् एक सौ चवालीस (१४४) तथा पुष्करोद समुद्रमें चार सौ बानबे [१४४ x ३ + (४२ + १२ + ४ + २) = ४९२] चन्द्र अवस्थित हैं ॥२७॥


अष्टाशीतिग्रहा इन्दोः साष्टा भानां च विंशतिः ।
एकैकस्य तु विज्ञेयं रवयः शशिभिः समाः ॥२८

अर्थ: एक एक चन्द्रके अठासी (८८) ग्रह तथा आठ सहित बीस अर्थात् अट्ठाईस (२८) नक्षत्र जानना चाहिये । सूर्य चन्द्रोंके ही समान होते हैं ॥ २८ ॥


समुद्रे त्रिशतं त्रिशद् द्वीपे साशीतिकं शतम् ।
प्रविश्य चरतोऽर्केन्दू मण्डलानि च लक्षयेत् ॥ २९

अर्थ: सूर्य और चन्द्रमा समुद्र (लवणोद) में तीन सौ तीस (३३०) तथा द्वीप (जंबूद्वीप) के भीतर एक सौ अस्सी योजन प्रविष्ट होकर संचार करते हैं । उनकी वीथियां इस प्रकार जानना चाहिये ॥ २९ ॥


वीथ्यः पञ्चदशेन्दोः स्युरेकोनान्यन्तराणि च ।
द्विशतं षोडशोनं तु रवे रूपोनमन्तरम् ॥ ३०

अर्थ: जंबूद्वीपमें चन्द्रकी पन्द्रह (१५) वीथियां और उनके अन्तर उनसे एक कम अर्थात् चौदह, (१४) हैं । सूर्यकी वीथियां सोलह कम दो सौ (१८४) और अन्तर एक कम अर्थात् एक सौ तेरासी (१८३) हैं ॥ ३० ॥


लवणे द्विगुणा वीथ्यो रवेश्चन्द्रस्य चोदिताः ।
पृथग्रूपोनका वीथ्यश्चान्तराणि च लक्षयेत् ॥ ३१

अर्थ: लवण समुद्रमें चन्द्र और सूर्यकी वीथियां पृथक् पृथक् इनसे दूनी (चन्द्रकी ३० और सूर्यकी ३६८) कही गई हैं । जितनी वीथियां हैं उनसे एक कम उनके अन्तर (२९, ३६७) भी जानना चाहिये ॥३१॥


नवतिः खलु चन्द्राणां वीथ्यः स्युर्धातकीध्वजे ।
एकादश शतानि स्युश्चतुरग्राणि भास्वताम् ॥ ३२

अर्थ: धातकीखण्ड द्वीपमें चन्द्रोंकी वीथियां नब्बे (१५ x ६ = ९०) तथा सूर्योंकी वीथियां ग्यारह सौ चार (१८४ x ६ = ११०४) हैं ॥३२॥


कालोदे चन्द्रवीथ्यः स्युस्त्रिशतं दश पञ्च च । अष्टात्रिंशच्छतानि स्युश्चतुःषष्टिश्च भास्वताम् ॥ ३३

अर्थ: कालोद समुद्रमें चन्द्रवीथियां तीन सौ दस और पांच अर्थात् तीन सौ पन्द्रह ( १५x२१=३१५) तथा सूर्योंकी वीथियां अड़तीस सौ चौंसठ ( १८४x२१ = ३८६४) हैं ॥ ३३ ॥


चत्वारिंशत्सहस्रार्धमिन्दुवीथ्योऽर्धपुष्करे । षट्षष्टिस्तु शतानि स्युश्चतुर्विंशानि भास्वताम् ॥

अर्थ: पुष्करार्ध द्वीपमें चन्द्रवीथियां हजारकी आधी और चालीस अर्थात् पांच सौ चालीस ( १५x३६=५४०) तथा सूर्योंकी वीथियां छयासठ सौ चौबीस ( १८४x३६ = ६६२४) हैं ॥ ३४॥


मानुषोत्तरशैलाच्च द्वीपसागरवेदिका - । मूलतो नियुतार्धेन ततो लक्षेण मण्डलम् ॥ ३५

अर्थ: मानुषोत्तर पर्वतके आगे द्वीप-समुद्रोंकी वेदिकाके मूल भागसे आधा लाख (५००००) योजन जाकर प्रथम मण्डल (सूर्य-चन्द्रोंका वलय) है, उसके आगे उनका प्रत्येक मण्डल एक एक लाख (१०००००) योजन जाकर है ॥ ३५ ॥


पुष्करार्धाद्यवलये द्विगुणा च द्विसप्ततिः । चन्द्रसूर्यास्ततोऽन्येषु चतुष्कं चोत्तरं पृथक् ॥ ३६

अर्थ: पुष्करार्ध द्वीपके प्रथम वलयमें दुगुणे बहत्तर (७२ x २ = १४४) अर्थात् एक सौ चवालीस सूर्य और चन्द्र स्थित हैं। इससे आगेके अन्य वलयोंमें वे पृथक् पृथक् चार चार चयसे अधिक (१४४, १४८, १५२, १५६, १६०, १६४, १६८, १७२) हैं ॥ ३६॥


आदेरादिस्तु विज्ञेयो द्विगुणद्विगुणक्रमः । परिधौ च स्वके स्व-स्वचन्द्रादित्येहृतेऽन्तरे ॥ ३७

अर्थ: आगेके द्वीप-समुद्रोंके प्रथम वलयमें पिछले द्वीप अथवा समुद्रके प्रथम वलयमें स्थित चन्द्रोंकी अपेक्षा क्रमसे दूने दूने चन्द्र जानना चाहिये । अपनी परिधिमें अपने अपने वलयगत चन्द्र और सूर्योंकी संख्याका भाग देनेपर वहां स्थित एक चन्द्रसे दूसरे चन्द्रका अन्तर जाना जाता है ॥ ३७ ॥


गच्छोत्तरसमाभ्यासात्त्यजेदुत्तरमादियुक् । अन्त्यमादियुतं भूयो गच्छार्धगुणितं धनम् ॥ ३८

अर्थ: गच्छ और चयको गुणित करनेसे जो प्राप्त हो उसमेंसे चयके प्रमाणको कम करके शेषमें आदिके प्रमाणको जोड़ देना चाहिये । इस प्रकारसे विवक्षित अन्तिम धन प्राप्त हो जाता है । इस अन्त्य धनमें फिरसे आदिको मिलाकर गच्छके अर्ध भागसे गुणित करनेपर सर्वधन प्राप्त होता है ॥ ३८ ॥


द्वादशैव शतानि स्युश्चतुःषष्ठ्यधिकानि हि । पुष्करार्धे बहिश्चन्द्रास्तावन्तोऽपि च भास्कराः ॥३९

अर्थ: बाह्य पुष्करार्धमें बारह सौ चौंसठ (१२६४) चन्द्र और उतने ही सूर्य भी हैं ॥३९॥


तारकाकीर्णमाकाशमालोकान्तादितोऽमृतः । पुष्यस्थाः सर्वसूर्यास्तु चन्द्रास्त्वभिजिति स्थिताः ॥४०

अर्थ: यहां लोक पर्यन्त आकाश ताराओंसे व्याप्त है । सब सूर्य तो पुष्य नक्षत्रपर स्थित होते हैं, किन्तु चन्द्रमा अभिजित् नक्षत्रपर स्थित होते हैं ॥ ४० ॥


चत्वारिंशच्च चत्वारि सहस्राणि शताष्टकम् । विंशतिश्चान्तरं मेरो रवेश्वासन्नमण्डले ॥ ४१

अर्थ: मेरुसे अभ्यन्तर मण्डल (वीथी) में स्थित सूर्यका अन्तर चवालीस हजार आठ सौ बीस (४४८२०) योजन प्रमाण रहता है ॥ ४१ ॥


चत्वारिंशत्तथाष्टौ च एकषष्टिकृतांशकाः । द्वियोजने च प्रक्षेपस्तस्यानन्तरमण्डले ॥ ४२

अर्थ: इसमें दो योजन तथा एक योजनके इकसठ भागोंमेंसे चालीस और आठ अर्थात् अड़तालीस भाग (२ ४८/६१) प्रमाण [ दिवसगतिका ] प्रक्षेप करनेपर उतना अनन्तर (द्वितीय) मण्डलमें स्थित सूर्यका मेरुसे अन्तर रहता है- ४४८२०+२ ४८/६१ = ४४८२२ ४८/६१ ॥ ४२ ॥


स एव गुणितक्षेपः प्रक्षिप्तव्यो यथेप्सिते । आ बाह्यमण्डलादेवं मेरुसूर्यान्तरं भवेत् ॥ ४३

अर्थ: इसी प्रकारसे बाह्य मण्डल तक उसी गुणित (तृतीय मण्डलमें दुगुणा, चतुर्थमें तिगुणा इत्यादि) प्रक्षेपको मिलाते जानेसे विवक्षित मण्डलमें स्थित सूर्यका मेरुसे अन्तरप्रमाण होता है ॥ ४३ ॥


चत्वारिंशच्च पञ्चापि सहस्राण्यथ सप्ततिः । पञ्च चान्तरमाख्यातं मध्यमे मण्डले रवेः ॥ ४४

अर्थ: मध्यम मण्डलमें स्थित सूर्यके इस अन्तरका प्रमाण पैंतालीस हजार पचत्तर योजन मात्र होता है ४४८२०+(२ ४८/६१ × ९१ १/२)=४५०७५ यो. ॥ ४४ ॥


चत्वारिंशच्च पञ्चापि सहस्राणि शतत्रयम् । त्रिंशच्च मण्डले बाह्ये मेरुसूर्यान्तरं भवेत् ॥ ४५

अर्थ: बाह्य मण्डलमें मेरु और सूर्यका यह अन्तर पैंतालीस हजार तीन सौ तीस योजन मात्र होता है ४४८२०+(२ ४८/६१ × १८४) = ४५३३० यो. ॥ ४५ ॥


नवनवतिसहस्राणि षट्छतानि भवन्ति च ।
चत्वारिंशच्च मध्यं स्यादन्तरमण्डलसूर्ययोः ॥ ४६

पञ्चत्रिंशत्पुनर्भागा योजनानां च पञ्चकम् ।
एकैकस्मिन् भवेत् क्षेपस्तस्यानन्तरमण्डले ॥ ४७

नियुतं शतमेकं च पञ्चशान्मध्यमान्तरम् ।
षष्ठया युक्तैः शतैः षड्भिर्नियुतं बाह्यमण्डले ॥ ४८

अर्थ (श्लोक 46 से 48): अभ्यन्तर वीथीमें स्थित दोनों सूर्योंके मध्यमें निन्यानबै हजार छह सौ चालीस (९९६४०) योजन मात्र अन्तर होता है ॥ ४६ ॥ अभ्यन्तर वीथीमें स्थित दोनों सूर्योंके मध्यगत इस अन्तरप्रमाणमें उत्तरोत्तर पांच योजन और एक योजनके इकंसठ भागोंमेंसे पैंतीस भागों (दुगुणा दिवसगतिक्षेत्र-२ ४८/६१ × २ = ५ ३५/६१) को मिलानेसे द्वितीयादि अनन्तर वीथियोंमें स्थित दोनों सूर्योंके मध्यगत अन्तरका प्रमाण होता है ॥४७॥ दोनों सूर्योंका अन्तर मध्यम वीथीमें एक लाख एक सौ पचास योजन तथा वही बाह्य वीथीमें एक लाख छह सौ साठ योजन मात्र होता है - ९९६४०+(५ ३५/६१ × ९१ १/२)=१००१५०यो. मध्यम अन्तर; ९९६४०+(५ ३५/६१ × १८३) = १००६६० यो. बाह्य वीथीगत दोनों सूर्योंका अन्तर ॥ ४८ ॥


आसन्नमण्डलस्यास्य परिधेश्च प्रमाणकम् ।
नवाष्टशून्यपञ्चैकं त्रयमङ्कक्रमेण च ॥ ४९

मण्डले मण्डले क्षेपः परिधौ दश सप्त च ।
अष्टत्रिंशच्च भागा स्युरेकषष्ठ्यास्तु साधिकाः ॥ ५०

नियुतानां त्रिकं भूयः सहस्रं षोडशाहतं ।
शतानि सप्त द्वे चैव परिधिर्मध्यमण्डले ॥ ५१

अष्टादशसहस्राणि नियुतानामपि त्रिकम् ।
त्रिशतं दश चत्वारि परिधिर्बाह्यमण्डले ॥ ५२

अर्थ (श्लोक 49 से 52): इस अभ्यन्तर वीथीकी परिधिका प्रमाण अंकक्रमसे नौ, आठ, शून्य, पांच, एक और तीन (३१५०८९) इतने योजन मात्र है ॥ ४९ ॥ आगे आगेकी (द्वितीय-तृतीयादि) वीथियोंके परिधिप्रमाणको लानेके लिये पूर्व पूर्व वीथीके परिधिप्रमाणमें दस और सात अर्थात् सत्तरह योजन तथा एक योजनके इकंसठ भागोंमेंसे अड़तीस भागों (१७ ३८/६१) को क्रमशः मिलाते जाना चाहिये ॥ ५० ॥ मध्य वीथीमें परिधिका प्रमाण तीन लाख सोलह हजार सात सौ दो योजन मात्र है – ३१५०८९ + (१७ ३८/६१ × ९१ १/२) = ३१६७०२ यो. ॥ ५१ ॥ बाह्य वीथीमें इस परिधिका प्रमाण तीन लाख अठारह हजार तीन सौ चौदह योजन मात्र है – ३१५०८९ + (१७ ३८/६१ × १८३)=३१८४१४ यो. ॥ ५२ ॥


बाह्यादेकैकमार्गस्य परिधिश्चान्तरं पुनः ।
स्वस्वक्षेपेण हीनं स्याद्यावत्प्रथममण्डलम् ॥ ५३

अर्थ: बाह्य वीथीसे लेकर प्रथम वीथी तक प्रत्येक वीथीका यह परिधिप्रमाण और अन्तर उत्तरोत्तर अपने अपने क्षेपसे कम है ॥ ५३ ॥


चत्वारिंशच्च चत्वारि सहस्राणि शताष्टकम् ।
विंशतिश्चान्तरं मेरोश्चन्द्रस्यासन्नमण्डले ॥ ५४

अर्थ: मेरु पर्वतसे प्रथम वीथीमें स्थित चन्द्रका अन्तर चवालीस हजार आठ सौ बीस ४४८२० योजन मात्र है ॥ ५४ ॥


षट्त्रिंशद्योजनं तस्मिन् उत्तरं सप्तविंशतिः ।
चतुःशतस्य भागाश्च नवसप्ततिशतं भवेत् ॥ ५५

अर्थ: द्वितीय आदि वीथियोंमें स्थित चन्द्रके उपर्युक्त अन्तरको लानेके लिये यहां चयका प्रमाण छत्तीस योजन और एक योजनके चार सौ सत्ताईस भागोंमेंसे एक सौ उन्यासी भाग (३६ १७९/४२७) मात्र है ॥ ५५ ॥


उत्तरेण सहैतेन तदनन्तरमन्तरम् ।
पुनस्तेनैव संयुक्तं तृतीयं त्वन्तरं भवेत् ॥ ५६

अर्थ: मेरुसे प्रथम वीथीमें स्थित चन्द्रके पूर्वोक्त अन्तरप्रमाणमें इस चयके मिला देनेसे अनन्तर (द्वितीय) वीथीमें स्थित चन्द्र और मेरुके बीचके अन्तरका प्रमाण प्राप्त होता है। फिर इस अन्तरप्रमाणमें उसी चयको मिला देनेसे तृतीय अन्तरका प्रमाण होता है ॥ ५६ ॥


चत्वारिंशच्च पञ्चापि सहस्राण्यथ सप्ततिः ।
पञ्चाधिका च देशोना मेर्विन्दोर्मध्यमान्तरम् ॥ ५७

अर्थ: मेरु और चन्द्रके मध्यम अन्तरका प्रमाण पैंतालीस हजार पचत्तर योजनसे किंचित् ६/६१ कम है-- ४४८२० + (३६ १७९/४२७ × १५/२) = ४५०७४ ५५/६१ यो. ॥ ५७ ॥


चत्वारिंशत्पुनः पञ्च सहस्राणि शतत्रयम् ।
देशोना चान्तरं त्रिंशन्मेर्विन्दोर्बाह्यमण्डले ॥ ५८

अर्थ: बाह्य (१५वीं) वीथीमें स्थित चन्द्र और मेरुके मध्यगत अन्तरका प्रमाण पैंतालीस हजार तीन सौ तीस योजनसे किंचित् (६/६१) कम है-- ४४८२०+(३६ १७९/४२७ × १४)=४५३२९ ५५/६१ यो. ॥५८॥


अन्तरं रविमेर्वोर्यत्तदिन्दोर्मध्यबाह्यजम् । विशेषस्त्वेकषष्ठ्यंशाश्चत्वारोऽष्टौ च हीनकाः ॥ ५९

अर्थ: मेरुसे सूर्यका जो मध्यम और बाह्य अन्तर है वही मेरुसे चन्द्रका भी मध्यम और बाह्य अन्तर है। विशेष इतना है कि सूर्य और मेरुके मध्यगत अन्तरकी अपेक्षा चन्द्र और मेरुके मध्यगत मध्यम अन्तर इकसठ भागोंमेंसे चार भागों (४/६१) से हीन है तथा बाह्य अन्तर आठ भागों (८/६१) से हीन है (देखिये पीछे श्लोक ४४-४५) ॥ ५९ ॥


पूर्वोक्ते तूत्तरे हीने चोपान्त्यान्तरमिष्यते । तेनैव रहितं भूयस्तृतीयं बाहिराद्भवेत् ॥ ६०

अर्थ: इस बाह्य अन्तरमेंसे पूर्वोक्त चयको कम कर देनेपर शेष उपान्त्य अन्तर माना जाता है, उसी चयसे रहित वह उपान्त्य अन्तर बाह्य अन्तरकी अपेक्षा तीसरा अन्तर होता है- ४५३२९ ३७१/४२७ - ३६ १७९/४२७ = ४५२९३ १९२/४२७ उपान्त्य अन्तर; ४५२९३ १९२/४२७ - ३६ १७९/४२७ = ४५२५७ १३/४२७ बाह्यकी अपेक्षा तीसरा अन्तर ॥ ६० ॥


नवतिश्च नवापि स्युः सहस्राण्यथ षट्छतम् । चत्वारिंशच्च शशिनोरन्तरं पूर्वमण्डले ॥ ६१

अर्थ: प्रथम वीथीमें स्थित दोनों चन्द्रोंके मध्यमें निन्यानबै हजार छह सौ चालीस (९९६४०) योजनका अन्तर है ॥ ६१ ॥


अत्रोत्तरं च विज्ञेयं योजनानां द्विसप्ततिः । सप्तद्विकचतुष्काणामष्टौ पञ्चत्रयोंऽशकाः ॥ ६२

अर्थ: बहत्तर योजन और एक योजनके चार सौ सत्ताईस अंशोंमें तीन सौ अट्ठावन अंश (३६ १७९/४२७ x २ = ७२ ३५८/४२७ दोनों ओरका दुगुणा दिवसगतिक्षेत्र) इतना यहां चयका प्रमाण है ॥ ६२ ॥


उत्तरेण सहानेन तदनन्तरमन्तरम् । तेनैव सहितं भूयस्तृतीयं चान्तरं भवेत् ॥ ६३

अर्थ: प्रथम वीथीमें स्थित दोनों चन्द्रोंके उपर्युक्त अन्तरमें इस चयके मिला देनेपर अनन्तर (द्वितीय) अन्तरका प्रमाण होता है और फिर इसमें उसी चयको मिला देनेसे तृतीय अन्तरका प्रमाण होता है - ९९६४० + ७२ ३५८/४२७ = ९९७१२ ३५८/४२७ यो.; ९९७१२ ३५८/४२७ + ७२ ३५८/४२७ = ९९७८५ २८९/४२७ यो. ॥ ६३ ॥


मध्यमान्त्यान्तरे चेन्द्वोः सूर्ययोरिव भाषिते । एकषष्ठ्यंशकैर्न्यूने अष्टाभिर्द्व्यष्टकैरपि ॥ ६४

अर्थ: दोनों चन्द्रोंका मध्यम और अन्तिम अन्तर दोनों सूर्योंके समान कहा गया है। विशेष इतना है कि सूर्योंके मध्यम अन्तरकी अपेक्षा चन्द्रोंका मध्यम अन्तर इकसठ भागोंमें आठ भागों (८/६१) से हीन है तथा बाह्य अन्तर दो आठ (८×२) अर्थात् सोलह भागों (१६/६१) से हीन है ॥ ६४ ॥


त्रिंशदर्धं सहस्राणां तथैव नियुतत्रिकम् ।
रूपोना नवतिश्चैव परिधिः पूर्वमण्डले ॥ ६५

अर्थ: पूर्व वीथीमें परिधिका प्रमाण तीन लाख तथा तीसके आधे (पन्द्रह) हजार नवासी (३१५०८९) योजन है ॥ ६५ ॥


उत्तरं द्विशतं त्रिंशद्योजनान्यत्र संख्यया ।
सप्तद्विकचतुर्णां च त्रिचतुष्कैकमंशकः ॥ ६६

अर्थ: यहाँ चयका प्रमाण दो सौ तीस योजन और एक योजनके चार सौ सत्ताईस भागोंमेंसे एक सौ तेतालीस भाग (२३० १४३/४२७) प्रमाण है ॥ ६६ ॥


भानोरिव परिक्षेप इन्दोर्मध्यान्तमण्डले ।
सप्तद्विकचतुष्काणामशीतिद्विशतेन च ॥ ६७

त्रयस्त्रिंशच्छतेनांशैः क्रमाद्धीनो भवेद् ध्रुवम् ।
स एवोत्तरहीनः स्यादुपान्त्येऽन्तरमिष्यते ॥ ६८

अर्थ (श्लोक 67 से 68): चन्द्रकी मध्यम और अन्तिम वीथियोंमें परिधिका प्रमाण सूर्यके ही समान है। वह उससे केवल मध्यम वीथीमें एक योजनके चार सौ सत्ताईस भागोंमें दो सौ अस्सी भागों (२८०/४२७) से तथा बाह्य वीथीमें एक सौ तेतीस भागों (१३३/४२७) से हीन है। इस बाह्य परिधिके प्रमाणमेंसे एक चयके कम कर देनेपर उपान्त्य परिधिका प्रमाण होता है ॥ ६७-६८ ॥ यथा- ३१५०८९ + (२३० १४३/४२७ × ७) = ३१६७०१ १४७/४२७ यो. मध्य परिधि; ३१५०८९ + (२३० १४३/४२७ × १४) = ३१८३१३ २९४/४२७ यो. बाह्य परिधि। ये दोनों परिधियां सूर्यकी उक्त परिधियोंसे क्रमशः २८०/४२७ = ४०/६१ और १३३/४२७ = १९/६१ योजनसे हीन हैं - सूर्यकी मध्यम वीथीकी परिधि ३१६७०२ यो., ३१६७०२ - २८०/४२७ = ३१६७०१ १४७/४२७; सूर्यकी बाह्य वीथीकी परिधि ३१८३१४; ३१८३१४ - १३३/४२७ = ३१८३१३ २९४/४२७ = ३१८३१३ २९५/४२७ यो. । बाह्य परिधि ३१८३१३ २९५/४२७ - २३० १४३/४२७ = ३१८०८३ १५२/४२७ यो. उपान्त्य परिधि ॥


एकषष्ठ्यंशकैः शुद्धनियुतं षड्गुणिताष्टकैः ।
सूर्ययोरन्तरं मध्यं लावणस्योर्ध्वयायिनोः ॥ ६९

अर्थ: लवणोद समुद्रके ऊपर संचार करनेवाले दो सूर्योंके मध्यमें एक योजनके इकसठ भागोंमेंसे छह गुणे आठ अर्थात् अड़तालीस भागोंसे कम एक लाख (९९९९९ १३/६१) योजन प्रमाण अन्तर होता है ॥ ६९ ॥


जम्बूद्वीपजगत्याश्च अर्धसूर्यान्तरान्तरे ।
मण्डलेऽभ्यन्तरे ज्ञेयो वर्तमानो दिवाकरः ॥ ७०

अर्थ: ऊपर जो दोनों सूर्योंके मध्यमें अन्तर बतलाया गया है उससे आधा अन्तर जंबूद्वीपकी जगती और लवणोद समुद्रमें संचार करनेवाले सूर्यके अभ्यन्तर वलयमें जानना चाहिये- ९९९९९ १३/६१ ÷ २ = ४९९९९ ३७/६१ यो. ॥ ७० ॥


षट्षष्टिश्च सहस्राणि षट्षष्ट्या षट्शतानि च ।
धातकीखण्डसूर्याणां देशोनान्यन्तरं मतम् ॥ ७१

अर्थ: धातकीखण्डद्वीपमें संचार करनेवाले सूर्योंके मध्यमें कुछ कम छयासठ हजार छह सौ छयासठ योजन मात्र अन्तर माना गया है- {४०००००- (५/६१ x १२/२)} ÷ १२/२ = ६६६६५ ५६१/५८३ यो. ॥ ७१ ॥


लावणस्य जगत्याश्च अर्धसूर्यान्तरान्तरे ।
मण्डलेऽभ्यन्तरे ज्ञेयो वर्तमानो दिवाकरः ॥ ७२

अर्थ: लवण समुद्र सम्बन्धी जगतीसे अर्ध सूर्यान्तर (६६६६५ ५६१/५८३ ÷ २) में अवस्थित अभ्यन्तर वलयमें सूर्य वर्तमान है, ऐसा समझना चाहिये ॥ ७२ ॥


अष्टात्रिंशत्सहस्राणि नवतिश्च सपञ्चका ।
कालोदार्णवसूर्याणां देशोना मतमन्तरम् ॥ ७३

अर्थ: कालोद समुद्रमें संचार करनेवाले सूर्योंके मध्यमें कुछ कम अड़तीस हजार पंचानबे योजन मात्र अन्तर माना गया है – { ८०००००-(४८/६१ × ४/२)} ÷ ४/२ = ३८०९४ ५७८/१२८१ यो. ॥ ७३ ॥


धातक्याह्वजगत्याश्च अर्धसूर्यान्तरान्तरे ।
मण्डलेऽभ्यन्तरे ज्ञेयो वर्तमानो दिवाकरः ॥ ७४

अर्थ: धातकीखण्ड नामक द्वीपकी जगतीसे अर्ध सूर्यान्तर (३८०९४ ५७८/१२८१ ÷ २) में अवस्थित अभ्यन्तर वलयमें वर्तमान सूर्य समझना चाहिये ॥ ७४ ॥


द्वाविंशतिसहस्राणि द्वाविंशति-शतद्वयम् ।
पुष्करार्धार्धसूर्याणां देशोनं मतमन्तरम् ॥ ७५

अर्थ: पुष्करार्ध द्वीपमें संचार करनेवाले आधे सूर्योंके मध्यमें कुछ कम बाईस हजार दो सौ बाईस योजन मात्र अन्तर माना गया है- {८००००० -(४८/६१ × ७/२)} ÷ ७/२ =२२२२१ १८२/५४१ यो. ॥ ७५ ॥


कालोदकजगत्याश्च अर्धसूर्यान्तरान्तरे ।
मण्डलेऽभ्यन्तरे ज्ञेयो वर्तमानो दिवाकरः ॥७६

अर्थ: कालोदक समुद्रकी जगतीसे अर्ध सूर्यान्तर (२२२२१ १८२/५४१ ÷ २) में अवस्थित अभ्यन्तर वलयमें वर्तमान सूर्य समझना चाहिये ॥ ७६ ॥


आदौ गजगतिर्भानोर्मध्ये चाश्वगतिर्भवेत् ।
अन्ते सिंहगतिः प्रोक्ता मण्डले तत्त्वदृष्टिभिः ॥ ७७

अर्थ: तत्त्वदर्शियोंके द्वारा सूर्यकी आदिम मण्डलमें गजगति, मध्यमें अश्वगति और अन्तमें सिंहगति कही गई है ॥ ७७ ॥


इष्टस्य परिधेर्माने १ मुहूर्तः षष्टिभिर्हृते २ ।
यल्लब्धं तच्च भानोश्च मुहूर्तगमनं भवेत् ॥ ७८

अर्थ: अभीष्ट परिधिका जो प्रमाण हो उसको साठ मुहूर्तोंसे भाजित करनेपर जो लब्ध हो उतना सूर्यकी एक मुहूर्त प्रमाण गतिका प्रमाण होता है ॥ ७८ ॥


द्विपञ्चाशच्छतं चैकं पञ्चाशत्त्रयमे पथि ।
नव त्रिकं च षष्ठ्यंशाः ३ पूष्णोमौहूर्तकी गतिः ॥७९

अर्थ: प्रथम पथमें सूर्यकी इस मुहूर्त परिमित गतिका प्रमाण बावन सौ इक्यावन योजन और एक योजनके साठ भागोंमेंसे नौ व तीन अर्थात् उनतालीस भाग (५२५१ ३९/६०) मात्र है ॥७९॥


षट्त्रिंशच्छतषष्ट्यंशाः सहस्रं पञ्चसप्ततिः ।
मुहूर्तगमने वृद्धिः परिधि प्रति सूर्ययोः ॥ ८०

अर्थ: आगे प्रत्येक परिधिमें संचार करते हुए दोनों सूर्योंकी इस मुहूर्त परिमित गतिमें उत्तरोत्तर छत्तीस सौ साठ भागोंमेंसे एक हजार पचत्तर भागों (१०७५/३६६०) की वृद्धि होती गई है॥८०॥


त्रिपञ्चाशच्छतं पञ्च षष्ट्यंशाश्च चतुर्दश । बाह्ये च परिधौ सूर्यमुहूर्तगमनं भवेत् ॥ ८१

अर्थ: बाह्य परिधिमें सूर्यकी मुहूर्तप्रमित गतिका प्रमाण तिरेपन सौ पांच योजन और एक योजनके साठ भागोंमेंसे चौदह भाग मात्र है- बाह्य परिधि ३१८३१४ यो.; ३१८३१४÷६० == ५३०५ १४/६० यो. । अथवा चयका प्रमाण १०७५/३६६० है, अतः ५२५१ २९/६० + { १०७५/३६६० × (१८४-१) } == ५३०५ १४/६० यो. ॥ ८१ ॥


प्रक्षेपेण पुनर्न्यूना यान्त्या मौहूर्तकी गतिः । उपान्त्या च तृतीया च मुहूर्तगतिरिष्यते ॥ ८२

अर्थ: सूर्यकी जो यह मुहूर्तप्रमाण अन्तिम गति है उसमेंसे एक प्रक्षेप ( १०७५/३६६० ) को कम कर देनेपर उसकी मुहूर्तप्रमित उपान्त्य गतिका प्रमाण होता है, इसमेंसे भी एक प्रक्षेपको कम कर देनेसे अन्तिम वीथीकी ओरसे उसकी तीसरी मुहूर्तप्रमित गति मानी जाती है ॥ ८२ ॥


द्विशतस्यैकविंशस्य त्रयोविंशतिरंशकाः । द्विषष्टिश्च मुहूर्ताः स्युः शशिनो मण्डले गतौ ॥ ८३

अर्थ: अपनी वीथियोंमेंसे किसी भी एक वीथीमें संचार करते हुए चन्द्रके उसको पूरा करनेमें बासठ मुहूर्त और एक मुहूर्तके दो सौ इक्कीस भागोंमेंसे तेईस भाग प्रमाण (६२ २३/२२१ मुहूर्त) काल लगता है ॥ ८३ ॥


इन्दोः पञ्चसहस्राणि चतुःसप्ततिरेव च । किंचिदूना मुहूर्तेन चान्तर्मन्दगतिर्भवेत् ॥ ८४

अर्थ: [ प्रथम वीथीमें ] चन्द्रकी मुहूर्तप्रमित मन्द गतिका प्रमाण पांच हजार चौहत्तर (५०७४) योजनसे किंचित् कम है- परिधि ३१५०८९ == ६९६३४६६९/२२१ एक वीथीको पूरा करनेका काल ६२ २३/२२१ = १३७२५/२२१ मुहूर्त; ६९६३४६६९/२२१ ÷ १३७२५/२२१ = ५०७३ ७७४४/१३७२५ = ५०७३ यो. और ३ कोससे कुछ कम ॥८४॥


त्रिभिरभ्यधिका सैव सप्तभागैश्च पञ्चभिः । किंचिदूनैर्गतिर्वृद्ध्या शशिनः प्रतिमण्डले ॥ ८५

अर्थ: वही गति आगे द्वितीय आदि वीथियोंमेंसे प्रत्येक वीथीमें उत्तरोत्तर तीन योजन और एक योजनके सात भागोंमेंसे कुछ कम पांच भागों (३ ५/७) से अधिक होती गई जानना चाहिये ॥ ८५ ॥


शतं पञ्चसहस्राणि मध्यमौहूर्तकी गतिः । षड्विंशत्या युतं तत्तु शीघ्रा भवति बाहिरे ॥ ८६

अर्थ: मध्यमें चन्द्रकी मुहूर्तगतिका प्रमाण पांच हजार एक सौ (५१००) योजन है, इसीमें छब्बीस (= ३ ५/७ × ७) योजनोंके मिला देनेपर वह (५१२६) उसकी बाह्य वीथीमें मुहूर्तप्रमित शीघ्रगतिका प्रमाण होता है ॥ ८६ ॥


प्रक्षेपोनं तदेव स्याद् बाह्यानन्तरमण्डले । तावदूनं पुनश्चैव तृतीये मण्डले गतिः ॥ ८७

अर्थ: एक प्रक्षेप (३ ५/७) से कम वही बाह्यसे अनन्तर अर्थात् उपान्त्य वीथीमें चन्द्रकी मुहूर्तप्रमित गतिका प्रमाण होता है । इसमेंसे भी उतना ही कम कर देनेपर शेष रहा। बाह्यकी ओरसे तृतीय वीथीमें उसकी मुहूर्तप्रमित गतिका प्रमाण होता है ॥ ८७ ॥


श्रावणेऽभ्यन्तरे मार्गे वर्तमाने रवौ दिने । अष्टादशमुहूर्तांश्च द्वादशैव निशा भवेत् ॥ ८८

अर्थ: श्रावण मासमें सूर्यके अभ्यन्तर वीथीमें रहनेपर अठारह (१८) मुहूर्त प्रमाण दिन और बारह (१२) मुहूर्त प्रमाण रात्रि होती है ॥ ८८ ॥


षड् द्विकं पञ्च चत्वारि नव तापोऽभ्यन्तरे पथि । दशांशान् सप्त तस्यार्धं पुरः पश्चाद्भवेद्रवेः ॥८९

अर्थ: सूर्यके अभ्यन्तर पथमें स्थित होनेपर वहां तापक्षेत्रकी परिधिका प्रमाण अंकक्रमसे छह, दो, पांच, चार और नौ अर्थात् चौरानबै हजार पांच सौ छब्बीस योजन और एक योजनके दस भागोंमेंसे सात भाग (९४५२६ ७/१० यो.) मात्र होता है॥८९॥


त्रिषष्टिं च सहस्राणि पुनः सप्तदशैव च । चतुरः पञ्च भागांश्च तमःपरिधिरिष्यते ॥ ९०

अर्थ: सूर्यके अभ्यन्तर पथमें स्थित होनेपर तमक्षेत्रकी परिधि तिरेसठ हजार सत्तरह योजन और एक योजनके पांच भागोंमेंसे चार भाग (६३०१७ ४/५) प्रमाण मानी जाती है॥९०॥


वैशाखे कार्तिके मध्ये वर्तमाने दिवाकरे । पञ्चदशमुहूर्तांश्च दिनं रात्रिस्तथैव च ॥ ९१

अर्थ: वैशाख और कार्तिक मासमें मध्यम पथमें सूर्यके वर्तमान होनेपर पन्द्रह मुहूर्त प्रमाण दिन और उतनी ही रात्रि भी होती है ॥ ९१ ॥


नवसप्तति सहस्राणि पञ्चसप्तति शतं पुनः । द्विभागं मध्यमे तापस्तमश्च परिधौ भवेत् ॥ ९२

अर्थ: उस समय मध्यम परिधिमें तापका प्रमाण उन्यासी हजार एक सौ पचत्तर योजन और दो भाग (७९१७५ २/३ यो.) मात्र होता है। तमकी परिधिका भी प्रमाण इतना ही होता है ॥ ९२ ॥


वर्तमाने रवौ बाह्ये माघे मासे दिनं भवेत् । द्वादशैव मुहूर्तांश्च निशाष्टादश मुहूर्तकम् ॥ ९३

अर्थ: माघ मासमें सूर्यके बाह्य पथमें वर्तमान होनेपर दिन बारह मुहूर्त प्रमाण और रात्रि अठारह मुहूर्त प्रमाण होती है ॥ ९३ ॥


त्रिषष्टिं च सहस्राणि द्विषष्टिं षट्छतानि च । चतुरः पञ्चभागांश्च तापः स्याद् बाह्यमण्डले॥९४

अर्थ: उस समय बाह्य वीथीमें तापकी परिधि तिरेसठ हजार छह सौ बासठ योजन और एक योजनके पांच भागोंमेंसे चार भाग (६३६६२ ४/५) प्रमाण होती है ॥ ९४ ॥


नवतिं च सहस्राणि पञ्चान्यानि चतुःशतम् । चत्वारि नवतिं पञ्चमांशं बाह्ये तमो भवेत् ॥ ९५

अर्थ: इसी बाह्य वीथीमें तमकी परिधि नब्बे और अन्य पांच अर्थात् पंचानबै हजार चार सौ चौरानबै योजन और एक योजनके पांचवें भाग (९५४९४ ४/५) प्रमाण होती है ॥ ९५ ॥


परिधीनां दशांशेषु द्वयो रात्रिन्दिनं त्रिषु । अभ्यन्तरे स्थिते भानौ विपरीते तु बाहिरे ॥ ९६

अर्थ: सूर्यके अभ्यन्तर मार्गमें स्थित रहनेपर परिधियोंके दस भागोंमेंसे दो भागोंमें रात्रि और तीन भागोंमें दिन होता है, तथा उसके बाह्य मार्गमें स्थित होनेपर उसके विपरीत अर्थात् तीन भागोंमें रात्रि और दो भागोंमें दिन होता है ॥९६॥


तापः सुराद्रिमध्याच्च यावल्लवणषष्ठकम् । योजनानामधश्चोर्ध्वमष्टादशशतं शतम् ॥ ९७

अर्थ: सूर्यताप मेरु पर्वतके मध्य भागसे लेकर लवण समुद्रके छठे भाग तक (जं. ५०००० + ल. २०००००/६ = ८३३३३ १/३) नीचे अठारह सौ (१८००) और ऊपर एक सौ (१००) योजन प्रमाण माना गया है ॥९७॥


षट् चतुष्कं च शून्यं च सप्तकं द्वौ च पञ्चकम् । १नीरधेष्षष्ट[ष्ठ]भागस्य परिधिः परिकीर्तितः॥९८

अर्थ: लवण समुद्रके छठे भागकी परिधिका प्रमाण अंक क्रमसे छह, चार, शून्य, सात, दो और पांच; अर्थात् पांच लाख सत्ताईस हजार छयालीस (५२७०४६) योजन कहा गया है ॥९८॥


अभ्यन्तरे रवौ याति मण्डले सर्वमण्डले । तापक्षेत्रस्य परिधिस्तमसश्च निशम्यताम् ॥ ९९

अर्थ: सूर्यके अभ्यन्तर वीथीमें संचार करनेपर सब वीथियोंमें जो तापक्षेत्र और तमक्षेत्रकी परिधिका प्रमाण होता है उसे सुनिये ॥९९॥


त्रिकैकैकाष्टपञ्चैकं चतुरः पञ्चमांशकान् । मण्डलस्याब्धिषष्ठस्य२ तापस्य परिधिर्भवेत् ॥ १००

अर्थ: उस समय लवण समुद्रके छठे भागमें तापकी परिधि अंकक्रमसे तीन, एक, एक, आठ, पांच और एक; अर्थात् एक लाख अट्ठावन हजार एक सौ तेरह योजन तथा एक योजनके पांच भागोंमेंसे चार भाग (१५८११३ ४/५) प्रमाण होती है ॥१००॥


नव शून्यं चतुः पञ्च शून्यैकं पञ्चमांशकम् । मण्डलस्याब्धिषष्ठस्य तमसः परिधिर्भवेत् ॥ १०१

अर्थ: लवण समुद्रके छठे भागमें तमकी परिधि अंकक्रमसे नौ, शून्य, चार, पांच, शून्य और एक अर्थात् एक लाख पांच हजार चार सौ नौ योजन तथा एक योजनके पांचवें भाग (१०५४०९ १/५) प्रमाण होती है ॥१०१॥


चतुर्नव चतुः पञ्च नवकं पञ्चमांशकम् । तापस्य परिधिर्बाह्यमण्डलस्य भवेद् ध्रुवम् ॥ १०२

अर्थ: बाह्य वीथीमें तापकी परिधि अंक क्रमसे चार, नौ, चार, पांच और नौ; अर्थात् पंचानबै हजार चार सौ चौरानबे योजन तथा एक योजनके पांचवें भाग (९५४९४ ४/५) मात्र होती है ॥१०२॥


द्विकषट्कं षट् त्रिकं षट्कं ३चतुःपञ्चांशकान् पुनः । तमसः परिधिर्बाह्यमण्डले निश्चितो भवेत् ॥

अर्थ: बाह्य वीथीमें तमकी परिधि अंकक्रमसे दो, छह, छह, तीन और छह; अर्थात् तिरेसठ हजार छह सौ बासठ योजन तथा एक योजनके पांच भागोंमेंसे चार भाग (६३६६२ ४/५) प्रमाण निश्चित है ॥१०३॥


नर्वति पञ्चभिर्युक्तां सहस्राणां दशापि च । त्रिपञ्चमांशकांस्तापपरिधिर्मध्यमे पथि ॥ १०४

अर्थ: मध्यम मार्गमें तापकी परिधि पंचानबै हजार दस योजन और एक योजनके पांच भागोंमें तीन भाग ( ९५०१० ३/५ )


त्रिषष्टिं च सहस्राणि पञ्चघ्नं चाष्टषष्टिकम् ।
द्विपञ्चमांशकौ मध्ये तमसः परिधिः पथि ॥१०५

चतुःशतमशीतिं च षट्कं नवसहस्रकम् ।
त्रिपञ्चमांशकान् मेरोः परिधावातपो भवेत् ॥१०६

त्रिशतं षट्सहस्रं च चतुर्विंशतिमेव च ।
द्विपञ्चमांशकौ मेरोः परिधौ तिमिरं भवेत् ॥१०७

अर्थ (श्लोक 104 से 107): प्रमाण होती है ॥१०४॥ मध्यम मार्गमें तमकी परिधि तिरेसठ हजार और पांचगुणित अड़सठ (६८x५) अर्थात् तीन सौ चालीस योजन तथा एक योजनके पांच भागोंमें दो भाग (६३३४० २/५) प्रमाण होती है ॥१०५॥ मेरु पर्वतकी परिधिमें नौ हजार चार सौ अस्सी और छह अर्थात् छ्यासी योजन तथा एक योजनके पांच भागोंमेंसे तीन भाग (९४८६ ३/५) प्रमाण ताप होता है ॥१०६॥ मेरुकी परिधिमें छह हजार तीन सौ चौबीस योजन तथा एक योजनके पांच भागोंमेंसे दो भाग (६३२४ २/५) प्रमाण तम होता है ॥१०७॥


मध्यमे मण्डले याति भास्करे सर्वमण्डले ।
तापक्षेत्रस्य परिधिस्तमसश्च समो भवेत् ॥१०८

एकषट् सप्तकैकं च त्रिकमेकं द्विभागकम् ।
परिधिश्चाब्धिषष्ठांशे तापस्य तमसश्च वै ॥१०९

सप्ततिं च सहस्राणि नवार्धं चाष्टसप्ततिम् ।
द्वयंशं च परिधिस्तापतमसो बाह्यमण्डले ॥११०

अष्टसप्ततिसहस्राणि शतसप्त-द्विसप्ततिम् ।
चतुर्थांशं च तापः स्यात् तमसश्चाभ्यन्तरे पथि ॥१११

सहस्रसप्तकं पञ्चयुतं नवशतं पुनः ।
द्वयंशं मेरुपरिक्षेपे तापश्च तिमिरं भवेत् ॥११२

अर्थ (श्लोक 108 से 112): सूर्यके मध्यम वीथीमें संचार करनेपर सब वीथियोंमें तापक्षेत्र और तमकी परिधि समान होती है ॥१०८॥ उस समय लवण समुद्रके छठे भागमें ताप और तमकी परिधि अंकक्रमसे एक, छह, सात, एक, तीन और एक अर्थात् एक लाख इकतीस हजार सात सौ इकसठ योजन तथा एक योजनके द्वितीय भाग (५२७०४६ x १५ / ६० == १३१७६१ १/२) प्रमाण होती है ॥१०९॥ बाह्य वीथीमें ताप और तमकी परिधि सत्तर, नौ और अर्ध हजार अर्थात् उन्यासी हजार पांच सौ अठत्तर योजन तथा एक योजनके द्वितीय भाग (३१८३१४ x १५ / ६० = ७९५७८ १/२) प्रमाण होती है ॥११०॥ अभ्यन्तर मार्गमें ताप और तमकी परिधि अठत्तर हजार सात सौ बहत्तर योजन और एक योजनके चतुर्थ भाग (३१५०८९ x १५ / ६० = ७८७७२ १/४) प्रमाण होती है ॥१११॥ मेरुकी परिधिमें ताप और तम सात हजार नौ सौ पांच योजन तथा एक योजनके द्वितीय भाग (३१६२२ x १५ / ६० = ७९०५ १/२) प्रमाण होते हैं ॥११२॥


बाहिरे मण्डले याति भास्करे सर्वमण्डले । परिधिश्चातपस्यापि तिमिरस्य निशम्यताम् ॥ ११३

नियुतं पञ्चसहस्राणि नवाधिकचतुःशतम् । पञ्चमांशं च तापश्च षष्ठांशे लवणोदधेः ॥ ११४

त्रीण्ये कमेकमष्टौ च पञ्चैकं पञ्चमांशकान् । चतुरोऽम्बुधिषष्ठांशे तमसः परिधिर्भवेत् ॥ ११५

सहस्राणां त्रिषष्टिं च त्रिशतं द्विघ्नविंशतिम् । पञ्चमांशौ भवेत्तापपरिधिर्मध्यमण्डले ॥ ११६

सहस्राणां भवेत्पञ्चनवतिं दशकं पुनः । त्रिपञ्चांशान् परिक्षेपस्तमसो मध्यमण्डले ॥ ११७

स त्रिषष्टिं सहस्राणां सप्तादशभिरन्विताम् । चतुःपञ्चाशकांस्तापस्तिष्ठेदभ्यन्तरे पथि ॥ ११८

सहस्राणां च चत्वारि नवति शतपञ्चकम् । षड्विंशति दशांशांश्च सप्त चाभ्यन्तरे तमः ॥ ११९

चतुर्विंशतिसंयुक्तं त्रिशतं षट्सहस्रकम् । द्वौ पञ्चमांशकौ तापः सुराद्रिपरिधौ भवेत् ॥ १२०

चतुःशतं सहस्राणां नवकं१ षडशीतिकम् । त्रिपञ्चमांशकान् मेरुपरिधौ तिमिरं भवेत् ॥ १२१

अर्थ (श्लोक 113 से 121): सूर्यके बाह्य मार्गमें संचार करनेपर सब वीथियोंमें ताप और तमकी परिधिका जो प्रमाण होता है उसे सुनिये ॥ ११३॥ उस समय लवण समुद्रके छठे भागमें तापकी परिधि एक लाख पांच हजार चार सौ नौ योजन तथा एक योजनके पांचवें भाग (५२७०४६ x १२ / ६० = १०५४०९ १/५) प्रमाण होती है ॥ ११४॥ लवण समुद्रके छठे भागमें तमकी परिधि अंकक्रमसे तीन, एक, एक, आठ, पांच और एक अर्थात् एक लाख अट्ठावन हजार एक सौ तेरह योजन और एक योजनके पांच भागोंमेंसे चार भाग (५२७०४६ x १८ / ६० = १५८११३ ४/५) प्रमाण होती है ॥ ११५॥ मध्यम वीथीमें तापकी परिधि तिरेसठ हजार तीन सौ चालीस योजन तथा एक योजनके पांच भागोंमेंसे दो भाग (३१६७०२ x १२ / ६० = ६३३४० २/५) प्रमाण होती है ॥ ११६॥ मध्य वीथीमें तमकी परिधि पंचानबै हजार दस योजन और एक योजनके पांच भागोंमें तीन भाग (३१६७०२ x १८ / ६० = ९५०१० ३/५) प्रमाण होती है ॥ ११७॥ अभ्यन्तर मार्गमें तापकी परिधि तिरेसठ हजार सत्तरह योजन और एक योजनके पांच भागोंमें चार भाग (३१५०८९ x १२ / ६० = ६३०१७ ४/५) प्रमाण होती है ॥ ११८॥ अभ्यन्तर मार्गमें तमकी परिधिका प्रमाण चौरानबै हजार पांच सौ छब्बीस योजन और एक योजनके दस भागोंमेंसे सात भाग (३१५०८९ x १८ / ६० = ९४५२६ ७/१०) प्रमाण होती है ॥ ११९॥ मेरुकी परिधिमें तापका प्रमाण छह हजार तीन सौ चौबीस योजन और एक योजनके पांच भागोंमें दो भाग (३१६२२ x १२ / ६० = ६३२४ २/५) मात्र होता है ॥ १२०॥ मेरुकी परिधिमें तमका प्रमाण नौ हजार चार सौ छ्यासी योजन और एक योजनके पांच भागोंमें तीन भाग (३१६२२ x १८ / ६० = ९४८६ ३/५) मात्र होता है ॥ १२१॥


शून्यत्रिकाष्टकैकेन यल्लब्धं परिधीन् हृते ।
सा तापतिमिरे तत्र हानिवृद्धिर्दिने दिने ॥ १२२

अर्थ: शून्य, तीन, आठ और एक (१८३०) अर्थात् एक हजार आठ सौ तीसका परिधियोंमें भाग देनेपर जो लब्ध हो वह प्रतिदिन होनेवाली ताप व तमकी हानि-वृद्धिका प्रमाण होता है ॥ १२२ ॥


अष्टाशीति शते द्वे च त्रिंशदष्टशतानि तु१ ।
सहस्रभागाः षट् च हानिवृद्ध्यन्धिषष्ठके ॥ १२३

अर्थ: यह हानि-वृद्धि लवण समुद्रके छठे भागमें दो सौ अठासी योजन और एक योजनके एक हजार आठ सौ तीस भागोंमेंसे छह भाग प्रमाण है - ५२७०४६÷१८३० = २८८, ६/१८३० यो. ॥ १२३ ॥


त्रिसप्तति-शतं भागाः सप्तादशशतं पुनः ।
चतुर्विंशतियुतं हानिवृद्धिः स्याद्वाह्यमण्डले ॥ १२४

अर्थ: यह हानि-वृद्धि बाह्य वीथीमें एक सौ तिहत्तर योजन और एक योजनके एक हजार आठ सौ तीस भागोंमेंसे सत्तारह सौ चौबीस भाग प्रमाण है-३१८३१४÷१८३० = १७३, १७२४/१८३० यो. ॥ १२४ ॥


शतं त्रिसप्ततिर्भूयो द्वादशाप्रशतांशकाः ।
तापान्धकारयोर्हानिवृद्धिः स्यान्मध्यमण्डले ॥ १२५

अर्थ: मध्य वीथीमें ताप और तमकी वह हानि-वृद्धि एक सौ तिहत्तर योजन और एक योजनके अठारह सौ तीस भागोंमें एक सौ बारह भाग प्रमाण है-३१६७०२÷४१८ = १७३, ११८/१८३० यो. ॥ १२५ ॥


द्विसप्तति शतं व्येकांत्त्रिशत्त्रिशतमंशकाः२ ।
तापान्धकारयोर्हानिवृद्धिश्च प्रथमे पथि ॥ १२६

अर्थ: ताप और तमकी हानि-वृद्धि प्रथम पथमें एक सौ बहत्तर योजन और एक योजनके एक हजार आठ सौ तीस भागोंमेंसे तीन सौ उनतीस भाग मात्र है-- ३१५०८९÷१८३० = १७२, ३२९/१८३० यो. ॥१२६॥


सप्तादश पुनः पञ्चशतद्वादशभागकाः ।
आतपध्वान्तयोर्हानिवृद्धिः स्यान्मेरुमण्डले ॥ १२७

अर्थ: ताप और तमकी वह हानि-वृद्धि मेरुकी परिधिमें सत्तरह योजन और एक योजनके एक हजार आठ सौ तीस भागोंमेंसे पांच सौ बारह भाग मात्र है- ३१६२२÷१८३० = १७, ५१२/१८३० यो. ॥ १२७ ॥


उदयास्तु रवेर्नीले त्रिषष्टिर्निषधेऽपि च ।
हरिरम्यकयोश्च द्वौ त्येकंविशशतं जले ॥ १२८

अर्थ: सूर्यके उदय (दिनगतिमान) निषध और नील पर्वतपर तिरेसठ (६३), हरि और रम्यक क्षेत्रोंमें दो (२) तथा जल अर्थात् लवण समुद्रमें एक सौ उन्नीस (११९) हैं- ६३+२+११९ = १८४ ॥ १२८ ॥


दशोत्तरं सहस्रार्धं चारक्षेत्रं विवस्वतः ।
लावणे च द्वयं तच्च षट्कं स्याद्धातकीध्वजे ॥ १२९

अर्थ: सूर्यका चारक्षेत्र [जम्बूद्वीपमें] सहस्रका आधा अर्थात् पांच सौ और दस योजन


चारक्षेत्राणि कालोदे भवन्त्येकं च विंशतिः ।
षट्त्रिंशत्पुष्करार्धे च चारक्षेत्राणि सन्ति च ॥ १३०

अर्थ (श्लोक 129 से 130): अधिक (१८० + ३३० = ५१०) है। ये चारक्षेत्र लवण समुद्रमें दो, धातकीखण्ड द्वीपमें छह कालोद समुद्रमें इक्कीस, और पुष्करार्ध द्वीपमें छत्तीस हैं ॥ १२९-३० ॥


त्र्यशीतिशतदिनानि स्युरभिजिन्मुख्येषु चायने ।
उत्तरेऽधिकदिवसाश्च त्रयश्चैकायने गताः ॥१३१

अर्थ: अभिजित् आदि जघन्य, मध्यम व उत्कृष्ट नक्षत्रोंके उत्तरायणमें एक सौ तेरासी (१८३) दिन होते हैं। इनसे अतिरिक्त अधिक दिन होते हैं। तीन गत दिवस होते हैं ॥१३१॥


दिनैकषष्टिभागश्चेत्प्रत्येकपथलङ्घने ।
किं त्र्यशीतिशतस्येति गुणेऽधिकदिनानि वै ॥ १३२

अर्थ: एक पथके लांघनेमें यदि दिनका इकसठवां (१/६१) भाग उपलब्ध होता है तो एक सौ तेरासी पथोंके लांघनेमें क्या उपलब्ध होगा, इस प्रकार गुणा करनेपर निश्चयसे अधिक दिन प्राप्त होते हैं। यहां प्रमाणराशि १ पथ, फलराशि दिनका ६१वां भाग (१/६१) और इच्छाराशि १८३ पथ हैं- १/६१ X १८३ ÷ १ = ३ दिन ॥ १३२ ॥


दिने दिने मुहूर्तं तु वर्धमाना विभाव्यते ।
मासेन दिवसो वृद्धिवर्षेण द्वादशैव ते ॥ १३३

अर्थ: इस प्रकार प्रतिदिन एक एक मुहूर्तकी वृद्धि होकर एक मासमें एक दिन (३० मुहूर्त) तथा एक वर्षमें बारह दिनकी वृद्धि बतलाई गई है ॥१३३॥


वर्षद्वयेन सार्धेन जायतेऽधिकमासकः ।
पञ्चवर्षयुगे मासावधिकौ भवतस्तथा ॥ १३४

अर्थ: उक्त क्रमसे वृद्धि होकर अढ़ाई वर्षमें एक अधिक मास तथा पांच वर्ष प्रमाण एक युगमें दो अधिक मास हो जाते हैं ॥ १३४ ॥


सत्रिपुञ्चमभागं च पुष्ये गत्वा चतुर्दिनम् ।
उत्तरायणनिष्पत्तिः शेषेष्वष्टदिनेषु च ॥ १३५

अर्थ: पुष्य नक्षत्रमें पांच भागोंमेंसे तीन भाग सहित चार (४ ३/५) दिन जाकर उत्तरायणकी समाप्ति होती है तथा शेष नक्षत्रोंमें आठ दिन और एक दिनके पांच भागोंमेंसे चार भाग (८ ४/५ दिन) जाकर उत्तरायणकी समाप्ति होती है। श्रावण कृष्णा प्रतिपदाके दिन अभ्यन्तर


सचतुःपञ्चमांशेषु भानोरभ्यन्तरे पथि ।
दक्षिणस्यायनस्यादिः प्रतिपच्छ्रावणे भवेत् ॥ १३६

अर्थ (श्लोक 135 से 136): वीथीमें सूर्यके दक्षिणायनका प्रारम्भ होता है ॥ १३५-१३६ ॥


आषाढपौर्णिमास्यां तु युगनिःपत्तिश्च श्रावणे ।
प्रारम्भः प्रतिपच्चन्द्रयोगाभिजिति कृष्णके ॥ १३७

अर्थ: आषाढ मासकी पूर्णिमाके दिन पांच वर्ष प्रमाण युगकी पूर्णता और श्रावण कृष्णा प्रतिपदाके दिन चन्द्रका अभिजित् नक्षत्रके साथ योग होनेपर उस युगका प्रारम्भ होता है ॥ १३७ ॥


प्रथमान्तिमवीथिभ्यां दक्षिणस्योत्तरस्य च ।
प्रारम्भश्चायनस्यैव स्यादावृत्तिरितीष्यते ॥ १३८

अर्थ: प्रथम वीथीसे दक्षिणायनका तथा अन्तिम वीथीसे उत्तरायणका प्रारम्भ होता है । इसको ही दक्षिणायन एवं उत्तरायणकी प्रथम आवृत्ति कहा जाता है ॥ १३८ ॥


दक्षिणावृत्तिरेकादिद्विचयादुत्तरगावृत्तिः ।
द्विकादिद्विचया गच्छ उभयत्रापि पञ्च च ॥ १३९

अर्थ: दक्षिण आवृत्ति एकको आदि लेकर दो से अधिक ( १, ३, ५, ७, ९, ) तथा उत्तर आवृत्ति दोको आदि लेकर दो से अधिक ( २, ४, ६, ८, १०) होती जाती है । दोनों ही आवृत्तियोंमें गच्छका प्रमाण पांच है ॥ १३९ ॥


कृष्णे सौम्ये त्रयोदश्यां द्वितीयावृत्तिरिष्यते ।
शुक्ले विशाखया चैव तृतीया दशमीगता ॥ १४०

अर्थ: श्रावण कृष्णा त्रयोदशीको [ मृगशीर्षा नक्षत्रमें ] द्वितीय आवृत्ति मानी जाती है । इसी मासमें शुक्ल पक्षकी दशमीको विशाखा नक्षत्रमें तृतीय आवृत्ति होती है ॥ १४० ॥


सप्तम्यां खलु रेवत्यां चतुर्थी कृष्णपक्षगा ।
चतुर्थ्यां शुक्लपक्षे च भाग्ये भवति पञ्चमी ॥ १४१

अर्थ: कृष्ण पक्षकी सप्तमीके दिन रेवती नक्षत्रके होनेपर चौथी और शुक्ल पक्षकी चतुर्थीको पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्रमें पांचवीं आवृत्ति होती है ॥ १४१ ॥


दक्षिणे चायने पञ्च श्रावणेषु च पञ्चसु ।
संवत्सरेषु पञ्चैताः प्रोक्ता पूष्णो निवृत्तयः ॥ १४२

अर्थ: इस प्रकार पांच वर्षोंके भीतर पांच श्रावण मासोंमें दक्षिण अयनमें ये पांच सूर्यकी आवृत्तियां कही गई हैं ॥ १४२ ॥


माघे कृष्णे च सप्तम्यां मुहूर्ते रौद्रनामनि ।
हस्तेऽभिजिति(?) युक्तोऽर्को दक्षिणतो निवर्तते ॥ १४३

अर्थ: माघ मासमें कृष्ण पक्षकी सप्तमीको रौद्र नामक मुहूर्तमें हस्त अभिजित् ( ? ) नक्षत्रका योग होनेपर सूर्य दक्षिणायनको छोड़कर उत्तरायणमें जाता है ॥ १४३ ॥


चतुर्थ्यां वारुणे शुक्ले द्वितीयावृत्तिरिष्यते ।
कृष्णे पुष्ये तृतीया तु प्रतिपद्यभिधीयते ॥ १४४

अर्थ: शुक्ल पक्षकी चतुर्थीके दिन शतभिष नक्षत्रमें द्वितीय आवृत्ति मानी जाती है । कृष्ण पक्षकी प्रतिपदाको पुष्य नक्षत्रके रहनेपर तृतीय आवृत्ति कही जाती है ॥ १४४ ॥


मूले कृष्णे त्रयोदश्यां चतुर्थी चापि जायते ।
कृत्तिकायां दशम्यां च शुक्ले भवति पञ्चमी ॥ १४५

अर्थ: कृष्ण पक्षकी त्रयोदशीको मूल नक्षत्रमें चौथी तथा शुक्ल पक्षकी दशमीको कृत्तिका नक्षत्रमें पांचवीं आवृत्ति होती है ॥ १४५ ॥


उत्तरे चायने पञ्च वर्षेषु च पञ्चसु ।
माघमासेषु ताः प्रोक्ताः पञ्चकावृत्तयो रवेः ॥ १४६

अर्थ: पांच वर्षोंके भीतर पांच माघ मासोंमें उत्तरायणमें सूर्यकी वे पांच आवृत्तियां कही गई हैं ॥ १४६ ॥


एकाशीतिशतं रूपहीनावृत्तिगुणं भवेत् ।
सैकविंशति शेषोऽश्विन्यादिमं त्रिघनाप्तके ॥ १४७

अर्थ: एक सौ इक्यासीको एक कम विवक्षित आवृत्तिसे गुणित करे । पश्चात् उसमें इक्कीस मिलाकर तीनके घन ( ३×३×३) का भाग देनेपर जो शेष रहे उतनेवां अश्विनीको आदि लेकर नक्षत्र होता है ॥ १४७ ॥


त्र्यशीत्यधिकशतं रूपन्यूनावृत्तिगुणं पुनः ।
त्रिघ्नेन गुणकारेण सैकेन च संयुतम् ॥ १४८

विभक्ते पञ्चदशभिर्यल्लब्धं पर्व तद्भवेत् ।
तिथयश्चावशेषाः स्युर्वर्तमानायनस्य च ॥ १४९

अर्थ (श्लोक 148 से 149): एक सौ तेरासीको एक कम आवृत्तिसे गुणित करे । पश्चात् उसमें तिगुणा गुणाकार और एक मिलाकर पन्द्रहका भाग देनेपर जो लब्ध हो वह वर्तमान अयनके पर्व तथा शेष तिथियोंका प्रमाण होता है ॥ १४८-१४९ ॥


षण्मासार्धगतानां च ज्योतिष्काणां दिवानिशम् ।
समानं च भवेद्यत्र तं कालमिषुपं विदुः ॥ १५०

प्रथमं विषुवं चास्ति षट्स्वतीतेषु पर्वसु ।
तृतीयायां च रोहिण्यामित्याचार्याः प्रचक्षते ॥ १५१

अतीतेषु द्वितीयं च अष्टादशसु पर्वसु ।
नवम्यां च श्रवि[धनि]ष्ठायां भवतीति निवेदितम् ॥ १५२

एकत्रिंशत्यतीतेषु पर्वसु स्यात्तृतीयकम् ।
पञ्चदश्यां तिथौ चापि नक्षत्रे स्वातिनामके ॥ १५३

अर्थ (श्लोक 150 से 153): ज्योतिषी देवोंके छह मास (अयन) के अर्ध भागको प्राप्त होनेपर जिस कालमें दिन और रात्रिका प्रमाण बराबर होता है उस कालको विषुप कहा जाता है ॥ १५० ॥ छह पर्वोंके बीत जानेपर तृतीया तिथिमें रोहिणी नक्षत्रके समय प्रथम विषुप होता है, ऐसा आचार्य कहते हैं ॥ १५१ ॥ अठारह पर्वोंके बीतनेपर नवमीके दिन धनिष्ठा नक्षत्रमें द्वितीय नक्षत्र होता है, ऐसा निर्दिष्ट किया गया है ॥ १५२ ॥ इकतीस पर्वोंके बीत जानेपर पंचदशी (पूर्णिमा) तिथिको


चत्वारिंशत्यतीतेषु त्र्यधिकासु च पर्वसु ।
पुनर्वसौ च षष्ठ्यां च चतुर्थमिषुपं भवेत् ॥ १५४

पञ्चपञ्चाश्वतीतेषु पर्वसु द्वादशे दिने ।
उत्तरा प्रौष्ठपादाह्वे पञ्चमं विषुवं मतम् ॥ १५५

अष्टषष्ट्यामतीतेषु समस्तेषु च पर्वसु ।
तृतीयायां मैत्रे च विषुवं षष्ठमिष्यते ॥ १५६

अशीत्यां समतीतेषु संपूर्णेषु तु पर्वसु ।
मघायां च नवम्यां च सप्तमं विषुवं भवेत् ॥ १५७

त्रिनवत्यामतीतेषु क्रमात्प्राप्तेषु पर्वसु ।
पञ्चदश्यां तिथौ चापि अश्वयुज्यष्टमं भवेत् ॥ १५८

शते पञ्चोत्तरे यातेष्वतः कालेन पर्वसु ।
उत्तराषाढनक्षत्रे षष्ठ्यां च नवमं भवेत् ॥१५९

पर्वस्वेवमतीतेषु शते सप्तदशोत्तरे ।
द्वादश्यामुत्तराद्यायां फाल्गुन्यां दशमं भवेत् ॥ १६०

अर्थ (श्लोक 153 से 160): स्वाति नक्षत्रमें तीसरा विषुप होता है ॥ १५३ ॥ तीन अधिक चालीस अर्थात् तेतालीस पर्वोंके बीतनेपर षष्ठी तिथिको पुनर्वसु नक्षत्रमें चौथा विषुप होता है ॥ १५४ ॥ पचवन पर्वोंके बीतनेपर द्वादशीके दिन उत्तरा भाद्रपद नक्षत्रमें पांचवां विषुप होता है ॥ १५५ ॥ समस्त अड़सठ पर्वोंके बीतनेपर तृतीया तिथिको मैत्र (अनुराधा) नक्षत्रमें छठा विषुप होता है ॥ १५६ ॥ सम्पूर्ण अस्सी पर्वोंके बीतनेपर नवमी तिथिको मघा नक्षत्रमें सातवां विषुप होता है ॥ १५७ ॥ क्रमसे प्राप्त हुए तेरानबै पर्वोंके बीत जानेपर पंचदशी (अमावस्या) तिथिको अश्विनी नक्षत्रमें आठवां विषुप होता है ॥ १५८ ॥ एक सो पांच पर्वोंके बीत जानेपर षष्ठीके दिन उत्तराषाढा नक्षत्रमें नोवां विषुप होता है ॥ १५९ ॥ इस प्रकार एक सौ सत्तरह पर्वोंके बीत जानेपर द्वादशी तिथिको उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रमें दसवां विषुप होता है ॥ १६० ॥


द्विहतेष्टेषुपं रूपहीनं षड्गुणितं भवेत् ।
पर्व तस्य दलं मानं वर्तमानायने तिथेः ॥ १६१

अर्थ: दुगुणे अभीष्ट इषुप (विषुप) मेंसे एक अंकको कम करके शेषको छहसे गुणित करनेपर पर्वका प्रमाण प्राप्त होता है। उसको आधा करनेसे वर्तमान अयन (विषुप) की तिथिसंख्या होती है। [यदि वह पर्वका आधा भाग १५ से अधिक हो तो उसमें १५ का भाग देनेपर जो लब्ध हो उसे पर्वसंख्यामें जोड़कर शेषको तिथिका प्रमाण समझना चाहिये ।] ॥ १६१ ॥


षड्घ्नैकोनपदं रूप-त्रियुतं तिथिमानकम् ।
आवृत्तेरिषुपस्येह विषमे कृष्णः समे सितः ॥ १६२

अर्थ: एक कम आवृत्तिके पदको छहसे गुणित करके उसमें एक अंकके मिलानेपर आवृत्तिकी तिथिसंख्या तथा तीनके मिलानेपर इषुपकी तिथिसंख्या होती है। इनमें तिथिसंख्याके विषम होनेपर कृष्ण पक्ष तथा उसके सम होनेपर शुक्ल पक्ष होता है ॥ १६२ ॥ करणसूत्रके अनुसार नौमेंसे एक कम करके शेष आठको छहसे गुणित करना चाहिये। इस प्रकारसे जो राशि प्राप्त हो उसमें एक अंक और मिला देनेसे उनंचास होते हैं- (९-१) × ६+१=४९. अब चूंकि यह राशि १५ से अधिक है अत एव उसमें १५ का भाग देना चाहिये- ४९ ÷ १५ = ३ शेष ४. इस प्रकार जो ४ अंक शेष रहते हैं उनसे उक्त ९वीं आवृत्तिकी चतुर्थी तिथि तथा सम संख्या होनेसे शुक्ल पक्ष समझना चाहिये। (देखिये पीछे श्लोक १४१ में ५वीं दक्षिणायनकी आवृत्ति)। उपर्युक्त करण सूत्रके ही अनुसार विवक्षित नौवें विषुपकी तिथि इस प्रकारसे प्राप्त होती है- (९-१) × ६+३ = ५१; ५१ ÷ १५ = ३ शेष ६. इस प्रकार शेष ६ सम संख्यासे शुक्ल पक्षकी षष्ठी तिथि समझना चाहिये। (देखिये पीछे श्लोक १५९)


आवृत्तिलब्धनक्षत्रं दशयुक्तं षष्ठकेऽष्टमे । दशमे रूपहीनं च नक्षत्रमिषुपे भवेत् ॥ १६३

अर्थ: आवृत्तिमें जो नक्षत्र प्राप्त हो उसमें दस मिलाकर छठी, आठवीं और दसवीं आवृत्तिमें एक अंकके कम कर देनेपर इषुपमें नक्षत्र होता है ॥ १६३ ॥


चन्द्रस्य षोडशो भागः शुक्ले शुक्लो विजायते । कृष्णपक्षे भवेत्कृष्ण इति शास्त्रे विनिश्चितः ॥ १६४

अर्थ: चन्द्रका सोलहवां भाग शुक्ल पक्षमें शुक्ल तथा कृष्ण पक्षमें कृष्ण होता है, ऐसा आगममें निश्चित किया गया है ॥ १६४ ॥


इदि एक्केक्ककलाए आवरिदाए खु राहुबिंबेण । चंदेक्ककला मग्गे जस्सि दीसेदि सो य अमवासो ॥७

श्वेतकेतुर्जलाख्यश्च पुष्पकेतुरिति ग्रहाः । प्रतिचन्द्रं ग्रहा एते कृत्तिकादीनि भानि च ॥ १६६

अर्थ (श्लोक 165 से 166): शुक्र, बृहस्पति, बुध, मंगल, राहु, अरिष्ट, शनैश्चर, धूम, अग्नि, कृष्ण, नील, रक्त और शीत केतव, श्वेतकेतु, जलकेतु और पुष्पकेतु ये प्रत्येक चन्द्रके ग्रह तथा कृत्तिका आदि अट्ठाईस नक्षत्र होते हैं ॥ १६५-६६ ॥


षट्‌ताराः कृत्तिकाः प्रोक्ता आकृत्या व्यजनोपमाः । शकटोद्धिसमा ज्ञेया रोहिण्यः पञ्चतारकाः ॥

मृगस्य शिरसा तुल्यास्तिस्रः सौम्यस्य तारकाः । दीपिकावद्भवत्यार्द्रा एकतारा च सोदिता ॥१६८

पुनर्वसोश्च षट्‌तारा व्याख्यातास्तोरणोपमाः । पुष्यस्य तिस्रस्ताराश्च समाइछत्रेण भाषिताः ॥१६९

वल्मीकशिखया तुल्या आश्लेषाः षडुदाहृताः । चतस्रश्च मघास्तारा गोमूत्राकृतयो मताः ॥१७०

पूर्वे द्वे शरवत्प्रोक्ते उत्तरे युगवत् स्थिते । पञ्च हस्तोपमा हस्ताः चित्रैकोत्पलसंनिभाः ॥ १७१

दीपोपमा भवेत्स्वातिरेकतारा च संख्यया । विशाखायाश्चतुस्तारास्ताश्चाधिकरणोपमाः ॥ १७२

अनुराधा षडेवोक्ता मुक्ताहारोपमाश्च ताः । वीणाशृङ्गसमा ज्येष्ठा तिस्रस्तस्याश्च तारकाः ॥ १७३

मूलो वृश्चिकवत्प्रोक्तो नव तस्यापि तारकाः । आप्यं दुष्कृतवापीवच्चतस्रस्तस्य तारकाः ॥

अर्थ (श्लोक 167 से 174): फिर वह राहु प्रतिपदाके दिनसे प्रत्येक वीथीमें पूर्णिमा तक उसकी एक एक कलाको छोड़ता है ॥८॥ अथवा वह चन्द्रबिम्ब स्वभावसे ही पन्द्रह दिन कृष्ण कान्तिस्वरूप और उतने ही दिन धवल कान्तिस्वरूप परिणमता है ॥ ९ ॥ कृत्तिका नक्षत्रके छह तारा कहे गये हैं जो आकारमें वीजनाके समान होते हैं । रोहिणीके पांच तारा गाड़ीकी उद्धिकाके समान जानना चाहिये ॥१६७॥ मृगशीर्षके तीन तारा मृगके शिरके सदृश होते हैं । आर्द्रा नक्षत्र एक तारावाला है और वह दीपकके समान कहा गया है ॥ १६८॥ पुनर्वसुके छह तारा हैं जो तोरणके सदृश कहे गये हैं । पुष्यके तीन तारा हैं और वे छत्रके समान कहे गये हैं ॥ १६९ ॥ आश्लेषा नक्षत्र छह तारासे संयुक्त होता है, वे तारा वल्मीक (बांवी) की शिखाके समान कहे गये हैं । मघाके चार तारा हैं जो गोमूत्रके समान आकारवाले माने गये हैं ॥ १७० ॥ पूर्वाके दो तारा होते हैं और वे शर (बाण) के समान कहे गये हैं । उत्तरा नक्षत्र दो ताराओंसे सहित होता है, वे तारा युगके समान स्थित हैं । हस्त नक्षत्रके हाथके आकारके पांच तारा होते हैं । चित्रा नक्षत्रके उत्पल (नील कमल) के समान एक तारा होता है ॥१७१॥ संख्यामें एक तारावाला स्वाति नक्षत्र दीपकके समान होता है । विशाखाके चार तारा होते हैं और वे अधिकरणके सदृश होते हैं ॥१७२ ॥ अनुराधा नक्षत्रके छह ही तारा कहे गये हैं और वे मुक्ताहार (मोतियोंकी माला) के समान होते हैं । ज्येष्ठा नक्षत्र वीणाशृंगके समान होता है और उसके तीन तारा होते हैं ॥१७३॥ मूल नक्षत्र वृश्चिक (बिच्छू) के समान कहा गया है, उसके नौ तारा होते हैं । आप्य (पूर्वाषाढा ?) नक्षत्र दुष्कृत वापीके समान


वैश्वस्य सिंहकुम्भाभाश्चतस्रस्तारकाः ध्रुवम् । अभिजित् गजकुम्भाभस्तिस्रस्तस्य च तारकाः ॥

मृदङ्गसदृशो दृष्ट श्रवणश्च त्रितारकाः । पञ्चतारा धनिष्ठाश्च पतत्पक्षिसमाश्च ताः ॥ १७६

एकादश शतं तारा वारुणा सैन्यवच्च ताः । पूर्वप्रोष्ठपदे तारे हस्तिपूर्वतनुपमे ॥ १७७

उत्तरे चोदिते तारे हस्तिनो परगात्रवत् । रेवती नौसमा तस्या द्वात्रिंशत्खलु तारकाः ॥ १७८

अश्विनी पञ्चतारा स्यान्मता साश्वशिरःसमा । भरण्योऽपि त्रिकास्ताराश्चुल्लीपाषाणसंस्थिताः ॥

अर्थ (श्लोक 174 से 179): होता है, उसके चार तारा होते हैं ॥ १७४ ॥ वैश्व (उत्तराषाढा) नक्षत्रके सिंहकुम्भके समान निश्चयसे चार तारा होते हैं। अभिजित् हाथीके कुम्भके समान होता है, उसके भी चार तारा होते हैं ॥ १७५ ॥ श्रवण नक्षत्र मृदंगके समान देखा गया है, उसके तीन तारा होते हैं। धनिष्ठाके पांच तारा होते हैं और वे गिरते हुए पक्षीके समान होते हैं ॥ १७६ ॥ वारुणा (शतभिषा) नक्षत्रके एक सौ ग्यारह तारा होते हैं और वे सैन्यके समान होते हैं। पूर्व भाद्रपदाके दो तारा हाथीके पूर्व शरीरके सदृश होते हैं ॥ १७७ ॥ उत्तर भाद्रपदाके दो तारा हाथीके उत्तर शरीरके समान होते हैं। रेवती नक्षत्र नावके समान होता है, उसके निश्चयसे बत्तीस तारा होते हैं ॥ १७८ ॥ अश्विनी नक्षत्र पांच ताराओंसे सहित होता है और वह घोड़ेके शिरके सदृश होता है। भरणी तीन ताराओंसे संयुक्त होता है, वे चूल्हेके पत्थरकी आकृति के समान होते हैं ॥ १७९ ॥


सैकादशशतं चैकसहस्रं स्वस्वताराकाः । प्रमाणेनाहतं कृत्तिकादिताराप्रभा भवेत् ॥ १८०

अर्थ: एक हजार एक सौ ग्यारहको अपने अपने ताराओंके प्रमाणसे गुणित करनेपर कृत्तिका आदिके ताराओंका प्रमाण होता है ॥ १८०॥ यथा- कृत्तिका ११११×६=६६६६, रोहिणी ११११×५=५५५५, मृगशीर्षा ११११×३=३३३३, आर्द्रा ११११×१=११११, पुनर्वसु ११११×६=६६६६, पुष्य ११११×३=३३३३, आश्लेषा ११११×६=६६६६, मघा ११११ ×४=४४४४, पूर्वा ११११×२=२२२२, उत्तरा ११११×२=२२२२, हस्त ११११×५ =५५५५, चित्रा ११११×१=११११, स्वाति ११११×१=११११, विशाखा ११११×४= ४४४४, अनुराधा ११११×६=६६६६, ज्येष्ठा ११११×३=३३३३, मूल ११११×९=९९९९ आप्य ११११×४=४४४४, वैश्व ११११×४=४४४४, अभिजित् ११११×३=३३३३, श्रवण ११११×३=३३३३, धनिष्ठा ११११×५=५५५५, वारुणा (शतभिषा) ११११×१११ =१२३३२१, पूर्वभाद्रपदा ११११×२=२२२२, उत्तरभाद्रपदा ११११×२=२२२२, रेवती ११११×३२=३५५५२, अश्विनी ११११×५=५५५५, भरणी ११११×३=३३३३.


नवाभिजिन्मुखास्ताराः स्वातिः पूर्वोत्तरेति च । द्वादश प्रथमे मार्गे चरन्तीन्दोर्मता इति ॥ १८१

अर्थ: अभिजित् आदि नौ (अभिजित् श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा (वारुणा), पूर्वभाद्रपदा, उत्तरभाद्रपदा, रेवती, अश्विनी भरणी ), स्वाति, पूर्वा और उत्तरा ये बारह नक्षत्र चन्द्रके प्रथम मार्गमें संचार करते हैं॥ १८१॥


मघा पुनर्वसू तारे तृतीये सप्तमे पथि। रोहिणी च तथा चित्रा षष्ठे मार्गे च कृत्तिका ॥ १८२

विशाखा चाष्टमे चानुराधा च दशमे पथि। ज्येष्ठा चैकादशे मार्गे शेषाः पञ्चदशेष्टकाः ॥१८३

हस्तमूलत्रिकं चैव मृगशीर्षद्विकं तथा। पुष्यद्वितयमित्यष्टौ शेषताराः प्रकीर्तिताः ॥१८४

अर्थ (श्लोक 182 से 184): मघा और पुनर्वसु ये दो तारा (नक्षत्र) उसके तृतीय मार्गमें संचार करते हैं। रोहिणी तथा चित्रा ये दो नक्षत्र उसके सातवें मार्गमें संचार करते हैं। कृत्तिका नक्षत्र उसके छठे मार्गमें, विशाखा आठवें मार्गमें, अनुराधा दसवें मार्गमें ज्येष्ठा ग्यारहवें मार्गमें तथा शेष आठ नक्षत्र पन्द्रहवें मार्गमें संचार करते हैं। हस्त, मूल आदि तीन (मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा), मृगशीर्षा व आर्द्रा, तथा पुष्य और आश्लेषा ये आठ शेष तारा कहे गये हैं ॥ १८२-८४॥


कृत्तिकासु पतन्तीषु मध्यं यन्त्यष्टमा मघाः। उदयन्त्यनुराधाश्च शेषेष्वेवं च योजयेत् ॥१८५

अर्थ: कृत्तिका नक्षत्रोंके पतन अर्थात् अस्त होनेके समयमें उनके आठवें मघा नक्षत्र मध्यान्ह कालको प्राप्त होते हैं तथा मघासे आठवें अनुराधा नक्षत्र उदयको प्राप्त होते हैं। इसी क्रमकी योजना शेष नक्षत्रोंके भी विषयमें करनी चाहिये ॥ १८५॥


भरणी स्वातिराश्लेषा चार्द्रा शतभिषक् तथा। ज्येष्ठेति षड् जघन्याः स्युरुत्कृष्टाश्चोत्तरात्रयम् ॥ १८६

पुनर्वसु विशाखा च रोहिणी चेति षट् पुनः। अश्विनी कृत्तिका चानुराधा चित्रा मघा तथा ॥ १८७

मूलं पूर्वत्रिकं पुष्यहस्तश्रवणरेवती। मृगशीर्षं धनिष्ठेति त्रिघ्नपञ्च च मध्यमाः ॥ १८८

अर्थ (श्लोक 186 से 188): भरणी, स्वाति, आश्लेषा, आर्द्रा, शतभिषक् तथा ज्येष्ठा ये छह नक्षत्र जघन्य हैं। तीन उत्तरा (उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तरा भाद्रपदा), पुनर्वसु, विशाखा और रोहिणी ये छह नक्षत्र उत्कृष्ट हैं। अश्विनी, कृत्तिका, अनुराधा, चित्रा, मघा, मूल, तीन पूर्वा (पूर्वा फाल्गुनी पूर्वाषाढा, उत्तरा भाद्रपदा), पुष्य, हस्त, श्रवण, रेवती, मृगशीर्ष और धनिष्ठा ये तीनसे गुणित पांच अर्थात् पन्द्रह नक्षत्र मध्यम हैं ॥ १८६-१८८॥


रविर्जघन्यभे तिष्ठेत् ससप्तदशमांशकम्। षड्दिनं मध्यमोट्कृष्टे भे तद् द्वित्रिगुणं क्रमात् ॥ १८९

अर्थ: सूर्य जघन्य नक्षत्रके ऊपर छह दिन और एक दिनके दस भागोंमें सात भाग (६ ७/१० दिन) प्रमाण अर्थात् छह दिन इक्कीस मुहूर्त, इससे दूना १३ ३/५ दिन मध्यम नक्षत्रके ऊपर तथा उससे तिगुना (२० १/१०) उत्कृष्ट नक्षत्रके ऊपर रहता है ॥ १८९॥


अभिजिन्नामभेनेनः सपञ्चमचतुर्दिनम्। सप्तषष्ट्याप्तशून्यत्रिषण्मुहूर्तं विधुश्चरेत् ॥ १९०

अर्थ: अभिजित् नक्षत्रके साथ चार दिन और एक दिनके पांचवें भाग प्रमाण सूर्य तथा सड़सठसे भाजित शून्य, तीन और छह अंक प्रमाण (६३/६७) मुहूर्त तक चन्द्र संचार करता है ॥ १९०॥


चन्द्रो जघन्यनक्षत्रे दिनार्धं मध्यमर्क्षके। दिवसं चोत्तमे भे च तिष्ठेत् सार्धदिनं ध्रुवम् ॥ १९१

अर्थ: चन्द्र जघन्य नक्षत्रके ऊपर आधा दिन, मध्यम नक्षत्रके ऊपर एक दिन तथा उत्तम (उत्कृष्ट) नक्षत्रके ऊपर डेढ़ दिन रहता है ॥१९१॥


योजनानां भवेत् त्रिंशत् षष्टिश्च नवतिः क्रमात् । जघन्यमध्यमोत्कृष्टनक्षत्रपरिमण्डलम् ॥१९२

अर्थ: जघन्य, मध्यम और उत्कृष्ट नक्षत्रोंका मण्डलक्षेत्र यथाक्रमसे तीस, साठ और नब्बे योजन प्रमाण है ॥१९२॥


अभिजिन्मण्डलक्षेत्रमष्टादशयोजनम् । घटिका अपि तासां स्युः समसंख्या हि मण्डलैः ॥१९३

अर्थ: अभिजित् नक्षत्रका मण्डलक्षेत्र अठारह योजन प्रमाण है। उनकी घटिकायें भी मण्डलोंके समान संख्यावाली हैं ॥१९३॥


अग्निः प्रजापतिः सोमो रुद्रोऽदितिबृहस्पती । सर्पः पिता भगश्चैव अर्यमा सवितेति च ॥ १९४

त्वष्टाथ वायुरिन्द्राग्निमित्रेन्द्रौ नैर्ऋतस्तथा । अब्विश्वब्रह्मविष्ण्वाख्या वसुवरुणाजसंज्ञकाः ॥

अभिवर्धी च पूषा च अश्वोऽथ यम एव च । देवताः कृत्तिकादीनां पूर्वाचार्यैः प्रकाशिताः ॥ १९६

अर्थ (श्लोक 194 से 196): १ अग्नि २ प्रजापति ३ सोम ४ रुद्र ५ अदिति ६ बृहस्पति ७ सर्प ८ पिता ९ भग १० अर्यमा ११ सविता १२ त्वष्टा १३ वायु १४ इन्द्राग्नि १५ मित्र १६ इन्द्र १७ नैर्ऋति १८ जल १९ विश्व २० ब्रह्मा २१ विष्णु २२ वसु २३ वरुण २४ अज २५ अभिवर्धी (अभिवृद्धि) २६ पूषा २७ अश्व और २८ यम; ये पूर्व आचार्योंके द्वारा उन कृत्तिका आदि नक्षत्रोंके देवता प्रकाशित किये गये हैं ॥ १९४-१९६ ॥


रौद्रः श्वेतश्च मैत्रश्च ततः सारभटोऽपि च । दैत्यो वैरोचनश्चान्यो वैश्वदेवोऽभिजित्तथा ॥१९७

रौहिणो १ बलनामा च विजयो नैर्ऋतोऽपि च । वारुणश्चार्यमाचान्यो भाग्यः पञ्चदशो दिने ॥१९८

सावित्राध्वर्यसंज्ञौ२ च दातृको यम एव च । वायुर्हुताशनो भानुर्वैजयन्तोऽष्टमो निशि ॥ १९९

सिद्धार्थः सिद्धसेनश्च विक्षेपो योऽद्य एव च । पुष्पदन्तः सगन्धर्वो मुहूर्तोऽन्योरुणो मतः (?) ॥२००

अर्थ (श्लोक 197 से 200): रौद्र, श्वेत, मैत्र, सारभट, दैत्य, वैरोचन, वैश्वदेव, अभिजित्, रौहिण, बल, विजय, नैर्ऋत्य, वारुण, अर्यमा और भाग्य ये पन्द्रह दिनमें; सावित्र, अध्वर्यं, दातृक, यम, वायु, हुताशन, भानु और आठवां वैजन्त ये आठ रात्रिमें; तथा सिद्धार्थ, सिद्धसेन, विक्षेप ············ (?) ॥ १९७-२०० ॥


अणुरण्वन्तरं काले व्यतिक्रामति यावति । स कालः समयोऽसंख्यैः समयैरावलिर्भवेत् ॥ २०१

संख्यातावलिरुच्छ्वासः ३ प्रोक्तस्तूच्छ्वाससप्तकः । स्तोकाः सप्त लवस्तेषां सार्धाष्टा त्रिंशता घटी ॥

घटीद्वयं मुहूर्तोऽत्र मुहूर्तेस्त्रिंशता दिनम् । पञ्चघ्नैस्त्रिदिनैः पक्षः पक्षौ द्वौ मास इष्यते ॥ २०३

ऋतुर्मासद्वयेनैव त्रिभिस्तैरयनं मतम् । तद्वयं वत्सरः पञ्च वत्सरा युगमिष्यते ॥ २०४

अर्थ (श्लोक 201 से 204): जितने कालमें एक परमाणु दूसरे परमाणुको लांघता है उतने कालको समय कहते हैं । ऐसे असंख्यात समयोंकी एक आवलि होती है । संख्यात आवलियोंका एक उच्छ्वास, सात उच्छ्वासोंका एक स्तोक, सात स्तोकोंका एक लव, साढ़े अड़तीस लवोंकी एक घटिका (घड़ी-नाली), दो घटिकाओंका एक मुहूर्त, तीस मुहूर्तोंका एक दिन, पांच गुणित तीन (५×३) अर्थात् पन्द्रह दिनोंका एक पक्ष और दो पक्षोंका एक मास माना जाता है । दो मासोंकी एक ऋतु, तीन ऋतुओंका एक अयन, दो अयनोंका एक वर्ष तथा पांच वर्षोंका एक युग माना जाता है ॥ २०१-२०४ ॥


उच्छ्वासानां सहस्राणि त्रीणि सप्त शतानि च । त्रिसप्ततिः पुनस्तेषां मुहूर्तो ह्येक इष्यते॥२०५

अर्थ: तीन हजार सात सौ तिहत्तर उच्छ्वासोंका एक मुहूर्त माना जाता है- उच्छ्वास ७×७×३८ १/२ ×२=३७७३ ॥ २०५ ॥

षष्ठो विभागः (भाग 2/2)

मण्डलेऽभ्यन्तरे याति सर्ववास्त्येषु भास्करे । अष्टादश मुहूर्ताः स्युस्तदाहो द्वादश क्षपा ॥२०६

अर्थ: सूर्यके सब मण्डलोंमेंसे अभ्यन्तर मण्डलमें प्राप्त होनेपर उस समय दिनका प्रमाण सब क्षेत्रोंमें अठारह मुहूर्त और रात्रिका प्रमाण बारह मुहूर्त होता है ॥ २०६ ॥


षष्ट्याप्तश्च परिक्षेपः प्रथमो नवताडितः । चक्षुस्पर्शनमार्गस्त्रिषट्द्विसप्तचतुःप्रमः ॥२०७

अर्थ: प्रथम मण्डलको साठसे भाजित करके लब्धको नौसे गुणित करनेपर चक्षुके स्पर्शनका मार्ग अर्थात् चक्षु इन्द्रियके विषयभूत उत्कृष्ट क्षेत्रका प्रमाण प्राप्त होता है जो तीन, छह, दो, सात और चार अंक (४७२६३ यो.) प्रमाण है ॥ २०७ ॥


साधिकेन च तेनोनं निषधस्य धनुर्दलम् । यन्मानमिदमेकद्विषट्चतुष्कैककं कलाः ॥२०८

अर्थ: निषध पर्वतके धनुषका जो प्रमाण है उसको आधा करके उसमेंसे कुछ ( ७/२० ) अधिक इस चक्षुके स्पर्शक्षेत्रको कम कर देनेपर जो प्रमाण होता है वह एक, दो, छह, चार और एक; इन अंकोंसे निर्मित संख्या (१४६२१) प्रमाण होकर [ ४७/१०५ ] कलाओंसे अधिक होता है ॥२०८॥ जैसे - निषध पर्वतका धनुष १२३७६८ १/२ ; इसका आधा ६१८८४ १/४ ; ६१८८४ १/४ - ४७२६३ ७/२० = १४६२१ ४७/१०५ .


आगत्य निषधेऽयोध्यामध्यस्थैर्द्दश्यते रविः। तेनोनो निषधस्याद्रेः पार्श्वबाहुश्च योऽस्ति सः ॥

अर्थ: निषध पर्वतके ऊपर इतने (१४६२१ ४७/१०५) योजन आकर सूर्य अयोध्या नगरीके मध्यमें स्थित महापुरुषोंके द्वारा देखा जाता है। इसको निषध पर्वतकी पार्श्वभुजामेंसे कम कर देनेपर जो शेष रहता है वह कुछ (३/११२ ?) कम बाण (५), पर्वत (७) पांच और पांच अर्थात्


देशोनबाणपर्वतपञ्चपञ्चप्रमाणकः । तत्प्रमां निषधे गत्वा चास्तं याति दिवाकरः ॥ २१०

अर्थ (श्लोक 209 से 210): पांच हजार पांच सौ पचत्तर (२०१९६ - १४६२१ = ५५७५) योजन प्रमाण होता है। इतने प्रमाण निषध पर्वतके ऊपर जाकर वह सूर्य अस्त हो जाता है ॥ २०९-२१० ॥


जम्बूचारधरोनो च हरिभूनिषधाशुगौ । इह बाणौ पुनर्वृत्तमाद्यवीथ्याश्च विस्तृतिः ॥ २११

अर्थ: जम्बूद्वीपके चारक्षेत्रसे रहित जो हरिवर्ष और निषध पर्वतके बाण हैं वे यहां चक्षुके स्पर्शक्षेत्रके लानेमें बाण होते हैं। इनका जो वृत्त विस्तार है वह प्रथम वीथीका विस्तार (९९६४०) होता है ॥२११॥ यथा- हरिवर्षका बाण ३९००००/१९; निषध पर्वतका बाण ६३००००/१९; जम्बूद्वीपका चारक्षेत्र १८० = ३४२०/१९; ३९००००/१९ - ३४२०/१९ = ३८६५८०/१९ च. ह. व. बाण; ६३००००/१९ - ३४२०/१९ = ६२६५८०/१९ च. नि. प. बाण।


हरिभूमिगिरिकोदण्डविशेषाधं च नैषधः । पार्श्वबाहुः स देशोनषड्नवकखद्विकप्रमः ॥२१२

अर्थ: हरिवर्षके धनुषको निषध पर्वतके धनुषमेंसे कम करके शेषको आधा करनेपर जो प्राप्त हो वह निषध पर्वतकी पार्श्वभुजाका प्रमाण होता है। वह कुछ कम छह, नौ, एक, शून्य और दृष्टि अर्थात् दो इन अंकोंके बराबर है- (१२३७६८ १८/१९ - ८३३७७ ९/१९) ÷ २ = २०१५५ १४/१९ = (२०१९६ - ५/१९) ॥ २१२ ॥


हरिभूधनुराद्ये च मण्डले सप्तसप्तकम् । त्रिकत्रिकाष्टकं त्वेकविंशत्याश्च कला नव ॥ २१३

अर्थ: प्रथम वीथीमें हरिवर्षका धनुष सात, सात, तीन, तीन और आठ इन अंकोंके प्रमाण होकर उन्नीसमेंसे नौ कलाओंसे अधिक होता है - ८३३७७ ९/१९ ॥ २१३ ॥


आद्ये च निषधे मार्गे धनुरष्टौ षट्सप्तकम् । त्रिकद्व्येकं व्येकविंशत्याश्चाष्टादशकला भवेत् ॥२१४

अर्थ: प्रथम वीथीमें निषध पर्वतका धनुष आठ, छह, सात, तीन, दो और एक इन अंकोंके प्रमाण होकर एक अंकके उन्नीस भागोंमेंसे अठारह भागोंसे अधिक होता है - १२३७६८ १८/१९ ॥ २१४ ॥


मध्यमे मण्डले याति सर्ववास्त्येषु भास्करे । इषुपेषु च सर्वेषु तदा दिन-निशे समे ॥२१५

अर्थ: सूर्यके सब वीथियोंमेंसे मध्यम वीथीमें जानेपर सब क्षेत्रों और सब इषुपों (विषुपों) में दिन और रात बराबर अर्थात् पन्द्रह पन्द्रह मुहूर्त प्रमाण होते हैं ॥ २१५ ॥


मण्डले बाहिरे याति सर्ववास्त्येषु भास्करे । द्वादशाह्नि मुहूर्ताः स्युर्निशि चाष्टादशैव च ॥ २१६

अर्थ: सूर्यके सब वीथियोंमेंसे बाह्य वीथीमें जानेपर सब क्षेत्रोंमें दिनमें बारह मुहूर्त और रात्रिमें अठारह मुहूर्त ही होते हैं ॥ २१६ ॥


ज्योतिषां भास्करादीनामपरस्यां मुखं दिशि । उत्तरं च भवेत् सव्यमपसव्यं च दक्षिणम् ॥ २१७

अर्थ: सूर्य आदि सब ज्योतिषियोंका मुख पश्चिम दिशामें होता है। उनका वामभाग


आवृत्तयो ग्रहाणां१ च आग्नेय्य इति भाषिताः । दोपस्य खलु वायव्यः सकलागमकोविदैः ॥२१८

रविरिन्दुर्गृहाश्चैव नक्षत्राणि च तारकाः । परियान्ति क्रमेणैव जम्बूद्वीपादिमण्डले ॥ २१९

अर्थ (श्लोक 217 से 219): उत्तरमें और दक्षिणभाग दक्षिणमें होता है (?) ॥२१७॥ समस्त आगमके ज्ञाता श्रुतकेवलियोंके द्वारा ग्रहोंकी आवृत्तियां निश्चयसे आग्नेयी तथा दीप (चन्द्र) की आवृत्तियां वायवी बतलाई गई हैं ॥२१८॥ सूर्य, चन्द्र, ग्रह, नक्षत्र और तारा ये क्रमसे ही जम्बूद्वीपके प्रथम मण्डलमें परिक्रमा करते हैं ॥ २१९ ॥


शतानि सप्त पञ्चापि कोटीकोट्यः प्रकाशिताः । भरतस्योर्ध्वयायिन्यस्तारका ज्ञानपारगैः ॥ २२०
। ७०५००००००००००००० ।

जम्बूद्वीपे सहस्राणां शतं त्रिशत्त्रिकं पुनः । शतानि नव पञ्चाशत् कोटीकोट्योऽत्र तारकाः ॥२२२
१३३९५ ।०१५।

द्विगुणा लवणोदे ताः षड्गुणा धातकीध्वजे । गुणिता एकविंशत्या कालोदे स्युश्च तारकाः ॥ २२३
२६७९ ।०१६। धा ८०३७ ।०१६। २८१२९५ ।०१५।

षट्त्रिंशद्गुणिता ज्ञेयाः पुष्करार्धे च तारकाः । केवलज्ञानिभिर्दृष्टाः प्रत्यक्षं तास्तथा स्थिताः ॥ २२४
४८२२२ ।०१६।

षट्त्रिंशच्च शतानि स्युः षण्णवत्या युतानि च । द्वीपेष्वर्धतृतीयेषु नक्षत्राणि प्रसंख्यया ॥ २२५
। ३६९६ ।

अर्थ (श्लोक 220 से 225): ज्ञानके पारको प्राप्त हुए सर्वज्ञ देवोंके द्वारा भरत क्षेत्रके ऊपर गमन करनेवाले तारे संख्यामें सात सौ पांच कोड़ाकोड़ी प्रमाण बतलाये गये हैं ७०५००००००००००००० ॥२२०॥ इसके आगे वे विदेह क्षेत्र तक पर्वत और क्षेत्रोंमें क्रमसे इनसे दूने दूने कहे गये हैं। उसके आगे उनकी उसी क्रमसे हानि होती गई है। जैसे- हिमवान् १४१ शून्य (०) १५, हैमवत २८२ शून्य १५, महाहिमवान् ५६४ शून्य १५, हरिवर्ष ११२८ शून्य १५, निषध २२५६ शून्य १५, विदेह ४५१२ शून्य १५, नील २२५६ शून्य १५, रम्यक ११२८ शून्य १५, रुक्मि ५६४ शून्य १५, हैरण्यवत २८२ शून्य १५, शिखरी १४१ शून्य १५, ऐरावत ७०५ शून्य १४ ॥ २२१ ॥ जम्बूद्वीपमें एक सौ तेतीस हजार नौ सौ पचास कोड़ाकोड़ी तारे हैं। शून्य (०) १४ के साथ ७०५ +१४१०+२८२०+५६४०+११२८०+२२५६०+४५१२०+२२५६०+११२८०+५६४० +२८२०+१४१०+७०५ = १३३९५ शून्य १५ ॥ २२२ ॥ वे तारे इनसे दूने लवण समुद्रमें, छहगुणे धातकीखण्ड द्वीपमें, और इक्कीसगुणे कालोद समुद्रमें हैं- लवणोद २६७९ शून्य १६, धातकीखण्ड ८०३७ शून्य १६, कालोद २८१२९५ शून्य १५॥२२३॥ जम्बूद्वीपस्थ ताराओंसे छत्तीसगुणे तारे पुष्करार्ध द्वीपमें स्थित जानना चाहिये १३३९५० x ३६ = ४८२२२ शून्य १६ । वे तारे केवलज्ञानियोंके द्वारा प्रत्यक्षमें उसी प्रकारसे स्थित देखे गये हैं ॥ २२४॥ अढ़ाई द्वीपमें सब नक्षत्र संख्यामें छत्तीस सौ छानब्वे हैं- जं. ५६+ल. ११२+धा. ३३६+का ११७६+पु. २०१६=३६९६ ॥ २२५ ॥


एकादश सहस्राणि षट्शतान्यपि षोडश ।
द्वीपे द्वये तथार्धे च ग्रहाणां गणितं भवेत् ॥ २२६

अर्थ: अढ़ाई द्वीपमें ग्रहोंका प्रमाण ग्यारह हजार छह सौ सोलह है - जं. १७६+ल. ३५२+धा १०५६+का. ३६९६+पु. ६३३६=११६१६ ॥२२६॥


अष्टाशीतिशतं चैकं सहस्रं चाल्पकेतवः ।
महान्तः केतवस्तेभ्यो द्विगुणा इति वर्णिताः ॥ २२७

अर्थ: अढ़ाई द्वीपमें एक हजार एक सौ अठासी (११८८) अल्पकेतु और उनसे दूने २३७६ महाकेतु कहे गये हैं ॥ २२७ ॥


सहस्रं दशकेनोनं चन्द्रवीथ्यो रवेः पुनः ।
द्वादशैव सहस्राणि चाष्टादशगुणाष्टकम् ॥ २२८

अर्थ: दस कम एक हजार (९९०) चन्द्रवीथियां तथा बारह हजार और आठगुणित अठारह अर्थात् एक सौ चवालीस (१२१४४) सूर्यवीथियां हैं ॥ २२८ ॥


अष्टाशीतिश्च लक्षाणां चत्वारिंशत्सहस्रकम् ।
शतानि सप्त ताराणां कोटीकोट्यो नरावभौ ॥ २२९

अर्थ: मनुष्यक्षेत्रमें अठासी लाख चालीस हजार सात सौ कोड़ाकोड़ी (८८४०७ शून्य १६) तारे हैं ॥ २२९ ॥


इन्दोरिनस्य शुक्रस्य वर्षाणां नियुतेन च ।
सहस्रेण शतेनायुः सह पल्यं क्रमाद्भवेत् ॥ २३०

अर्थ: उत्कृष्ट आयु चन्द्रकी क्रमसे एक पल्य और एक लाख वर्ष, सूर्यकी एक पल्य और एक हजार वर्ष, तथा शुक्रकी एक पल्य और एक सौ वर्ष प्रमाण होती है-चन्द्र पल्य १ वर्ष १०००००, सूर्य पल्य १ वर्ष १०००, शुक्र पल्य १ वर्ष १०० ॥ २३० ॥


गुरोरन्यग्रहस्यापि पल्यं पल्यस्य चार्धकम् ।
वरावरायुस्ताराणां पादः पादार्धकं भवेत् ॥ २३१

अर्थ: बृहस्पतिकी उत्कृष्ट आयु एक पल्य तथा अन्य बुध आदि ग्रहोंकी उत्कृष्ट आयु आधा पल्य प्रमाण होती है । ताराओंकी उत्कृष्ट आयु पाव पल्य और जघन्य आयु इसके अर्ध भाग प्रमाण होती है- बृह. १ पल्य, अन्य ग्रह १/२ पल्य, तारा उ. आयु १/४ पल्य, जघन्य १/८ पल्य ॥ २३१ ॥


चन्द्राभा च सुसीमा च संज्ञया तु प्रभंकरा ।
देव्योऽर्चिमालिनी चेति चतस्रो मृगधरस्य च ॥ २३२

अर्थ: चन्द्राभा, सुसीमा, प्रभंकरा और अर्चिमालिनी नामकी चार देवियां चन्द्रके होती हैं ॥ २३२ ॥


द्युतिः सूर्यप्रभा चान्या तथा नाम्ना प्रभंकरा ।
देव्योऽर्चिमालिनी चेति चतस्रो भास्करस्य च ॥ २३३

अर्थ: द्युति, सूर्यप्रभा, प्रभंकरा और अर्चिमालिनी नामकी चार देवियां सूर्यके होती हैं ॥ २३३ ॥


चतस्रश्च सहस्राणां परिवारसुराङ्गनाः ।
तासां पृथक् पृथक् ताश्च विकुर्वन्ति च तत्प्रमाः ॥ २३४

अर्थ: उनकी पृथक् पृथक् चार हजार परिवार देवियां होती हैं । वे प्रमुख देवियां उक्त परिवार देवियोंके प्रमाण (४०००) विक्रिया करती हैं ॥२३४॥


आयुर्ज्योतिष्कदेवीनां स्वस्वदेवायुरर्धकम् । सर्वेभ्यश्च निकृष्टानां देव्यो द्वात्रिंशदेव च॥ २३५

अर्थ: ज्योतिष्क देवियोंकी आयु अपने अपने देवोंकी आयुके अर्ध भाग प्रमाण होती है। सबसे निकृष्ट देवोंके बत्तीस ही देवियां होती हैं ॥ २३५॥


अष्टाशीत्यस्तारकोरुग्रहाणां
चारो वक्रं विप्रवासोदयाश्च ।
मार्गा वीथ्यो मण्डलादीनि चापि
ग्राह्यं शेषं ज्यौतिषग्रन्थदृष्टम् ॥ २३६

अर्थ: अठासी नक्षत्र, तारका और महाग्रहोंके संचार, वक्र, विप्रवास (?) उदय, मार्ग, वीथियां और मण्डल आदिका शेष कथन ज्योतिष ग्रन्थोंमें देखकर जानना चाहिये ॥ २३६ ॥

सप्तमो विभागः

वक्ष्ये स्तुत्वा नुतानीशान् मनुष्यविबुधैर्बुधैः । अधोलोकस्य संक्षेपं मुदा लब्धामृतोपमम् ॥ १

अर्थ: विद्वान् मनुष्यों और देवोंके द्वारा वन्दित ऐसे जिनेन्द्रोंकी स्तुति करके हर्षसे प्राप्त हुए अमृतके समान अधोलोकके संक्षेपको कहता हूँ ॥ १ ॥ उनका विस्तार जघन्यसे संख्यात करोड़ योजन और उत्कर्षसे असंख्यात करोड़ योजन है। आकारमें वे समचतुष्कोण हैं। उनका बाहल्य तीन सौ (३००) योजन मात्र है। इनमेंसे प्रत्येकके मध्यमें एक सौ (१००) योजन ऊंचा एक एक कूट स्थित है [ जिसके ऊपर चैत्यालय विराजमान है ] ॥ १ ॥


चित्रा वज्रा च वैडूर्या लोहिताक्षा च मेदिनी । मसारकल्पा गोमेदा प्रवालेति च सप्तमी ॥ २

अर्थ: कूटोंके ऊपर पद्मराग मणिमय कलशोंसे सुशोभित, तथा चार गोपुर, तीन मणिमय प्राकार, वन, ध्वजाओं एवं मालाओंसे संयुक्त जिनगृह विराजते हैं ॥२॥


ज्योतिरसाऽञ्जना चैव तथैवाञ्जनमूलिका । अङ्का स्फटिकसंज्ञा च चन्दना बर्बकेति च ॥ ३

बकुला पञ्चदशयुक्ता षोडशी च शिलाह्वया । सहस्रमाना चैकैकाप्यालोकान्ताच्च विस्तृता ॥ ४

अर्थ (श्लोक 2 से 4): चित्रा, वज्रा, वैडूर्या, लोहिताक्षा, मसारकल्पा, गोमेदा, सातवीं प्रवाला, ज्योतिरसा, अंजना, अंजनमूलिका, अंका, स्फटिका, चन्दना, बर्बका, पन्द्रहवीं बकुला और सोलहवीं शिला नामकी; इन सोलह पृथिवियोंमें एक एकका प्रमाण (बाहल्य) एक हजार योजन है। ये सब पृथिवियां लोक पर्यन्त विस्तृत हैं ॥२-४॥


इयं चित्रा ततो वज्रा वैडूर्या तु परा ततः । क्रमशोधःस्थिता एवं षोडशैता वसुंधराः ॥ ५

अर्थ: यह सबसे ऊपर चित्रा पृथिवी स्थित है, उसके नीचे वज्रा, उसके नीचे वैडूर्या; इस प्रकारसे ये सोलह पृथिवियां क्रमसे नीचे नीचे स्थित हैं ॥५॥


सहस्राणामशीतिश्च बाहल्यं चतुरुत्तरा । ततः सप्तदशी भूमिः पङ्काद्या किल नामतः ॥ ६

अर्थ: उनके नीचे सत्तरहवीं पंका नामकी पृथिवी स्थित है। उसका बाहल्य चौरासी हजार (८४०००) योजन प्रमाण है ॥ ६ ॥


ततोऽन्त्याष्टादशा भूमिर्बाहुल्येन सहस्रिका । अशीतिगुणिता नाम्नाप्येषा चाब्बहुला किल ॥ ७

अर्थ: उसके नीचे अन्तिम अब्बहुला नामकी अठारहवीं पृथिवी है। उसका बाहल्य अस्सी हजार (८००००) योजन मात्र है ॥ ७ ॥


योजनानामधस्त्यक्त्वा सहस्रमवनाविह । स्थानानि सन्ति देवानां (?) प्रकीर्णानि समन्ततः ॥ ८

अर्थ: इस पृथिवीमें नीचे एक हजार (१०००) योजन छोड़कर सब ओर देवियोंके प्रकीर्णक स्थान हैं (?) ॥८॥


रत्नप्रभेति तेनेयं भूरुक्ता गुणनामतः । तिर्यग्लोकाश्रिते तस्याः सहस्रे चित्रनामके ॥ ९

व्यन्तराणामसंख्येया आलया जन्मभूमयः । संख्येयविस्तृता एव सर्वे ते चात्र भाषिताः ॥ १०

अर्थ (श्लोक 9 से 10): इसलिये इस पृथिवीका ‘रत्नप्रभा’ यह सार्थक नाम कहा गया है। तिर्यग्लोकके आश्रित एवं एक हजार योजन मोटी चित्रा नामक पृथिवीके ऊपर व्यन्तर देवोंके जन्मभूमिस्वरूप असंख्यात भवन हैं। यहां वे सब संख्यात योजन विस्तृत कहे गये हैं ॥ ९-१० ॥


सहस्रैरष्टसप्तत्या युक्तलक्षरुरुन्द्रके । मध्ये रत्नप्रभायां स्युर्भावना भवनालया ॥ ११
। १७८००० ।

अर्थ: हजार सहित एक लाख (१७८०००) योजन विस्तार युक्त रत्नप्रभा पृथिवीके मध्य भागमें भवनवासियोंके भवन हैं ॥ ११ ॥


असुरा नागनामानः सुपर्णा द्वीपसंज्ञकाः । समुद्रास्तनिता विद्युद्दिगग्निपवनाह्वकाः ॥ १२

भावना दशधा देवाः कुमारोत्तरनामकाः । भवनानां तु संख्यानं शास्त्रदृष्टं निशम्यताम् ॥ १३

नियुतानां चतुःषष्टिरसुराणामुदाहृता । भवनान्यथ नागानामशीतिश्चतुरोत्तरा ॥ १४
। ६४००००० । [८४०००००] ।

द्विसप्ततिः सुपर्णानां नियुतानां च लक्ष्येत् । नवतिः षट् च वातानां संख्यया भवनानि तु ॥ १५
[७२०००००] । ९६००००० ।

शेषषण्णां च लक्षाणि प्रत्येकं षट् च सप्ततिः । सप्तकोट्यो द्विसप्ततिनियुताः सर्वसंग्रहः ॥ १६
। ७६००००० । [७७२०००००] ।

तावत्प्रमा जिनेन्द्राणामालयाः शुभदर्शनाः । सदा रत्नमया भान्ति भव्यानां मुक्तिहेतवः ॥ १७

योजनासंख्यकोटीश्च विस्तीर्णानि हि कानिचित् । संख्येययोजनानीति दृष्ट्वान्युक्तानि चार्हता ॥ १८

अर्थ (श्लोक 12 से 18): असुरकुमार, नागकुमार, सुपर्णकुमार, दीपकुमार, उदधिकुमार, स्तनितकुमार, विद्युत्कुमार, दिक्कुमार, अग्निकुमार और पवन (वात) कुमार; ये दस प्रकारके भवनवासी देव हैं । इन सबके नामोंके आगे ‘कुमार’ शब्दका प्रयोग किया जाता है । उनके भवनोंकी जो संख्या शास्त्रमें देखी गई है उसे सुनिये ॥ १२-१३ ॥ ये भवन असुरकुमारोंके चौंसठ (६४) लाख, नागकुमारोंके चौरासी (८४) लाख, सुपर्णकुमारोंके बहत्तर (७२) लाख, वातकुमारोंके छ्यानबै (९६) लाख, तथा शेष छह कुमारोंके वे छहत्तर (७६) लाख कहे गये हैं। इन सबकी समस्त संख्याका प्रमाण सात करोड़ बहत्तर लाख (७७२०००००) है ॥ १४-१६ ॥ इन भवनोंमें उतने ही रत्नमय जिनेन्द्र देवोंके आलय (जिनभवन) सदा शोभायमान रहते हैं। उनका दर्शन पुण्यबन्धक है। ये जिनभवन भव्य जीवोंके लिये मुक्तिप्राप्तिके कारण हैं ॥ १७ ॥ उनमें कितने ही भवन असंख्यात करोड़ योजन तथा कितने ही संख्यात योजन विस्तृत हैं, यह विस्तार अर्हन्त भगवान्‌के द्वारा प्रत्यक्ष देखकर कहा गया है ॥ १८ ॥ यहां दो गाथायें कही गई हैं–


जोयणसंखासंखाकोडी तव्वित्थडं तु चउरस्सा । तिसयं बहलं मज्झं पडि सयतुंगेक्ककूडं च ॥ १

सुगन्धकुसुमाच्छन्नरत्नभूम्युज्ज्वलानि च।
अवलम्बितधामानि धूपस्रोतोवहानि च ॥२०

तुरुष्कागरुगोशीर्षपत्रकुङ्कुमगन्धितैः।
उपस्थानसभाहर्म्यवासगेहैर्युतानि च ॥ २१

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धैर्दिव्यमनोहरैः।
भवनान्यतिपूर्णानि भोगैर्नित्यमनःप्रियैः ॥ २२

अर्थ (श्लोक 19 से 22): भवनवासी देवोंके वे भवन चतुष्कोण, रत्नोंसे प्रकाशमान, विकसित, घ्राणेन्द्रियको आनन्दित करनेवाले गन्धसे संयुक्त, नित्य उद्योतसे शुभ; सुगन्धित कुसुमोंसे व्याप्त ऐसी रत्नमय भूमियोंसे उज्ज्वल, तेजका अवलम्बन करनेवाले, धूपके प्रवाहको धारण करनेवाले; तुरुष्क (लोभान), अगरु, गोशीर्ष, पत्र एवं कुंकुमसे सुवासित ऐसे उपस्थानों, सभाभवनों एवं वासगृहोंसे संयुक्त तथा दिव्य व मनोहर ऐसे शब्द, रूप, रस, स्पर्श और गन्धसे एवं नित्य ही मनको मुदित करनेवाले भोगोंसे परिपूर्ण हैं ॥१९-२२॥


अम्लान्यरजस्कानि वरशय्यासनानि च।
श्लक्ष्णानि नयनेष्टानि इहात्यनुपमानि च ॥२३

अर्थ: इन भवनोंमें निर्मल, धूलिसे रहित, चिक्कण एवं नेत्रोंको सन्तुष्ट करनेवाली सर्वोत्कृष्ट शय्यायें और आसन सुशोभित हैं ॥२३॥


रत्नाभरणदीप्ताङ्गाः संततानङ्गसंगिनः।
अङ्गनाभिर्वराङ्गाभिर्मोदन्ते तेषु भावनाः ॥ २४

अर्थ: उन भवनोंमें रत्नमय आभरणोंसे विभूषित शरीरसे संयुक्त और निरन्तर काममें आसक्त रहनेवाले वे भवनवासी देव सुन्दर शरीरवाली देवांगनाओंके साथ आनन्दको प्राप्त होते हैं ॥ २४॥


तत्राष्टगुणमैश्वर्यं स्वपूर्वतपसः फलम्।
अव्याकुलमतिश्लाघ्यं प्राप्नुवन्त्यन्यदुर्लभम् ॥२५

अर्थ: वहांपर वे देव अपने पूर्वकृत तपके प्रभावसे उत्पन्न, निराकुल, अतिशय प्रशंसनीय और दूसरोंको दुर्लभ ऐसे अणिमा-महिमादि रूप आठ प्रकारके ऐश्वर्यको प्राप्त होते हैं ॥ २५॥


असुरेन्द्रो हि चमरस्ततो वैरोचनोऽपि च।
भूतानन्दश्च नागानां धरणानन्द एव च ॥ २६

वेणुदेवः सुपर्णानां वेणुधारी च नामतः।
पूर्ण इन्द्रो वशिष्ठश्च द्वीपनाम्नां च भाषितः ॥२७

जलप्रभः समुद्राणां जलकान्तश्च देवराट्।
स्तनितानां पतिर्घोषो महाघोषश्च नामतः ॥२८

विद्युतां हरिषेणश्च हरिकान्तश्च भाषितौ।
दिशां चामितगत्याख्यो नाम्ना चामितवाहनः ॥२९

अग्नीन्द्रोऽग्निशिखो नाम्ना अग्निवाहन इत्यपि।
वेलम्बो नाम वातानां द्वितीयश्च प्रभञ्जनः ॥३०

अर्थ (श्लोक 26 से 30): इनमें असुरकुमारोंके इन्द्र चमर और वैरोचन, नागकुमारोंके भूतानन्द और धरणानन्द, सुपर्णकुमारोंके वेणुदेव और वेणुधारी, द्वीपकुमारोंके पूर्ण और वशिष्ठ इन्द्र, उदधिकुमारोंके जलप्रभ और जलकान्त इन्द्र, स्तनितकुमारोंके अधिपति घोष और महाघोष, विद्युत्कुमारोंके हरिषेण और हरिकान्त, दिक्कुमारोंके अमितगति और अमितवाहन, अग्निकुमारोंके अग्निशिख और अग्निवाहन तथा वातकुमारोंके वेलम्ब और दूसरा प्रभंजन; इस प्रकार उन दस प्रकारके


दश पूर्वोदिता येषामिन्द्रा ये स्युर्द्वयोर्द्वयोः ।
दिशि ते दक्षिणस्यां च शेषास्तिष्ठन्ति चोत्तरे ॥३१

अर्थ (श्लोक 26 से 31): भवनवासियोंमें ये दो दो इन्द्र हैं। इन दो दो इन्द्रोंमें जिन (चमर व भूतानन्द आदि) दस इन्द्रोंका पूर्वमें निर्देश किया गया है वे दक्षिण दिशामें तथा शेष (वैरोचन व धरणानन्द आदि) दस इन्द्र उत्तर दिशामें स्थित हैं ॥२६-३१॥


चमरस्य चतुस्त्रिंश[त्त्रिंश]द्वैरोचनस्य तु ।
नियुतानामिति ज्ञेयं भवनानि प्रमाणतः ॥ ३२

भूतानन्दस्य लक्षाणां चत्वारिंशच्चतुर्युता ।
भवनानि धरणस्यैव चत्वारिंशद्भवन्ति च ॥३३

त्रिंशदष्टौ च वेणोः स्युश्चतुस्त्रिंशत्तु धारिणः ।
चत्वारिंशच्च पूर्णस्य वशिष्ठे षट्कृतिं भजेत् ॥३४

जलप्रभश्च घोषश्च हरिषेणोऽमिताह्वयः ।
तुल्या अग्निशिखाश्चैते पूर्णस्येव प्रसंख्यया ॥ ३५
। ४०००००० ।

जलकान्तो महाघोषो हरिकान्तोऽमितवाहनः ।
वशिष्ठेन समा एते पञ्चमश्चाग्निवाहनः ॥३६
। ३६००००० ।

वैलम्बस्य पञ्चाशत् षट्चत्वारिंशदेव च ।
प्रभञ्जनस्य वेद्यानि नियुतानीह संख्यया ॥३७
। ५०००००० । ४६००००० ।

विंशतिर्भवनेन्द्राणां उपेन्द्रा अपि विंशतिः ।
यौवराज्येन तेनैव यान्त्यन्तं जीवितस्य ते ॥३८

अर्थ (श्लोक 32 से 38): उक्त बीस इन्द्रोंमेंसे चमरेन्द्रेके चौंतीस (३४) लाख और वैरोचनके तीस (३०) लाख प्रमाण भवन जानना चाहिये। भूतानन्दके चवालीस (४४) लाख और धरणानन्दके चालीस (४०) लाख ही भवन हैं। वेणुके अड़तीस (३८) लाख और वेणुधारीके चौंतीस (३४) लाख, पूर्णके चालीस (४०) लाख और वशिष्ठके छहके वर्ग अर्थात् छत्तीस (६×६=३६) लाख; जलप्रभ, घोष, हरिषेण, अमित और अग्निशिख इनमेंसे प्रत्येकके संख्यामें पूर्ण इन्द्रके समान चालीस चालीस लाख (४००००००); जलकान्त, महाघोष, हरिकान्त, अमितवाहन और पांचवां अग्निवाहन; इनमेंसे प्रत्येकके वशिष्ठके समान छत्तीस छत्तीस (३६०००००) लाख तथा वैलम्बके पचास लाख (५००००००) और प्रभंजनके छयालीस लाख (४६०००००) संख्या प्रमाण भवन जानना चाहिये ॥३२-३७॥ उपर्युक्त बीस भवनवासी इन्द्रोंके बीस उपेन्द्र भी होते हैं। वे उनके युवराजके समान होते हुए जीवितके अन्त अर्थात् मरणको प्राप्त होते हैं ॥३८॥ यहां त्रिलोकप्रज्ञप्तिकी उपयोगी गाथायें -


अत्रोपयोगिन्यस्त्रिलोकप्रज्ञप्तिगाथाः [३, ६३-६८]


एक्केक्केसिं इंदं परिवारसुरा हवंति दसभेया ।
पडिंदा तेत्तीसं तिदसा सामाणिया दिसाइंदा ॥३

अर्थ (श्लोक 3 से 8): एक एक इन्द्रके दस प्रकारके परिवार देव होते हैं - प्रतीन्द्र, त्रायस्त्रिंश देव, सामानिक, दिशाइन्द्र (लोकपाल), तनुरक्ष (आत्मरक्ष), तीन पारिषद, सात अनीक, प्रकीर्णक, आभियोग्य और किल्विषिक; ये क्रमसे इन्द्रके परिवार देव कहे गये हैं। इनमें इन्द्र राजाके सदृश, प्रतीन्द्र युवराजके समान, त्रायस्त्रिंश देव पुत्रके सदृश, सामानिक देव पत्नीके समान, चार लोकपाल कोतवालोंके सदृश, सब तनुरक्ष देव अंगरक्षकोंके समान; तीन पारिषद बाह्य, मध्य और अभ्यन्तर समितिके सदस्योंके समान; अनीक देव सेनाके सदृश, प्रकीर्णक पुरवासी (प्रजा) जनोंके सदृश, आभियोग्य देव परिचारक (दास) के सदृश, और किल्विषकि देव चाण्डालके सदृश होते हैं। इस प्रकार उपर्युक्त देवपरिवारोंके लिये ये लौकिक दृष्टान्त हैं ॥३-८॥


इंदा रायरिच्छा जुवरायसमा हवंति पडिंदा ।
पुत्तणिहा तेत्तीसं तिदसा सामाणिया कलत्तं वा ॥५

अर्थ: सामानिक देव चमरेन्द्रके चौंसठ हजार (६४०००) तथा उत्तर इन्द्र (वैरोचन) के साठ हजार (६००००) कहे गये हैं ॥३९॥


भूतानन्दस्य पञ्चाशत्सहस्राणि पुनश्च षट् । पञ्चाशदेव शेषाणां प्रत्येकमिति वर्ण्यते ॥४०

अर्थ: ये देव भूतानन्दके पचास और छह अर्थात् छप्पन हजार (५६०००) तथा शेष सत्तरह इन्द्रोंमें प्रत्येकके पचास हजार (५००००) ही कहे जाते हैं ॥४०॥


त्रायस्त्रिंशाः सुरास्तेषां त्र्यधिका त्रिंशदेकशः । चत्वारो लोकपालाश्च प्रत्येकं ते च दिग्गताः ॥४१

अर्थ: उपर्युक्त बीस इन्द्रोंमेंसे प्रत्येकके त्रायस्त्रिंश देव तेतीस तथा लोकपाल चार होते हैं और वे एक एक दिशामें स्थित होते हैं ॥४१॥


षट्पञ्चाशत्सहस्राणि चमरे नियुतद्वयम् । चत्वारिंशत्सहस्राणि नियुते द्वे परस्य च ॥४२

चतुर्विंशतिसहस्राणि भूतानन्दस्य लक्षक- । द्वितयं चात्मरक्षाश्च शेषाणां नियुतद्वयम् ॥४३

अर्थ (श्लोक 42 से 43): आत्मरक्ष देव चमरेन्द्रके दो लाख छप्पन हजार (२५६०००), वैरोचनके दो लाख चालीस हजार (२४००००), भूतानन्दके दो लाख चौबीस हजार (२२४०००) तथा शेष सत्तरह इन्द्रोंके दो दो लाख (२०००००) होते हैं ॥४२-४३॥


चमरस्य सहस्रं स्यादष्टाविंशतिताडितम् । षड्विंशत्येतरस्यापि भूतानन्दस्य षड्गुणम् ॥४४

चतुर्गुणं तु शेषाणां परिषद्यान्तराश्रिता । द्वाभ्यां द्वाभ्यां सहस्राभ्यामधिका मध्यमान्तिमा ॥४५

अर्थ (श्लोक 44 से 45): पारिषदोंमें अभ्यन्तर परिषद्के आश्रित देव चमरेन्द्रके अट्ठाईस हजार (२८०००), वैरोचनके छब्बीस हजार (२६०००), भूतानन्दके छह हजार (६०००), तथा शेष सत्तरहके चार चार हजार (४०००) होते हैं। मध्यम परिषद्के आश्रित वे देव इनसे क्रमशः दो हजार अधिक (३००००, २८०००, ८०००, ६०००), तथा इनसे भी दो हजार अधिक (३२०००, ३००००, १००००, ८०००) वे देव बाह्य परिषद्के आश्रित होते हैं ॥४४-४५॥


जतुश्चन्द्रा च समिता बाह्यमध्यान्तराश्रिताः । संज्ञाः परिषदामेता याथासंख्येन भाषिताः ॥४६

अर्थ: उन तीन परिषदोंमेंसे बाह्य, मध्यम और अभ्यन्तर परिषद्की यथाक्रमसे जतु, चन्द्रा और समिता ये संज्ञायें कही गई हैं ॥४६॥


सप्तैव च स्युरनीकाः सप्तकक्षाः पृथक् पृथक् । स्वसामानिकतुल्यः स्यात्प्रथमो द्विगुण आन्तिमात् ॥

अर्थ: अनीक देव सात ही होते हैं। उनमें अलग अलग सात कक्षायें होती हैं। उनमेंसे प्रथम कक्षामें संख्याकी अपेक्षा अपने सामानिक देवोंके बराबर देव रहते हैं, आगे वे अन्तिम कक्षा तक उत्तरोत्तर दूने दूने होते गये हैं ॥४७॥


असुरस्य लुलापाश्वरथदन्तिपदातिक- ।
गन्धर्वनर्तनानीकाः सप्तैत्येते भवन्ति च ॥ ४८ ॥

एषां महत्तराः षट् च प्रोक्ता एका महत्तरी । शेषेषु प्रथमानीकाः क्रमान्नौतार्क्ष्यवारणाः ॥ ४९

मकरः खड्गी च करभो मृगारिशिबिकाश्वकाः । शेषानीकाश्च पूर्वोक्तवद्भवन्तीति निश्चिताः ॥

अर्थ (श्लोक 48 से 50): असुर जातिके देवोंमें महिष, अश्व, रथ, हाथी, पादचारी, गन्धर्व और नर्तक ये सात अनीक देव होते हैं। इनमें छह महत्तर और एक महत्तरी कही गई है। शेष नौ भवनवासी देवोंमें क्रमसे नाव, गरुड पक्षी, हाथी, मगर, खड्गी, ऊंट, सिंह, शिविक (गेंडा) और अश्व ये प्रथम अनीक देव तथा शेष (द्वितीय आदि) अनीक देव पूर्वोक्त अनीकोंके ही समान होते हैं, यह निश्चित समझना चाहिये ॥४८-५०॥


पदमात्रगुणसंवर्गगुणितादिर्मुखोनकः । रूपोनकगुणाप्तश्च गुणसंकलितं भवेत् ॥ ५१

अर्थ: गच्छ प्रमाण गुणकारोंको परस्पर गुणित करके प्राप्त राशिसे आदि (मुख) को गुणित करनेपर जो संख्या प्राप्त हो उसमेंसे मुखको कम करके शेषमें एक कम गुणकारका भाग देनेपर गुणसंकलनका प्रमाण होता है ॥५१॥


प्रकीर्णकादिसंख्यानं सर्वेष्विन्द्रेषु यद्भवेत् ।
तत्संख्यानोपदेशश्च नष्टः कालवशादिह ॥ ५२

अर्थ: सब इन्द्रोंमें प्रकीर्णक आदि देवोंकी जितनी संख्या है उस संख्याका उपदेश कालवश यहां नष्ट हो चुका है ॥ ५२ ॥


षट्पञ्चाशत्सहस्राणि चमरस्य वरस्त्रियः ।
षोडशात्र सहस्राणि तस्य वल्लभिका मताः ॥ ५३

कृष्णा सुमेघनामा च सुकाख्या च सुकाढ्यया ।
रत्निका च महादेव्यः पञ्चैताश्चमरस्य च ॥ ५४

एकोनाष्टसहस्राणि पृथक् ताश्च विकुर्वते ।
वैरोचनस्य चेन्द्रस्य तथा तावत्य एव च ॥ ५५

'पद्मदेवी महापद्मा पद्मश्रीः कनकक्रिया ।
युक्ता कनकमाला च महादेव्योऽस्य पञ्च च ॥ ५६

अर्थ (श्लोक 53 से 56): चमरेन्द्रके छप्पन हजार (५६०००) उत्तम देवियां होती हैं । इनमेंसे सोलह हजार उसकी वल्लभायें मानी गई हैं ॥ ५३ ॥ कृष्णा, सुमेघा, सुका, सुकाढचा और रत्निका ये पांच चमरेन्द्रकी महादेवी मानी गई हैं ॥ ५४ ॥ वे देवियां एक कम आठ हजार (७९९९) रूपोंकी पृथक् विक्रिया करती हैं । उतनी (५६०००) ही देवियां वैरोचन इन्द्रके भी हैं ॥ ५५ ॥ इस वैरोचन इन्द्रकी पांच महादेवीयोंके नाम ये हैं- पद्मदेवी, महापद्मा, पद्मश्री, कनकश्री और कनकमाला ॥ ५६ ॥


नागानां च सहस्राणि पञ्चाशत्प्रवरस्त्रियः ।
दश तासु सहस्राणि मता वल्लभिकाङ्गनाः ॥ ५७

सुपर्णानां सहस्राणां चत्वारिंशच्चतुर्युता ।
योषितस्तासु चत्वारि सहस्राणि प्रियाङ्गनाः ॥ ५८

द्वात्रिंशद् द्वात्रिंशत्सहस्राणि च योषिताम् ।
शेषाणां च सहस्रे द्वे द्वेऽत्र वल्लभिकाङ्गनाः ॥ ५९

पञ्च पञ्चाग्रदेव्यश्च विक्रियाः पूर्ववन्मताः ।
शेषाणां च रूपोनषट्सहस्रं विकुर्वते ॥ ६०
। ५९९९ ।

अर्थ (श्लोक 57 से 60): नागकुमारोंके इन्द्रों (भूतानन्द और धरणानन्द) के पचास हजार (५००००) उत्तम देवांगनायें हैं, उनमें दस हजार (१००००) देवियां वल्लभा मानी गई हैं ॥ ५७ ॥ सुपर्णकुमारेन्द्रों (वेणु और वेणुधारी) के चवालीस हजार (४४०००) देवांगनायें हैं, उनमें चार हजार (४०००) वल्लभायें हैं ॥ ५८ ॥ शेष (पूर्ण और वशिष्ठ आदि) इन्द्रोंके बत्तीस हजार (३२०००-३२०००) देवांगनायें हैं, इनमेंसे दो दो हजार (२०००-२०००) वल्लभायें हैं ॥ ५९ ॥ शेष इन्द्रोंके विक्रियाको करनेवाली अग्रदेवियां पूर्वके समान पांच पांच मानी गई हैं वे एक कम छह हजार (५९९९) रूपोंकी विक्रिया करती हैं ॥ ६० ॥


पञ्च चत्वारि च त्रीणि पञ्चाशद्घ्नानि योषिताम् ।
चमरे पारिषद्यानामासन्नादिक्रमाच्च ताः ॥ ६१
। २५० । २०० । १५० ।

पञ्चाशद्घ्नानि षट् पञ्च चत्वार्येवं परस्य च ।
नागानां द्विशतं षष्टि-चत्वारिंशद्युतं शतम् ॥ ६२
३०० । २५० । २०० । २०० । १६० । १४० ।

अर्थ (श्लोक 61 से 62): वे देवियां चमरेन्द्रके पारिषद देवोंके अभ्यन्तर परिषद् आदिके क्रमसे पचाससे गुणित पांच, चार और तीन अर्थात् अढ़ाई सौ (५०x५ = २५०), दो सौ (५० x ४) और डेढ़ सौ (५० x ३) हैं- अभ्यन्तर पारिषद २५०, मध्यम पा. २००, बाह्य पा. १५० ॥ ६१ ॥ वे देवियां द्वितीय वैरोचन इन्द्रके पारिषदोंके यथाक्रमसे पचास गुणित छह (३००), पांच (२५०) और


गरुडानां षष्टिसंयुक्तं चत्वारिंशद्युतं पुनः । सविंशतिशतं परिषद्देवीनां च यथाक्रमम् ॥ ६३

चत्वारिंशद्युतं विंशयुतं शुद्धं शतं भवेत् । द्वीपादीनां च शेषाणां परिषत्पुरयोषिताम् ॥ ६४

अर्थ (श्लोक 62 से 64): चार (२००) मात्र हैं। उक्त देवियां नागेन्द्रोंके परिषदोंके पूर्वोक्त क्रमसे दो सौ (२००), एक सौ साठ (१६०) और एक सौ चालीस (१४०) हैं ॥ ६२ ॥ गरुडेन्द्रोंके परिषदोंके वे देवियां यथाक्रमसे एक सौ साठ (१६०), एक सौ चालीस (१४०) और एक सौ बीस (१२०) हैं ॥ ६३ ॥ शेष द्वीपकुमारेन्द्रादिकोंमें प्रत्येकके परिषद् देवोंके वे देवियां क्रमशः एक सौ चालीस (१४०), एक सौ बीस (१२०) और केवल सौ (१००) मात्र हैं ॥ ६४ ॥


सेनामहत्तराणां च देव्यश्चात्मरक्षिणाम् । पृथक् पृथक् शतं सेनासुराणां च तदर्धकम् ॥६५

प्रकीर्णकत्रयस्यापि जिनदृष्टप्रमाणकाः । देव्यः सर्वनिकृष्टानां द्वात्रिंशदिति भाषिताः ॥ ६६

अर्थ (श्लोक 65 से 66): वे देवियां सेनामहत्तरोंके और आत्मरक्षक देवोंके पृथक् पृथक् सौ (१००) तथा अनीक देवोंके उनसे आधी (५०) हैं ॥ ६५॥ शेष प्रकीर्णक आदि तीन प्रकारके देवोंके जिन भगवान्‌के द्वारा देखी गई संख्या प्रमाण देवियां होती हैं [ अभिप्राय यह कि उनकी संख्याके प्रमाणका प्ररूपक उपदेश इस समय उपलब्ध नहीं हैं ] । सबसे निकृष्ट देवोंके बत्तीस (३२) देवियां कहीं गई हैं ॥ ६६ ॥


प्रधानपरिवाराः स्युरिन्द्राणामिमे सुराः । अप्रधानपरीवाराः संख्यातीतान्यनिर्जराः ॥ ६७

अर्थ: उपर्युक्त ये सामानिक आदि देव इन्द्रोंके प्रधान परिवारस्वरूप हैं । उनके अप्रधान परिवारस्वरूप अन्य देव असंख्यात हैं ॥ ६७ ॥


सामानिकप्रतीन्द्रेषु त्रायस्त्रिंशाङ्गकेषु च । विक्रियापरिवारर्द्धिस्थितयः पतिभिः समाः ॥ ६८

सर्वे कायप्रवीचारा इन्द्राः केवलयाज्ञया । छत्रसिंहासनाभ्यां च चामरैरपि चाधिकाः ॥ ६९

अर्थ (श्लोक 68 से 69): सामानिक, प्रतीन्द्र और त्रायस्त्रिंश नामक देवोंमें विक्रिया, परिवार, ऋद्धि और आयुस्थिति अपने अपने इन्द्रोंके समान होती हैं ॥६८॥ ये सब देव कायप्रवीचारसे सहित हैं । इन्द्र उन सामानिक आदि देवोंकी अपेक्षा केवल आज्ञा, छत्र, सिंहासन और चामरोंसे अधिक होते हैं॥६९॥


चमरे सागरायुः स्यात्पक्षादुच्छ्वसनं भवेत् । समासहस्रेणाहारश्चान्यस्मिन्नधिकं त्रयम् ॥ ७०

भूतानन्दे त्रिपल्यायुर्धरणस्य तु साधिकम् । सुपर्णद्वीपसंज्ञानां द्विपल्यं सार्धसाधिकम् ॥ ७१

सार्धेन द्वादशाह्नेन आहारश्चोपतिष्ठते । तावन्मुहूर्तैरुच्छ्वासस्तेषां खल्वपि जायते ॥ ७२

अर्थ (श्लोक 70 से 72): चमरेन्द्रकी उत्कृष्ट आयु एक सागरोपम प्रमाण होती है । उसके पक्ष (१५ दिन) में एक वार उच्छ्वास और एक हजार वर्षमें आहारग्रहण होता है । वैरोचन इन्द्रकी आयु आदि उन तीनका प्रमाण चमरेन्द्रकी अपेक्षा कुछ अधिक होता है ॥ ७० ॥ भूतानन्दकी उत्कृष्ट आयु तीन पल्योपम प्रमाण तथा धरणानन्दकी उससे कुछ अधिक होती है । सुपर्ण और द्वीपकुमारोंके इन्द्रोंकी वह आयु अढ़ाई (२ १/२) पल्योपम प्रमाण होती है । उनमें वेणुधारी और वशिष्ठकी आयु वेणु और पूर्ण इन्द्रसे कुछ अधिक होती है ॥ ७१ ॥ वे साढ़े बारह दिनमें आहार ग्रहण करते हैं। तथा उतने (१२ १/२) ही मुहूर्तोंमें उच्छ्वास भी लेते हैं ॥ ७२ ॥


समुद्रविद्युतस्तनिता द्विपल्याधिकजीविनः ।
द्वादशाह्नेन चाहारः श्वासस्तावन्मुहूर्तकैः ॥ ७३

अर्थ: उदधिकुमार, विद्युत्कुमार और स्तनितकुमार देवोंमें दक्षिण इन्द्रोंकी आयु दो पल्य और उत्तर इन्द्रोंकी उससे कुछ अधिक होती है । वे बारह दिनोंमें आहार ग्रहण करते हैं तथा उतने (१२) ही मुहूर्तोंमें उच्छ्वास लेते हैं ॥७३॥


दिगग्निवातसंज्ञानां पल्यं सार्धं च साधिकम् ।
सार्धसप्तदिनैर्भुक्तिः श्वासस्तावन्मुहूर्तकैः ॥ ७४

अर्थ: दिक्कुमार, अग्निकुमार और वायुकुमार देवोंमें दक्षिण इन्द्रोंकी आयु डेढ़ पल्य और उत्तर इन्द्रोंकी उससे कुछ अधिक होती है । वे साढ़े सात (७ १/२) दिनोंमें आहार ग्रहण करते हैं तथा उतने (७ १/२) ही मुहूर्तोंमें उच्छ्वास लेते हैं ॥ ७४ ॥


त्रायस्त्रिंशप्रतीन्द्राणां सामानिकदिवौकसाम् ।
आयुराहारकोच्छ्वासाः स्वैः स्वैरिन्द्रैः समाः खलु ॥७५

अर्थ: त्रायस्त्रिश, प्रतीन्द्र और सामानिक देवोंकी आयु, आहारग्रहण एवं उच्छ्वासका काल अपने अपने इन्द्रोंके समान है ॥ ७५ ॥


सार्धद्विपल्यमायुष्यं चमरस्य तु योषिताम् ।
पल्यत्रयं परस्यापि भोगिनां पल्यकाष्टमः ? ॥ ७६

पूर्वकोटित्रयं चायुः सुपर्णेन्द्राङ्गनास्वपि ।
द्वीपादिशेषकेन्द्राणां वर्षकोटित्रयं भवेत् ॥ ७७

अर्थ (श्लोक 76 से 77): चमरेन्द्रकी देवियोंकी आयु अढ़ाई (२ १/२) पल्य, वैरोचन इन्द्रकी देवियोंकी तीन (३) पल्य, नागकुमार देवियोंकी आयु पल्यके आठवें भाग (१/८), सुपर्णकुमार इन्द्रोंकी देवांगनाओंकी वह आयु तीन पूर्वकोटि, तथा द्वीपकुमार आदि शेष इन्द्रोंकी देवियोंकी आयु तीन करोड़ (३०००००००) वर्ष प्रमाण होती है ॥ ७६-७७ ॥


सेनामहत्तराणां च चमरस्यात्मरक्षिणाम् ।
पल्यमायुस्तदर्धं स्याद्वाहनानीकवासिनाम् ॥ ७८

वैरोचनेऽधिकं तच्च तत्स्थाने भोगिनां पुनः ।
जीवितं पूर्वकोटिश्च वर्षकोटिः क्रमाद्भवेत् ॥ ७९

अर्थ (श्लोक 78 से 79): चमरेन्द्रके सेनामहत्तरों और आत्मरक्षकोंकी आयु एक पल्य प्रमाण तथा वाहन एवं अनीक देवोंकी आयु उससे आधी (१/२ पल्य) होती है ॥ ७८ ॥ इनसे वैरोचन इन्द्रके उन देवोंकी आयु कुछ अधिक होती है । नागकुमार इन्द्रोंके इन देवोंकी आयु क्रमसे एक पूर्वकोटि


सुपर्णानां च तत्स्थाने वर्षकोटिश्च जीवितम् ।
वर्षलक्षं च शेषाणां नियुतं नियुतार्धकम् ॥८०

अर्थ (श्लोक 79 से 80): और एक करोड़ वर्ष प्रमाण होती है ॥७९॥ सुपर्णकुमार इन्द्रोंके उक्त देवोंकी आयु एक करोड़ वर्ष व एक लाख वर्ष तथा शेष इन्द्रोंके इन देवोंकी आयु एक लाख और अर्ध लाख वर्ष प्रमाण होती है ॥८०॥


चमरेऽभ्यन्तरादीनां पारिषद्यदिवौकसाम् ।
सार्धद्विपल्यकं पल्यद्विकं सार्धैकपल्यकम् ॥८१

वैरोचने त्रिपल्यं च क्रमादर्धार्धहीनकम् ।
पल्याष्टमश्च नागानां तदर्धं स्यात्तदर्धकम् ॥८२

गरुडेषु पूर्वकोटीनां त्रयं द्वितयमेककम् ।
शेषेषु वर्षकोटीनां त्रिकं च द्विकमेककम् ॥८३

अर्थ (श्लोक 81 से 83): चमरेन्द्रके अभ्यन्तर आदि पारिषद देवोंकी आयु क्रमसे अढाई पल्य, दो पल्य और डेढ़ पल्य (५/२, २, ३/२) प्रमाण होती है ॥८१॥ वैरोचन इन्द्रके उन देवोंकी आयु क्रमसे तीन पल्य, अढाई पल्य और दो (३, ५/२, २) पल्य मात्र होती है। नागकुमारोंके इन देवोंकी आयु क्रमसे पल्यके आठवें भाग (१/८), इससे आधी (१/१६ पल्य) और उससे भी आधी (१/३२ पल्य) होती है ॥८२॥ गरुडकुमारेन्द्रोंमें उक्त देवोंकी आयु क्रमसे तीन पूर्वकोटि, दो पूर्वकोटि और एक पूर्वकोटि मात्र होती है। शेष इन्द्रोंके इन देवोंकी आयु तीन करोड़ वर्ष, दो करोड़ वर्ष और एक करोड़ वर्ष मात्र होती है ॥८३॥


असुराणां तनूत्सेधश्चापानां पञ्चविंशतिः ।
शेषाणां च कुमाराणां दश दण्डा भवन्ति च ॥८४

अर्थ: असुरकुमारोंके शरीरकी ऊंचाई पच्चीस (२५) धनुष और शेष कुमार देवोंके शरीरकी ऊंचाई दस (१०) धनुष मात्र होती है ॥८४॥


इन्द्राणां भवनस्थानि अर्हदायतनानि च ।
विशतिर्नैषधैश्चैत्यैर्भाषितानि समानि च ॥८५

अर्थ: इन्द्रोंके भवनोंमें स्थित जिनभवनोंकी संख्या बीस (२०) है। ये जिनभवन प्रमाण आदिमें निषधपर्वतस्थ जिनभवनोंके समान कहे गये हैं ॥८५॥


अश्वत्थः सप्तपर्णश्च शाल्मलिश्च क्रमेण तु ।
जम्बूवैतसनामा च कदम्बप्रियकोऽपि च ॥८६

शिरीषश्च पलाशश्च कृतमालश्च पश्चिमः ।
असुरादिकुमाराणामेते स्युश्चैत्यपादपाः ॥८७

मूले च चैत्यवृक्षाणां प्रत्येकं च चतुर्दिशम् ।
जिनार्चाः पञ्च राजन्ते पर्यङ्कासनमास्थिताः ॥८८

विंशती रत्नसुस्तम्भाश्चैत्येऽन्ते समपीठिकाः ।
प्रत्येकं प्रतिमाः सप्त स्थितास्तेषु चतुर्गुणाः ॥८९

अर्थ (श्लोक 86 से 89): अश्वत्थ, सप्तपर्ण, शाल्मलि, जामुन, वेतस, कदम्ब, प्रियक (प्रियंगु), शिरीष, पलाश और अन्तिम कृतमाल (राजद्रुम); ये यथाक्रमसे उन असुरकुमारादि भवनवासी देवोंके चैत्यवृक्ष हैं ॥८६-८७॥ इन चैत्यवृक्षोंमेंसे प्रत्येकके मूलमें चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येक दिशामें पर्यंक आसनसे स्थित पांच जिनप्रतिमायें विराजमान हैं ॥८८॥ वहां रत्नमय सुन्दर बीस स्तम्भ हैं। वे प्रतिमाओंके पीठके समान पीठसे संयुक्त हैं। उनमेंसे प्रत्येकके ऊपर चतुर्गुणित सात अर्थात् अट्ठाईस प्रतिमायें स्थित हैं ॥८९॥ कहा भी है -


ककुभं प्रति मूर्धस्थसप्तार्हद्विम्बशोभिताः ।
तुङ्गा रत्नमया मानस्तम्भाः पञ्च दिशं प्रति ॥११

अर्थ: प्रत्येक दिशामें शिरके ऊपर स्थित सात जिनबिम्बोंसे शोभायमान रत्नमय पांच ऊंचे मानस्तम्भ हैं ॥११॥


चिह्नं चूडामणिर्मौलौ स्फटामकुटमेव च ।
गरुडश्च गजश्चैव मकरो वर्धमानकः ॥ ९०

वज्रं सिंहश्च कलशो मुकुटं चाश्वचिह्नकम् ।
क्रमेण भावनेन्द्राणामथ चैत्यद्रुमा ध्वजाः ॥ ९१

अर्थ (श्लोक 90 से 91): मुकुटमें चूडामणि, फणायुक्त मुकुट (सर्प), गरुड, हाथी, मगर, वर्धमानक, वज्र, सिंह, कलश और अश्वसे चिह्नित मुकुट ये क्रमसे उन भवनवासी इन्द्रोंके मुकुटमें चिह्न होते हैं। उनके चिह्न चैत्यवृक्ष या ध्वजायें होते हैं ॥ ९०-९१ ॥


प्रकृत्या प्रेम नास्त्येव शक्रस्य चमरस्य च ।
ईशानवैरोचनयोस्तथा प्रेमविपर्ययः ॥ ९२

भूतानन्दस्य वेणोश्च अक्षमा तु स्वभावतः ।
धारिणो धरणस्यापि तथा प्रेमविपर्ययः ॥ ९३

अर्थ (श्लोक 92 से 93): सौधर्म इन्द्र और चमरेन्द्रके परस्पर स्वभावसे ही प्रेम नहीं है। ईशानेन्द्र और वैरोचन इन्द्रके भी प्रेमविपर्यय अर्थात् परस्पर ईर्ष्याभाव होता है। भूतानन्द और वेणु इन्द्रोंके स्वभावसे विद्वेष होता है। उसी प्रकार वेणुधारी और धरणानन्द इन्द्रोंमें भी परस्पर प्रेमकी विपरीतता (विद्वेष) देखी जाती है ॥ ९२-९३ ॥


सहस्रमवगाह्याधो व[वा]नान्तरसुरालयाः ।
आलोकान्ताद् गता वेद्या द्विसहस्रेऽल्पभावनाः ॥ ९४

द्विचत्वारिंशतं गत्वा सहस्राणामितः परम् ।
महर्द्धिभावना देवास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वतः ॥ ९५

योजनानामितो गत्वा नियुतं भावनालयाः ।
ततोऽतीत्य सहस्रं च तन्नाद्या नरकालयाः ॥ ९६

रत्नकूटकमध्यानि सर्वरत्नमयानि च ।
त्रिशतोच्चानि रम्याणि भवनान्यैन्द्रकाणि च ॥ ९७

अर्थ (श्लोक 94 से 97): चित्रा पृथिवीसे नीचे एक हजार (१०००) योजन जाकर लोक पर्यन्त व्यन्तर देवोंके आश्चर्यजनक भवन स्थित जानना चाहिये। अल्पर्द्धिक भवनवासी देवोंके भवन उससे दो हजार (२०००) योजन नीचे जाकर अवस्थित हैं ॥९४॥ उससे ब्यालीस हजार (४२०००) योजन नीचे जाकर वहां सब ओर महर्द्धिक भवनवासी देव स्थित हैं ॥ ९५ ॥ इससे एक लाख (१०००००) योजन नीचे जाकर मध्यमर्द्धिक भवनवासी देवोंके भवन अवस्थित हैं। वहांसे एक हजार (१०००) योजन नीचे जाकर प्रथम नरकके नारकबिल हैं ॥ ९६ ॥ वे रमणीय ऐन्द्रक भवन मध्यमें रत्नमय कूटसे संयुक्त, सर्वरत्नोंसे निर्मित और तीन सौ (३००) योजन ऊंचे हैं ॥९७॥


असुराणां गतिश्चोर्ध्वमैशानात्खलु कल्पतः ।
बिन्दुमात्रमिदं शेषं ग्राह्यं लोकानुयोगतः ॥ ९८

अर्थ: असुरकुमारोंका गमन ऊपर ऐशान स्वर्ग तक होता है। यह उपर्युक्त विवरण बिन्दु मात्र अर्थात् बहुत संक्षिप्त है। शेष कथन लोकानुयोगसे जानना चाहिये ॥ ९८ ॥


ऋद्धिर्दिव्या संततरम्या भवनानामात्तैः पुण्यैर्हस्तगतेषा मनुजानाम् ।
एवं मत्वा साधु चरन्तश्चरितानि रंरम्यन्ते मत्तमयूरा इव तेषु ॥ ९९

अर्थ: निरन्तर रमणीय यह भवनवासी देवोंकी ऋद्धि मनुष्योंके लिये पूर्वप्राप्त पुण्यसे हस्तगत होती है, ऐसा समझकर साधु आचरण करनेवाले प्राणी उन भवनोंमें मत्त मयूरोंके समान बार बार रमते हैं ॥ ९९ ॥

अष्टमो विभागः

इयं रत्नप्रभा भूमिस्त्रेधा स्यादिति वर्णिता । खरभागः पङ्कभागश्च भागश्चाब्बहुलादिकः ॥ १

प्रथमः षोडशाभ्यस्तसहस्रबहुलः स्मृतः । द्वितीयश्चतुरशीतिघ्नसहस्रबहुलो भवेत् ॥ २

सहस्रगुणिताशीतिबहुलोऽब्बहुलो भवेत् । पूर्वयोर्भवनावासास्तृतीये नरकाः स्मृताः ॥ ३

अधश्चोर्ध्वं सहस्रं स्युस्त्यक्त्वाऽस्यां प्रतरा भुवि । नरकावासकेष्वेषु प्रथमा नरकाः स्मृताः ॥ ४

शर्करावालुकापङ्कप्रभा धूमप्रभेति च । तमःप्रभा च षष्ठी भूः सप्तमी च महातमः ॥ ५

घर्मा वंशा च शैला च अञ्जनारिष्टसंज्ञका । मघवी माधवी चेति गोत्रनामानि सप्त च ॥ ६

द्वात्रिंशदष्टाविंशतिश्चतुरग्रा च विंशतिः । विंशतिः षोडशाष्टौ च सहस्राणि क्रमाद् घनाः ॥ ७

तिर्यग्लोकप्रविस्तारसंमितान्यन्तराणि च । सप्तानामपि भूमीनामाहुर्लोकतलस्य च ॥ ८

अर्थ (श्लोक 1 से 8): यह रत्नप्रभा भूमि खरभाग, पंकभाग और अब्बहुलभागके भेदसे तीन प्रकारकी कही गई है ॥ १ ॥ इनमें खरभाग नामका प्रथम भाग सोलह हजार (१६०००) योजन, द्वितीय भाग चौरासी हजार (८४०००) योजन और तीसरा अब्बहुल भाग अस्सी हजार (८००००) योजन प्रमाण मोटा है। उनमेंसे पूर्वके दो भागों (खरभाग और पंकभाग) में भवनवासी देवोंके आवास हैं तथा तीसरे अब्बहुल भागमें नरक माने गये हैं ॥ २-३ ॥ इस पृथिवीमें नीचे और ऊपर एक एक हजार (१०००) योजन छोड़कर नारक पटल स्थित हैं। इन नरकावासोंमें प्रथम नरकके बिल माने गये हैं ॥ ४ ॥ उस रत्नप्रभा पृथिवीके नीचे क्रमसे शर्कराप्रभा, वालुकाप्रभा, पंकप्रभा, धूमप्रभा, छठी तमप्रभा और सातवीं महातमप्रभा पृथिवी स्थित है ॥ ५ ॥ इन पृथिवियोंके क्रमसे घर्मा, वंशा, शैला, अंजना, अरिष्टा, मघवी और माधवी; ये सात गोत्रनाम हैं ॥ ६ ॥ शर्कराप्रभाको आदि लेकर इन पृथिवियोंकी मुटाई क्रमसे बत्तीस हजार (३२०००) अट्ठाईस हजार (२८०००), चौबीस हजार (२४०००), बीस हजार (२००००), सोलह हजार (१६०००) और आठ हजार (८०००) योजन प्रमाण है ॥ ७॥ इन सातों पृथिवियों तथा लोकतलके मध्यमें तिर्यग्लोकके विस्तारप्रमाण अर्थात् एक एक रजुका अन्तर है ॥ ८ ॥


घनोदधिघनानिलस्तनुवातस्त्रयोऽनिलाः । भूमीनां च तले लोकबहिर्भागे भवन्त्यमी ॥ ९

घनोदधिश्च गोमूत्रवर्णः स्याद् घनवातकः । मुद्गवर्णनिलो नानावर्णश्च तनुवातकः ॥ १०

भूलोकतलवायूनां द्विहतायुतयोजनम् । बाहल्यं च पृथङ्मूलाद्यावद्रज्जुप्रमाणकम् ॥ ११

अर्थ (श्लोक 9 से 11): इन पृथिवियोंके तलभागमें तथा लोकके बाह्य भागमें क्रमसे घनोदधि, घनवात और तनुवात ये तीन वातवलय स्थित हैं ॥ ९ ॥ उनमें घनोदधिका वर्ण गोमूत्र जैसा, घनवातका मूंगके समान ओर तनुवातका वर्ण अनेक प्रकारका है ॥ १० ॥ उपर्युक्त पृथिवियोंके तलभागमें तथा लोकके भी तलभागमें स्थित इन वातवलयोंमेंसे प्रत्येकका बाहल्य पृथक् पृथक् दुगुणे दस अर्थात् बीस हजार (२००००) योजन प्रमाण है। यह उनका बाहल्यप्रमाण लोकके उभय


सप्त पञ्च च चत्वारि प्रणिधौ सप्तमावनेः ।
तिर्यग्लोकस्य पार्श्वे च पञ्च चत्वारि च त्रिकम् ॥ १२

सप्त पञ्च चतुष्कं च ब्रह्मलोकस्य पार्श्वके ।
प्रणिधावष्टमावन्याः पञ्च चत्वारि च त्रयम् ॥ १३

लोकाग्रे क्रोशयुग्मं तु गव्यूतिर्न्यूनगोरुतम् ।
न्यूनप्रमाणं धनुषां पञ्चविंश-चतुःशतम् ॥ १४

अर्थ (श्लोक 11 से 14): पार्श्वभागोंमें मूलसे लेकर एक राजु मात्र ऊपर जाने तक है ॥११॥ उन वातवलयोंका बाहल्य सातवीं पृथिवीके प्रणिधिभागमें क्रमसे सात, पांच और चार (७, ५, ४) योजन तथा तिर्यग्लोकके पार्श्वभागमें पांच, चार और तीन (५, ४, ३) योजन प्रमाण है ॥ १२ ॥ उक्त वातवलयोंका बाहल्य ब्रह्मलोक (पांचवां कल्प) के पार्श्वभागमें यथाक्रमसे सात, पांच और चार योजन तथा आठवीं पृथिवीके प्रणिधिभागमें पांच, चार और तीन योजन मात्र है ॥ १३ ॥ उन वातवलयोंका बाहल्य लोकशिखरपर क्रमसे दो (२) कोस, एक (१) कोस और एक (१) कोससे कुछ कम है । कुछ कमका प्रमाण यहां चार सौ पच्चीस (४२५) धनुष है। एक कोस=२००० धनुष; २०००-४२५=१५७५ धनुष ॥ १४ ॥


आद्यायामवनौ सर्वे प्रतराः स्युस्त्रयोदश ।
द्विकद्विकोनाः शेषासु व्येकपञ्चाशदेव ते ॥ १५

गव्यूतिरुन्द्राः प्रतराः प्रथमायामतः परम् ।
गव्यूत्यर्धोत्तरा ज्ञेयाश्चान्त्य योजनरुन्द्रकः ॥ १६

स्वप्रतररुन्द्रपिण्डोना चैकैका प्रतरस्थिता ।
रूपोनप्रतरैर्भक्ता भूमिश्च प्रतरान्तरम् ॥ १७

अर्थ (श्लोक 15 से 17): प्रथम पृथिवीमें सब पटल तेरह (१३) हैं । शेष छह पृथिवियोंमें वे उत्तरोत्तर इनसे दो दो कम होते गये हैं (११, ९, ७, ५, ३, १) । वे सब पटल उनचास (४९) हैं ॥१५॥ प्रथम पृथिवीके पटलोंका रुंद्र (बाहल्य) एक कोस मात्र है । आगे द्वितीय आदि पृथिवियोंमें वह उत्तरोत्तर आधा आधा कोस अधिक होता गया है । इस प्रकार अन्तिम पृथिवीके पटलका वह बाहल्य एक योजन प्रमाण हो गया है ॥ १६ ॥ विवक्षित प्रतरस्थित (जितनी मोटाईमें पटल स्थित हैं) पृथिवीके बाहल्यप्रमाणमेंसे अपने पटलोंका जितना समस्त बाहल्य हो उसे कम करके जो शेष रहे उसमें विवक्षित पृथिवीकी एक कम प्रतरसंख्याका भाग देनेपर उन पटलोंके मध्यमें अवस्थित अन्तरालका प्रमाण प्राप्त होता है ॥ १७ ॥


स्वप्रतररुन्धपिण्डेन व्येकप्रतरैर्हृतेन च ।
हीनाः स्युर्वक्ष्यमाणाश्च प्रतरान्तरसंख्यकाः ॥ १८

अर्थ: आगे जो प्रथमादिक पृथिवियोंमें पटलोंके अन्तरका प्रमाण बतलाया जा रहा है वह एक कम अपनी पटलसंख्यासे भाजित अपने समस्त पटलोंके बाहल्यसे हीन समझना चाहिये । आगे कहे जानेवाले उन प्रथमादि पृथिवियोंके इस अन्तरप्रमाणमेंसे क्रमशः अपनी अपनी पृथिवीके समस्त पटलोंके बाहल्यको इस प्रकारसे कम करना चाहिये- प्र. पृ. १३/४८, द्वि. पृ. ३३/८०, तृ. पृ. ९/१६, च. पृ. ३५/४८, पं. पृ. १५/१६, ष. पृ. २१/१६ ॥ १८ ॥


सार्धषट् च सहस्राणि आद्यायां प्रतरान्तरम् ।
त्रिसहस्रं परं तत्तु सार्धद्विशतसंयुतम् ॥ १९

षट्षष्ट्या षट्शतैर्युक्तं त्रिसहस्रं च साधिकम् ।
सार्धं चतुःसहस्रं स्यात्पञ्चम्यां प्रतरान्तरम् ॥ २०

सप्तैव च सहस्राणि षष्ठ्यां च प्रतरान्तरम् ।
चतुःसहस्रे भूम्यर्धे सप्तम्यां प्रतरः स्थितः ॥ २१

अर्थ (श्लोक 19 से 21): पटलोंका यह अन्तर प्रथम पृथिवीमें साढ़े छह हजार (६५००) योजन, द्वितीय पृथिवीमें तीन हजार (३०००) योजन, तृतीय पृथिवीमें तीन हजार दो सौ पचास (३२५०) योजन, चतुर्थ पृथिवीमें तीन हजार छह सौ छासठ (३६६६) योजनसे कुछ अधिक, पांचवीं पृथिवीमें साढ़े चार हजार (४५००) योजन और छठी पृथिवीमें सात हजार (७०००) योजन प्रमाण है । सातवीं पृथिवीकी मुटाई जो आठ हजार योजन है उसके अर्ध भागमें अर्थात् चार हजार (४०००) योजन नीचे जाकर ठीक मध्यमें एक ही पटल स्थित है ॥ १९-२१ ॥ तृतीय पृथिवीमें - { (२८०००-२०००) - (९/२×९) } ÷ (९-१) = ३२४९ ७/८ = (३२५०-१/८) योजन चतुर्थ पृथिवीमें - { (२४०००-२०००) - (५/८×७) } ÷ (७-१) = ३६६५ ५/४८ = (३६६६ ३२/४८-३५/४८) यो. पांचवीं पृथिवीमें - { (२००००-२०००) - (३/४×५) } ÷ (५-१) = ४४९९ ५/१६ = (४५००-७/१६) योजन । छठी पृथिवीमें- { (१६०००-२०००) - (७/८×३) } ÷ (३-१) = ६९९८ १/१६ = (७०००-२९/१६) योजन । सातवीं पृथिवीमें- १ ही पटलके होनेसे अन्तरकी सम्भावना नहीं है।


प्रतराणां च मध्ये स्युरिन्द्रका इति नामतः ।
निरया घोरदुःखाढ्या नामभिस्तान्निबोधितः ॥ २२

अर्थ: पटलोंके बीचमें इन्द्रक नामके जो नारक बिल हैं वे इतने भयानक दुखसे व्याप्त हैं कि उनका नाम भी नहीं लिया जा सकता है ॥ २२ ॥


सीमन्तकोऽथ निरयो रौरवो भ्रान्त एव च ।
उद्भ्रान्तोऽप्यथ संभ्रान्तस्त्वसंभ्रान्तश्च सप्तमः ॥ २३

विभ्रान्तस्त्रस्तनामा च त्रसितो वक्रान्त एव च ।
अवक्रान्तश्च विक्रान्तः प्रथमायां क्षिताविमे ॥ २४

अर्थ (श्लोक 23 से 24): सीमन्तक, निरय, रौरव, भ्रान्त, उद्भ्रान्त, सम्भ्रान्त, सातवां असम्भ्रान्त, विभ्रान्त, त्रस्त, त्रसित, वक्रान्त, अवक्रान्त और विक्रान्त; ये तेरह इन्द्रक बिल प्रथम पृथिवीमें स्थित हैं ॥ २३-२४ ॥


ततकस्तनकश्चैव वनंको मनकस्तथा ।
खटा च खटिको जिह्वा जिह्विका लोलिका तथा ॥ २५

लोलवत्सा च दशमी स्तनलोलेति पश्चिमा ।
द्वितीयायां क्षितावेते इन्द्रका निरयाः खराः ॥ २६

अर्थ (श्लोक 25 से 26): ततक, तनक, वनक, मनक, खटा, खटिक, जिह्वा, जिह्विका, लोलिका, दसवां लोलवत्सा और अन्तिम (ग्यारहवां) स्तनलोला ये तीक्ष्ण ग्यारह इन्द्रक बिल द्वितीय पृथिवीमें स्थित हैं ॥ २५-२६ ॥


तृतीयायां भवेत्तप्तस्तपितस्तपनः पुनः ।
तापनोऽथ निदाघश्च उज्ज्वलः प्रज्वलोऽपि च ॥ २७

ततः संज्वलितो घोरः संप्रज्वलित एव च ।
विज्ञेया इन्द्रका एते नव प्रतरनाभयः ॥ २८

अर्थ (श्लोक 27 से 28): तप्त, तपित, तपन, तापन, निदाघ, उज्ज्वल, प्रज्वल, संज्वलित और संप्रज्वलित; ये नौ इन्द्रक बिल तृतीय पृथिवीमें स्थित जानना चाहिये ॥ २७-२८ ॥


आरा मारा च तारा च चर्चा तमकीति च ।
घाटा घट च सप्तैते चतुर्थ्यामवनौ स्थिताः ॥ २९

अर्थ: आरा, मारा, तारा, चर्चा, तमकी, घाटा और घट; ये सात इन्द्रक बिल चतुर्थ पृथिवीमें स्थित हैं ॥ २९ ॥


तमका भ्रमका भूयो झषकान्द्रा[न्धा]तिमिश्रका ।
हिमवार्दललल्लकयः अप्रतिष्ठान इत्यपि ॥ ३०

अर्थ: तमका भ्रमका, झषका, अन्दा (अन्धा ?) और तिमिश्रका; ये पांच इन्द्रक बिल पांचवीं पृथिवीमें स्थित हैं। हिम, वार्दल और लल्लकी ये तीन इन्द्रक बिल छठी पृथिवीमें स्थित हैं। सातवीं पृथिवीमें अप्रतिष्ठान नामका एक ही इन्द्रक बिल स्थित है ॥ ३० ॥


त्रिंशच्च पञ्चवर्गः स्युः पञ्चादश दशैव च । त्रीणि पञ्चोनमेकं च लक्षं पञ्च च केवलाः ॥ ३१
३०००००० । २५००००० । १५००००० । १०००००० । ३००००० । ९९९९५ । ५ ।

क्रमात्सप्तावनीनरका भागस्तेषां च पञ्चमः । भवेत्संख्येयविस्तारः शेषाश्चासंख्यविस्तृताः ॥ ३२

चतुःशून्याष्टषट्कैर्कं नरकाः संख्येयविस्तृताः । चतुर्गगनद्विकं सप्त षट्कं चासंख्यविस्तृताः ॥३३
१६८०००० । ६७२०००० ।

अर्थ (श्लोक 31 से 33): उपर्युक्त सात पृथिवियोंमें क्रमसे तीस लाख (३००००००), पांचका वर्ग अर्थात् पच्चीस लाख (२५०००००), पन्द्रह लाख (१५०००००), दस लाख (१००००००), तीन लाख (३०००००) पांच कम एक लाख (९९९९५) और केवल पांच (५) ही नारक बिल अवस्थित हैं । इनमेंसे पांचवें भाग प्रमाण (६०००००, ५०००००, ३०००००, २०००००, ६००००, १९९९९, १) नारक बिलोंका विस्तार संख्यात योजन और शेष (४/५) का असंख्यात योजन प्रमाण है ॥ ३१-३२ ॥ अंकक्रमसे चार शून्य, आठ, छह और एक (१६८००००) इतने नारक बिलोंका विस्तार संख्यात योजन; तथा चार शून्य, दो, सात और छह (६७२००००) इतने नारक बिलोंका विस्तार असंख्यात योजन है ॥ ३३ ॥


द्वे सहस्रे शते द्वे च चत्वारिंशन्नवोत्तराः । दिग्गता[ताः] प्रथमायां स्युर्वक्ष्यन्तेऽतो विदिक्गताः ॥३४

द्वे सहस्रे शतं चैकमशीतिश्चतुरोत्तरा । उभये पिण्डिताः सन्तो भवन्त्यावलिकास्थिताः ॥ ३५

सप्त षट् पञ्च पञ्चैव नव चैव पुनर्नव । द्वे च स्थानक्रमाद् ग्राह्या घर्मापुष्पप्रकीर्णकाः ॥ ३६

अर्थ (श्लोक 34 से 36): प्रथम पृथिवीमें दो हजार दो सौ उनचास (२२४९) बिल दिशागत हैं । आगे विदिशागत बिलोंका प्रमाण कहा जाता है- दो हजार एक सौ चौरासी (२१८४) बिल विदिशागत हैं । इन दोनों प्रकारके बिलोंकी जितनी समस्त संख्या है उतने (२२४९+२१८४=४४३३) प्रथम पृथिवीमें श्रेणीबद्ध बिल स्थित हैं ॥ ३४-३५॥ घर्मा पृथिवीमें अंकक्रमसे सात, छह, पांच, पांच, नौ, फिर नौ और दो इतने (२९९५५६७) अर्थात् उनतीस लाख पंचानबै हजार पांच सौ सड़सठ पुष्पप्रकीर्णक बिल जानना चाहिये ॥ ३६ ॥


पञ्चसप्ततियुक्तानि त्रयोदशशतानि हि । दिक्ष्वन्यासु च विंशानि त्रयोदशशतानि हि ॥ ३७

पञ्च शून्यं त्रयं सप्त नव चत्वारि च द्विकम् । पुष्पप्रकीर्णका ज्ञेया वंशायां नरका इमे ॥ ३८

शतानि सप्त षष्टिश्च पञ्चयुक्ता दिका[गा]श्रिताः । विदिक्गतास्तु विंशानि सप्तैव स्युः शतानि हि ॥

पञ्चैकं पञ्च चाष्टौ च नव चत्वारि रूपकम् । पुष्पप्रकीर्णकाः प्रोक्ताः शैलायां नरका इमे ॥४०

अर्थ (श्लोक 37 से 40): वंशा (द्वितीय) पृथिवीमें दिशागत श्रेणीबद्ध बिल तेरह सौ पचत्तर (१३७५) और विदिशागत तेरह सौ बीस (१३२०) हैं । यहां पुष्पप्रकीर्णक बिल अंकक्रमसे पांच, शून्य, तीन, सात, नौ, चार और दो (२४९७३०५) इतने जानना चाहिये ॥३७-३८॥ शैला पृथिवीमें दिशागत श्रेणीबद्ध बिल सात सौ पैंसठ (७६५) और विदिशागत सात सौ बीस (७२०) हैं । पुष्पप्रकीर्णक बिल वहां अंकक्रमसे पांच, एक, पांच, आठ, नौ, चार और एक (१४९८५१५) इतने हैं ॥३९-४०॥


एकसप्ततियुक्तानि शतानि त्रीणि दिग्गताः ।
षट्त्रिंशानि पुनस्त्रीणि शतानि स्युर्विदग्गताः ॥ ४१

एकादश शतं ज्ञेयं सहस्राणां नवाहृतम् ।
शते द्वे त्रिनवत्यग्रे चतुर्थ्यां च प्रकीर्णकाः ॥ ४२

अर्थ (श्लोक 41 से 42): चतुर्थ पृथिवीमें दिशागत श्रेणीबद्ध बिल तीन सौ इकहत्तर (३७१) और विदिशागत तीन सौ छत्तीस (३३६) हैं। वहां प्रकीर्णक बिल नौसे गुणित एक सौ ग्यारह हजार अर्थात् नौ लाख निन्यानबै हजार और दो सौ तैरानबै (९९९२९३) जानना चाहिये ॥४१-४२॥


चत्वारिंशच्छतं चैकं पञ्चाग्रा दिक्षु भाषिताः ।
विंशमेकं शतं भूयः पञ्चम्यां च विदग्गताः ॥ ४३

नवैव च सहस्राणि व्ययुतं नियुतत्रिकम् ।
शतानि सप्त त्रिंशच्च पञ्चाग्रात्र प्रकीर्णकाः ॥४४

अर्थ (श्लोक 43 से 44): पांचवीं पृथिवीमें दिशागत श्रेणीबद्ध बिल एक सौ पैंतालीस (१४५) और विदिशागत एक सौ बीस (१२०) कहे गये हैं। वहां प्रकीर्णक बिल दस हजारसे कम तीन लाख और नौ हजार सात सौ पैंतीस (२९९७३५) हैं ॥४३-४४॥


त्रिंशन्नवोत्तरा दिक्षु षट्चतुष्का विदग्गताः ।
नियुतं त्वष्टषष्ट्यूनं षष्ठ्यां पुष्पप्रकीर्णकाः ॥४५

अर्थ: छठी पृथिवीमें दिशागत श्रेणीबद्ध बिल उनतालीस (३९) और विदिशागत छह चतुष्क अर्थात् चोबीस (२४) हैं। वहां प्रकीर्णक बिल 'ड़सठ कम एक लाख (९९९३२) हैं ॥४५॥


कालश्चैव महाकालो रौरवो महारौरवाः ।
पूर्वापरे दक्षिणतश्चोत्तरतः क्रमोदिताः ॥ ४६

अप्रतिष्ठानसंज्ञश्च मध्ये तेषां प्रतिष्ठितः ।
जम्बूद्वीपसमव्यासः पञ्चैते सप्तमीस्थिताः ॥ ४७

अर्थ (श्लोक 46 से 47): सातवीं पृथिवीमें काल, महाकाल, रौरव और महारौरव ये चार श्रेणीबद्ध बिल क्रमसे पूर्व, पश्चिम, दक्षिण और उत्तरमें कहे गये हैं। उनके मध्यमें अप्रतिष्ठान नामका इन्द्रक बिल स्थित है। उसका विस्तार जम्बूद्वीपके बराबर (१००००० यो.) है। सातवीं पृथिवीमें ये ही पांच बिल स्थित है ॥४६-४७॥ कहा भी है-


द्वादशाप्तांश्च लक्षाणामेकादश चयो भवेत् ।
उपर्युपरि विस्तारे चेन्द्रकाणां यथाक्रमम् ॥४८

अर्थ: ग्यारह लाखमें बारहका भाग देनेपर जो लब्ध हो उतनी (११०००००/१२) आगे आगे इन्द्रक बिलोंके विस्तारमें यथाक्रमसे [प्रथम इन्द्रककी अपेक्षा हानि और अन्तिम इन्द्रककी अपेक्षा वृद्धि ] होती गई है ॥ ४८ ॥


एकनवतिसहस्राणि योजनानि तु षट्छतम् ।
षट्षष्टिश्च समाख्याता त्रिभागौ वृद्धिरेव च ॥ ४९

अर्थ: इस हानि-वृद्धिका प्रमाण इक्यानबै हजार छह सौ छयासठ योजन और एक योजनके तीन भागोंमेंसे दो भाग मात्र कहा गया है- ११०००००/१२ = ९१६६६ २/३ ॥ ४९॥ उदाहरण- प्रथम सीमन्तक इन्द्रकका विस्तार ४५००००० और अन्तिम अप्रतिष्ठान इन्द्रकका विस्तार १००००० योजन है । अत एव उक्त नियमानुसार हानि-वृद्धिका पूर्वोक्त प्रमाण इस प्रकार प्राप्त होता है- (४५०००००-१०००००) ÷ (४९-१) = ११०००००/१२ = ९१६६६ २/३ योजन । अब यदि आप २५वें इन्द्रकके विस्तारको जानना चाहते हैं तो एक कम अभीष्ट इन्द्रककी संख्या (२५-१) से इस हानि-वृद्धिके प्रमाणको गुणित करके जो प्राप्त हो उसे प्रथम इन्द्रकके विस्तारमेंसे कम कर दीजिये अथवा अन्तिम इन्द्रकके विस्तारमें जोड़ दीजिये । इस रीतिसे २५वें इन्द्रकका विस्तार इतना प्राप्त हो जाता है । ४५००००० - { ११०००००/१२ X (२५-१) } = २३०००००; अथवा { ११०००००/१२ X (२५-१) } + १००००० = २३०००००; योजन ।


सीमन्तरुस्य दिक्षु स्युः पञ्चाशद्रूपवर्जिताः ।
विदिक्षु पुनरेकोना निरयाः समवस्थिताः ॥ ५०

अर्थ: सीमन्तक इन्द्रककी चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येक दिशामें एक कम पचास (४९) तथा विदिशाओंमें इससे एक कम (४८-४८) नारक बिल अवस्थित हैं ॥ ५० ॥


द्वितीयप्रतरोऽष्टोन एवमष्टोनकाः क्रमात् ।
सर्वेऽपि प्रतरा ज्ञेया यावदन्त्यो भवेदिति ॥ ५१

अर्थ: द्वितीय प्रतरके आश्रित श्रेणीबद्ध बिल प्रथमकी अपेक्षा [ प्रत्येक दिशा और विदिशामें एक एक कम होते जानेसे ] आठ कम हैं । इस प्रकार अन्तिम इन्द्रक तक सब इन्द्रकोंके आश्रित श्रेणीबद्ध बिल क्रमसे आठ आठ हीन होते गये हैं, ऐसा जानना चाहिये ॥ ५१ ॥


एकेन हीनगच्छस्य दलितश्चयताडितः ।
सादिर्गच्छहतश्चैव सर्वसंकलितं भवेत् ॥ ५२

अर्थ: एक कम गच्छको आधा करके चयसे गुणित करे । फिर उसमें आदि (मुख) को मिलाकर गच्छसे गुणित करनेपर सर्वसंकलित (सर्वधन) प्राप्त होता है ॥ ५२ ॥ उदाहरण- प्रकृतमें गच्छ ४९ चय ८ और आदि ४ है । अतएव उक्त नियमानुसार सातों पृथिवियोंके समस्त श्रेणीबद्ध बिलोंका प्रमाण इस प्रकार प्राप्त हो जाता है- (४९-१/२) X ८ + ४ X ४९ = ९६०४.


षट्छतानि त्रिपञ्चाशत् सहस्राणि नवैव च ।
आवल्या तु स्थिता ज्ञेया निरयाः सर्वभूमिषु ॥ ५३

अर्थ: सब पृथिवियोंमें नौ हजार छह सौ तिरेपन बिल श्रेणीस्वरूपसे स्थित जानने चाहिये- श्रेणीबद्ध ९६०४ + इन्द्रक ४९ = ९६५३ ॥ ५३ ॥


शतान्येकान्न पञ्चाशच्चत्वारिंशन्नवोत्तरा ।
दिक्स्थिता निरयाः एते गणिताः सर्वभूमिषु ॥ ५४

अर्थ: सब पृथिवियोंमें उनचास सौ उनचास (४९४९) नारक बिल पूर्वादिक दिशाओंमें स्थित हैं- (४९-१/२) X ४ + ४ X ४९ = ४९०० श्रेणीबद्ध; ४९०० +४९ इन्द्रक = ४९४९ ॥ ५४ ॥


चत्वारि स्युः सहस्राणि पुनः सप्त शतानि च ।
चत्वारश्च विदग्भाजः संख्याताः सर्वभूमिषु ॥ ५५

अर्थ: चार हजार सात सौ चार (४७०४) इतने नारक बिल सब भूमियोंके भीतर विदिशाओंमें स्थित बतलाये गये हैं ॥ ५५ ॥


त्र्यशीतिर्नियुतानां च अयुतानि नवैव च ।
चत्वारिंशच्च सप्ताग्रा त्रिशतं च प्रकीर्णकाः ॥ ५६

अर्थ: तेरासी लाख नौ अयुत ( नौगुणित दस हजार ) अर्थात् नब्बे हजार तीन सौ संतालीस (८३९०३४७) इतने सब पृथिवियोंमें प्रकीर्णक बिल स्थित हैं- ८३९०३४७+ ९६५३=८४००००० समस्त नारक बिल ॥ ५६ ॥


संख्येयविस्तृता ज्ञेया सर्वेऽपीन्द्रकसंज्ञकाः ।
असंख्येयतता एव आवल्या निरयाः स्थिताः ॥ ५७

अर्थ: सब इन्द्रक बिल संख्यात योजन विस्तारवाले जानना चाहिये । आवलीके रूपमें स्थित अर्थात् श्रेणीबद्ध बिल सब असंख्यात योजन विस्तारवाले ही हैं ॥ ५७ ॥


पुष्पप्रकीर्णकाख्यास्तु प्रायेणासंख्यविस्तृताः ।
संख्येयविस्तृताः स्तोका इति केवलिभाषिताः ॥ ५८

अर्थ: पुष्पप्रकीर्णक नामक बिलोंमें अधिकांश असंख्यात योजन विस्तृत हैं । उनमें संख्यात योजन विस्तृत बिल थोड़ेसे ही हैं, ऐसा केवलियोंके द्वारा निर्दिष्ट किया गया है ॥ ५८ ॥


वेकपदं चयगुणिदं भूमिम्मि मुहम्मि १ रिणधणं २ च कए ।
मुहभूमीजोगदले पदगुणिदे पदधणं होदि ॥


इंदयसेढीबद्धप्पइण्णयाणं ३ कमेण वित्थारा। संखेज्जमसंखेज्जं उभयं च य जोयणाण हवे ॥ ७

अर्थ: विवक्षित पृथिवीके इन्द्रक बिलोंकी जितनी संख्या हो उसमेंसे एक कम करके आधा कर दे । तत्पश्चात् उसका वर्ग करके प्राप्त राशिमें वर्गमूलको मिला दे । पुनः उसे आठसे गुणित करके व उसमें चार अंकोंको और मिलाकर विवक्षित पृथिवीकी इन्द्रकसंख्यासे गुणा करे । इस प्रकारसे उस पृथिवीके समस्त श्रेणीबद्धोंकी संख्या प्राप्त हो जाती है ॥ ४ ॥


पूर्वे कांक्षा महाकांक्षा चापरे दक्षिणोत्तरे । पिपासातिपिपासा च भवेत् सीमन्तकस्य च ॥ ५९

निरयाः ख्यातनामानः प्रथमे प्रतरे मताः । मध्ये मानुषवास्योरुः शेषाश्चासंख्येयोजनाः ॥ ६०

अर्थ (श्लोक 59 से 60): प्रथम पृथिवीके प्रथम पटलमें स्थित सीमन्तक इन्द्रक बिलके पूर्वमें कांक्षा, पश्चिममें महाकांक्षा, दक्षिणमें पिपासा और उत्तरमें अतिपिपासा; इन प्रसिद्ध नामोंवाले चार श्रेणीबद्ध नारक बिल हैं । इनके मध्यमें जो सीमन्तक इन्द्रक बिल है उसका विस्तार मनुष्यलोकके बराबर पैंतालीस लाख (४५०००००) योजन और शेष चार श्रेणीबद्धोंका विस्तार असंख्यात योजन मात्र है ॥ ५९-६० ॥


अनिच्छा तु महानिच्छा अविद्येति च नामतः ।
महाविद्या च वंशाद्याः ततकायाश्चतुर्दिशम् ॥ ६१

अर्थ: अनिच्छा, महानिच्छा, अविद्या और महा-अविद्या नामके चार श्रेणीबद्ध बिल वंशा पृथिवीके प्रथम ततक इन्द्रककी चारों दिशाओंमें स्थित हैं ॥ ६१ ॥


दुःखा खलु महादुःखा वेदा नाम्ना तु दक्षिणा ।
महावेदा च तप्तस्य दिक्षु शैलादिषु स्थिताः ॥६२

अर्थ: असंख्यात योजन भी है ॥ ७ ॥ दुःखा, महादुःखा, वेदा और महावेदा नामके चार श्रेणीबद्ध बिल शैला (तृतीय) पृथिवीके तप्त इन्द्रककी पूर्वादिक दिशाओंमें स्थित हैं ॥ ६२ ॥


निसृष्टातिनिसृष्टा च निरोधा चाञ्जनादिका ।
महानिरोधा चारायाश्चत्वारो दिक्षु संस्थिताः ॥६३

अर्थ: निसृष्टा, अतिनिसृष्टा, निरोधा और महानिरोधा ये चार श्रेणी-बद्ध बिल अंजना पृथिवीके प्रथम आरा इन्द्रक बिलकी चार दिशाओंमें स्थित हैं ॥ ६३ ॥


निरुद्धातिनिरुद्धा च तृतीया तु विमर्दना ।
महाविमर्दना चेति तमकायाश्चतुर्दिशम् ॥ ६४

अर्थ: निरुद्धा अतिनिरुद्धा, तृतीय विमर्दना और चतुर्थ महाविमर्दना ये चार श्रेणीबद्ध बिल तमका ( पांचवीं पृथिवीका प्रथम इन्द्रक) की चारों दिशाओंमें स्थित है ॥ ६४ ॥


नीला नाम्ना महा नीला पङ्का च मघवीगताः ।
महापङ्का च बोद्धव्या हिमाह्वस्य चतुर्दिशम् ॥६५

अर्थ: नीला, महानीला, पंका और महापंका नामके चार श्रेणीबद्ध बिल मघवी पृथिवीके हिम नामक प्रथम इन्द्रककी चारों दिशाओंमें स्थित जानने चाहिये ॥ ६५ ॥ [ काल, महाकाल, रौरव और महारौरव ये चार श्रेणीबद्ध बिल माधवी पृथिवीके अविष्ठान इन्द्रक बिलकी चार दिशाओंमें स्थित है । ]


उष्ट्रिकाकुस्थली कुम्भीमोदलीमुद्गरैः समाः ।
मृदङ्गनालिकातुल्या निगोदा अवनित्रये ॥ ६६

अर्थ: धर्मा आदिक प्रथम तीन पृथिवियोंमें स्थित जन्मभूमियां उष्ट्रिका, कुस्थली, कुम्भी, मोदली और मुद्गरके समान तथा मृदंगनालिकाके समान आकारवाली हैं ॥ ६६ ॥


गोहस्तिहयबस्तैश्च समा अष्टघटेन च ।
द्रोण्यम्बरीषैश्च समा च[रुच]तुर्थी-पञ्चमीगताः ॥ ६७

अर्थ: चौथी और पांचवीं पृथिवीमें स्थित वे जन्मभूमियां गाय, हाथी, घोड़ा, बस्त (भस्त्रा), अष्टघट ( ? ), द्रोणी और अम्बरीषके समान आकारवाली हैं ॥ ६७ ॥


झल्लरीमल्लकसमाः किलिञ्जप्रच्छिच्छोपमाः ।
केदारमसुराकारा निगोदा अन्त्ययोरपि ॥ ६८

श्वशृगालवृकव्याघ्रद्वीपीकोकर्क्षगर्दभैः ।
गोव्यजोष्ट्रैश्च सदृशा निगोदा जन्मभूमयः ॥ ६९

अर्थ (श्लोक 68 से 69): अन्तिम दो पृथिवियोंमें स्थित जन्मभूमियां झल्लरी, मल्लक, किलिंज, प्रच्छिच्छ्र ( पत्थी ), केदार और मसूरके समान आकारवाली तथा कुत्ता, शृगाल, वृक, व्याघ्र, द्वीपी, कोक, ऋक्ष, गर्दभ, गौ, अज और उष्ट्रके सदृश आकारवाली हैं ॥ ६८-६९ ॥


एकं द्वे त्रीणि विस्तीर्णा गव्यूतियोजनान्यपि ।
शतयोजनविस्तारा उत्कृष्टास्तेषु वर्णिताः ॥ ७०

अर्थ: इन जन्मभूमियोंका विस्तार एक, दो और तीन कोस तथा इतने योजनों प्रमाण भी है। उनमें उत्कृष्ट जन्मभूमियां सौ योजन विस्तृत कही गई हैं- जघन्य जन्मभूमि ५ कोस और मध्यम १०-१५ कोस विस्तृत हैं (?) ॥ ७० ॥


उच्छ्रिताः पञ्चगुणितं विस्तारं च पृथग्विधाः ।
सप्तत्रिद्वयैककोणाश्च पञ्चकोणाश्च भाषिताः ॥७१

अर्थ: उनकी ऊंचाई अपने विस्तारकी अपेक्षा पांच गुणी है। ये जन्मभूमियां सात, तीन, दो, एक और पांच कोनोंवाली कही गई हैं ॥७१॥


त्रिद्वाराश्च त्रिकोणाश्च ऐन्द्रका इतरेषु तु ।
सप्तत्रिषञ्चद्वयेकानि द्वारि कोणांश्च निर्दिशेत् ॥७२

अर्थ: इन्द्रक बिल सम्बन्धी वे जन्मभूमियां तीन द्वार व तीन कोनोंवाली कही गई हैं। किन्तु श्रेणीबद्ध और प्रकीर्णक बिलोंमें उनको सात, तीन, पांच, दो, और एक द्वारों तथा इतने ही कोनोंवाली कहना चाहिये ॥७२॥


खररूक्षघनस्पर्शा दुर्गन्धा भीमरूपकाः । नित्यान्धकारा अशुभा वज्रकुड्यतलाश्च ते ॥ ७३

बहिरस्त्रिकुसंस्थाना अन्तर्वृत्ता दुरीक्षणाः । निगोदाः परमानिष्टाः कष्टाः पापिजनाश्रयाः ॥ ७४

श्वाश्वशूकरमार्जारनृखरोष्ट्राहिहस्तिनाम् । कुथितानां समस्तानां गन्धादधिकगन्धनः ॥ ७५

कच्छुरीकरपत्राश्मश्वदंष्ट्रापुञ्जतोऽधिकम् । निगोदानां च तज्जानां स्पृश्यत्वमशुभं सदा ॥ ७६

अर्थ (श्लोक 73 से 76): वे अशुभ जन्मभूमियां तीक्ष्ण, रूक्ष एवं घन स्पर्शसे सहित; दुर्गन्धसंयुक्त, भयानक रूपवाली और शाश्वतिक अन्धकारसे व्याप्त हैं। उनकी भीतें और तलभाग वज्रमय हैं ॥७३॥ दुर्दर्शनीय उन जन्मभूमियोंका आकार बाह्यमें करोंत जैसा तथा अभ्यन्तर भागमें गोल है। पापी जनोंको आश्रय देनेवाली वे भूमियां अतिशय अनिष्ट और कष्टदायक हैं ॥७४॥ उपर्युक्त जन्मभूमियां कुत्ता, घोड़ा, शूकर, बिलाव, मनुष्य, गर्दभ, ऊंट, सर्प और हाथी इन सबके सड़े-गले शरीरोंकी दुर्गन्धकी अपेक्षा भी अधिक दुर्गन्धसे संयुक्त हैं ॥७५॥ उन जन्मभूमियोंका तथा उनमें उत्पन्न नारकियोंका स्पर्श सदा कच्छुरी (कपिकच्छू), करपत्र (करोंत), पत्थर और कुत्तेकी दाढोंके समूहसे भी अधिक अशुभ होता है ॥७६॥


संख्येयविस्तृतानां तु निगोदानां यदन्तरम् । षड्गोरुतं भवेद् ह्रस्वं महत्तद्द्विगुणं मतम् ॥ ७७

असंख्यविस्तृतानां च सहस्राणि च सप्त च । योजनान्यन्तरं ह्रस्वमसंख्यानि बृहद्भवेत् ॥ ७८

अर्थ (श्लोक 77 से 78): संख्यात योजन विस्तारवाले बिलोंके मध्यमें जो तिरछा अन्तर है वह जघन्यसे छह (६) गव्यूति और उत्कृष्टतः इससे दूना (१२ गव्यूति) माना गया है ॥७७॥ असंख्यात योजन विस्तारवाले बिलोंका जघन्य अन्तर सात हजार (७०००) और उत्कृष्ट असंख्यात योजन मात्र है ॥७८॥


सप्त दण्डानि रत्नींस्त्रीनुच्छ्रिताः [तास्ते]षडङ्गलान् । नारकाः प्रथमायां ये शेषासु द्विगुणाः क्रमात् ॥

अर्थ: प्रथम पृथिवीमें जो नारकी हैं वे सात धनुष, तीन रत्नि और छह अंगुल ऊंचे हैं। शेष दूसरी आदि पृथिवियोंमें वे उत्तरोत्तर क्रमसे इससे दुगुणे दुगुणे ऊंचे हैं- प्रथम नरकमें ७ धनुष ३ हाथ ६ अंगुल, द्वितीयमें १५ धनुष २ हाथ १२ अंगुल, तृतीयमें ३१ धनुष १ हाथ, चतुर्थमें ६२ धनुष २ हाथ, पंचममें १२५ धनुष, छठेमें २५० धनुष, सातवेंमें ५०० धनुष ॥७९॥


एकस्त्रयश्च सप्त स्युर्दश सप्तदशैव च । द्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरास्तेषु जीवितम् ॥ ८०

दशवर्षसहस्राणि प्रथमायां जघन्यकम् । समयेनाधिकं पूर्वं वरं परजघन्यकम् ॥ ८१

अर्थ (श्लोक 80 से 81): उन नरकोंमें क्रमशः एक, तीन, सात, दस, सत्तरह, बाईस और तेतीस सागरोपम प्रमाण उत्कृष्ट आयु होती है ॥८०॥ जघन्य आयु प्रथम नरकमें दस हजार (१००००) वर्ष प्रमाण है। आगे द्वितीय आदि नरकोंमें पूर्व पूर्व नरकोंकी एक समयसे अधिक उत्कृष्ट आयुको जघन्य समझना चाहिये (जैसे - पहले नरकमें उत्कृष्ट आयु १ सागरोपम प्रमाण है, वही एक समयसे अधिक होकर दूसरे नरकमें जघन्य है, दूसरेमें जो ३ सागरोपम उत्कृष्ट आयु है वह एक समयसे अधिक होकर तीसरेमें जघन्य है, इत्यादि) ॥८१॥ कहा भी है -


आदीअंतविसेसे रूऊणद्धाएहिदम्मि हाणिचयं । उवरिमजेट्ठं समयेणहियं हेट्ठिमजहण्णं तु ॥ १२

अर्थ: अन्तमेंसे आदिको घटाकर जो शेष रहे उसमें एक कम अपनी इन्द्रकसंख्याका भाग देनेपर विवक्षित पृथिवीमें उसकी हानि-वृद्धिका प्रमाण होता है। नीचेके इन्द्रकमें उत्कृष्ट आयुका जो प्रमाण है उसमें एक समय मिला देनेसे वह आगेके इन्द्रकमें उत्कृष्ट आयुका प्रमाण होता है ॥ १२ ॥ प्रथम पृथिवीमें उत्पन्न हुए नारकी कुत्ते आदिके सड़े-गले शरीरकी अपेक्षा भी अत्यन्त दुर्गन्धयुक्त, अपवित्र मिट्टीको अल्प मात्रामें जल्दी ही खाते हैं ॥ ८२ ॥


प्रथमाहारतोऽसंख्यागुणिताशुभ उत्तरः । द्वितीयाविषु विज्ञेयः आहारोऽवनिषु क्रमात् ॥ ८३

अर्थ: प्रथम पृथिवीके आहारकी अपेक्षा असंख्यातगुणा अशुभ आहार क्रमसे द्वितीय आदि पृथिवियोंमें जानना चाहिये ॥ ८३ ॥


गव्यूत्यभ्यन्तरे जन्तून् गन्धेनाद्यस्तु मारयेत् । आहारो गोरुतार्धार्धेनाधिकः प्रतरः क्रमात् ॥ ८४

अर्थ: प्रथम पृथिवी सम्बन्धी प्रथम पटलका आहार अपने गन्धके द्वारा एक कोसके भीतर स्थित मनुष्यलोकके जन्तुओंको मार सकता है। आगे वह पटल क्रमसे उत्तरोत्तर आध आध कोस अधिक मनुष्यक्षेत्रके भीतरके प्राणियोंका संहार कर सकता है ॥ ८४ ॥


अवधेर्विषयः सर्वः प्रथमायां तु योजनम् । गव्यूत्यर्धार्धहानिः स्यात् सप्तम्यामेकगोरुतम् ॥८५

अर्थ: प्रथम पृथिवीमें अवधिज्ञानका सब विषय एक योजन प्रमाण है। आगे आधे आधे कोसकी हानि होकर सातवीं पृथिवीमें वह एक कोस मात्र रह जाता है ॥ ८५ ॥ प्रथमें ४ कोस, द्वितीय ३॥ को., तृतीय ३ को., चतुर्थ २॥ को., पंचम २ को., षष्ठ १॥ को., सप्तम १ कोस ।


पञ्चेन्द्रियास्त्रियोगाश्च कषायैः सकलैर्युताः ।
नपुंसकाश्च षड्ज्ञाना दर्शनैः सहितास्त्रिभिः ॥ ८६

कुदृक् सासादनो मिश्रोऽसंयतश्च चतुर्गुणाः ।
त्रिलेश्या भावलेश्याभिर्भव्याभव्याश्च संज्ञिनः ॥ ८७

अर्थ (श्लोक 86 से 87): चौदह मार्गणाओंके कथनमें नरकगतिमें स्थित नारकी जीव पंचेन्द्रिय, [त्रसकाय], मन वचन व काय स्वरूप तीनों योगोंसे सहित, समस्त कषायोंसे संयुक्त, नपुंसक वेदवाले; मति, श्रुत, अवधि, कुमति, कुश्रुत और विभंग इन छह ज्ञानोंसे तथा चक्षु, अचक्षु और अवधि स्वरूप तीन दर्शनोंसे सहित; मिथ्यादृष्टि, सासादन, मिश्र एवं असंयतसम्यग्दृष्टि इन चार गुणस्थानोंसे युक्त; कृष्णादिक तीन भाव लेश्यायोंसे [तथा एक उत्कृष्ट कृष्ण द्रव्यलेश्यासे] सहित, भव्य व अभव्य तथा संज्ञी होते हैं ॥ ८६-८७ ॥


भूमी द्वे वर्जयित्वान्त्ये पञ्चम्यां नियुतं तथा ।
द्वयग्रायां नियुताशीत्यां नरकेष्वोष्णवेदना ॥

अरिष्टायास्त्रिभागे च भूम्योरपि च शेषयोः ।
निरयेष्वुपमातीता अत्युग्रा शीतवेदना ॥ ८९

अर्थ (श्लोक 88 से 89): अन्तिम दो पृथिवियोंको तथा पांचवीं पृथिवीके एक लाख बिलोंको छोड़कर शेष प्रथमादिक पृथिवियोंके ब्यासी लाख (८२०००००) नारक बिलोंमें उष्णताकी वेदना है। अरिष्टा (पांचवीं) पृथिवीके एक त्रिभाग अर्थात् एक लाख बिलोंमें तथा शेष अन्तिम दो पृथिवियोंके नारक बिलोंमें (१०००००+९९९९५+५=२०००००) अतिशय तीक्ष्ण शीतकी वेदना है जो उपमासे अतीत अर्थात् असाधारण है ॥ ८८-८९ ॥


घोरं तीव्रं महाकष्टं भीमं भीषणं भयानकम् ।
दारुणं विपुलं चोग्रं दुःखमश्नुवते खरम् ॥ ९०

अर्थ: उन नरकोंमें जीवोंको घोर, तीव्र, महाकष्ट, भीम, भीष्म, भयानक, दारुण, विपुल, उग्र और तीक्ष्ण दुख प्राप्त होता है ॥ ९० ॥


द्वयोः कपोतलेश्यास्तु नीललेश्याश्च तत्परे ।
नीला एवाञ्जनोत्पन्ना नीलकृष्णाश्च तत्परे ॥ ९१

षष्ठ्यां दुःखकृष्णलेश्यास्ते महाकृष्णास्ततः परे ।
क्रमशोऽशुभवृद्धिः स्यात्तत्र सप्तसु भूमिषु ॥ ९२

अर्थ (श्लोक 91 से 92): प्रथम दो पृथिवियोंमें उत्पन्न नारकियोंके कपोत लेश्या, उसके आगे तृतीय पृथिवीमें नील लेश्या, चतुर्थ अंजना पृथिवीमें उत्पन्न नारकियोंके एक नील लेश्या, पांचवींमें नील और कृष्ण, छठीमें दुःखकृष्ण लेश्या (मध्यम कृष्णलेश्या) और उसके आगे सातवीं पृथिवीमें उत्पन्न नारकियोंके महाकृष्ण लेश्या होती है। इस प्रकार उन सात पृथिवियोंमें क्रमसे अशुभ लेश्याकी वृद्धि होती गई है ॥९१-९२॥


सचतुर्भागगव्यूतिस्तिस्रो योजनसप्तकम् ।
घर्मायामुत्पतन्त्यार्त्ताः शेषासु द्विगुणाः क्रमात् ॥ ९३

अर्थ: घर्मा पृथिवीमें उत्पन्न हुए नारकी जीव पीड़ित होकर जन्मभूमिसे नीचे गिरते हुए सात योजन, तीन कोस और एक कोसके चतुर्थ भाग (५०० धनुष) प्रमाण ऊपर उछलते हैं। शेष पृथिवियोंमें वे क्रमशः इससे दूने दूने ऊपर उछलते हैं ॥९३॥ उछलन प्रथम पृथिवीमें ७ यो. ३ १/४ को., द्वि. पृ. १५ यो. २ १/२ को., तृ. पृ. ३१ यो. १ को., च. पृ. ६२ यो. २ को., पं. पृ. १२५ यो., ष. पृ. २५० यो., स. पृ. ५०० यो. ।


षट्चतुष्कं मुहूर्तानां सप्ताहं पक्ष एव च ।
मासो मासौ च चत्वारः षण्मासा जननान्तरम् ॥ ९४

अर्थ: छह चतुष्क अर्थात् चौबीस (६×४) मुहूर्त, एक सप्ताह, एक पक्ष, एक मास, दो मास, चार मास और छह मास; इतना क्रमसे उन घर्मा आदि सात पृथिवियोंमें नारकी जीवोंके जन्म-मरणका अन्तर होता है ॥९४॥ अन्तर-- प्रथम पृथिवीमें २४ मुहूर्त, द्वि. पृ. ७ दिन, तृ. पृ. १५ दिन, च. पृ. १ मास, पं. पृ. २ मास, ष. पृ. ४ मास, स. पृ. ६ मास ।


कर्मभूमिमनुष्याश्च तिर्यञ्चः सकलेन्द्रियाः ।
नरकेषूपपद्यन्ते निर्गतानां च सा गतिः ॥ ९५

अर्थ: कर्मभूमिके मनुष्य और तिर्यंच पंचेन्द्रिय जीव उन नरकोंमें उत्पन्न होते हैं। तथा उन नरकोंसे निकले हुए नारकी जीवोंकी वही गति भी होती है, अर्थात् उक्त नरकोंसे निकले हुए जीव कर्मभूमिके मनुष्य और तिर्यंच पंचेन्द्रियोंमें ही उत्पन्न होते हैं ॥९५॥


अमनस्काः प्रसर्पन्तः पक्षिणोऽपि भुजंगमाः ।
सिंहाः स्त्रियो मनुष्याश्च साप्चरा यान्ति ताः क्रमात् ॥ ९६

एकां द्वे खलु तिस्रश्च चतस्रः पञ्च षट् तथा ।
सप्त च क्रमशो भूमीर्गन्तुमर्हन्ति जन्तवः ॥ ९७

अर्थ (श्लोक 96 से 97): असंज्ञी, सरीसृप, पक्षी, सर्प, सिंह, स्त्रियां और अपचरों (जलचरों) अर्थात् मत्स्योंके साथ मनुष्य भी क्रमशः उन पृथिवियोंको प्राप्त होते हैं। असंज्ञी जीव एक मात्र घर्मा पृथिवीमें जानेकी योग्यता रखते हैं। इसी प्रकार सरीसृप दो (प्रथम और द्वितीय), पक्षी तीन, सर्प चार, सिंह पांच, स्त्रियां छह तथा मत्स्य व मनुष्य सातों ही पृथिवियोंमें जानेकी योग्यता रखते हैं ॥९६-९७॥


सप्तम्या निर्गतो जन्तुर्यायात्सकृदनन्तरम् ।
द्विः षष्ठि पञ्चमीं च त्रिश्चतुर्थीं च चतुस्ततः ॥ ९८

पञ्चकृत्वस्तृतीयां च वंशां षट्कृत्व एव च ।
सप्तकृत्वो विशेदाद्यां प्रथमाया विनिर्गतः ॥ ९९

अर्थ (श्लोक 98 से 99): सातवीं पृथिवीसे निकला हुआ जीव यदि निरन्तर सातवीं पृथिवीमें जाता है तो वह एक बार ही जाता है। छठी पृथिवीसे निकला जीव यदि फिरसे वहां निरन्तर जाता है तो वह दो बार जाता है। इसी प्रकार पांचवींसे निकला हुआ तीन बार, चौथीसे निकला हुआ चार बार, तीसरीसे निकला हुआ पांच बार, दूसरी वंशा पृथिवीसे निकला हुआ छह बार और पहिलीसे निकला हुआ जीव सात बार उन उन पृथिवियोंमें निरन्तर प्रविष्ट हो सकता है ॥९८-९९॥


सप्तम्या अप्रतिष्ठानाच्च्युत्वा तं यद्यनन्तरम् । विशेत्पुनः सकृद्यायात् कालादीन् द्विरधरा अपि ॥

शेषामवनिमेकैकां नरकावासमेव वा । ततश्च्युतस्तथा यायात्प्रत्येकं च त्रिरादि सः ॥ १०१

अर्थ (श्लोक 100 से 101): सातवीं पृथिवीके अप्रतिष्ठान नामक बिलसे निकल कर जीव यदि निरन्तर उसमें प्रविष्ट होता है तो वह एक बार वहां फिरसे जा सकता है। परन्तु इसी पृथिवीके काल आदि (रौरव, महाकाल व महारौरव) बिलोंमें वह दो बार भी जा सकता है। शेष छठी आदि पृथिवियोंमेंसे प्रत्येक पृथिवीमें अथवा बिलोंमें वहांसे च्युत होकर यदि कोई निरन्तर रूपसे फिर वहां उत्पन्न होता है तो वह प्रत्येकमें यथाक्रमसे तीन आदि (चार, पांच, छह, सात व आठ) वार जा सकता है। यह अभिमत तिलोयपण्णत्ती और त्रिलोकसारमें निर्दिष्ट अभिमतसे समानता रखता है ॥ १००-१०१ ॥


नरकान्निर्गतः कश्चिच्चक्रवर्त्यप्यनन्तरम् । रामः कृष्णोऽथवान्यो वा न भवेदिति निश्चितम् ॥

अर्थ: नरकसे निकल कर कोई भी जीव अनन्तर भवमें चक्रवर्ती, राम (बलदेव), कृष्ण (नारायण) अथवा अन्य (प्रतिनारायण) नहीं हो सकता है; यह निश्चित है ॥ १०२ ॥


तिसृभ्यो निर्गतो जीवः कश्चित्तीर्थंकरो भवेत् ।
चतसृभ्यो हि मोक्षार्हः पञ्चभ्यः संयतोऽपि च ॥

संयतासंयतः षष्ठ्याः सप्तम्यास्तु मृतोद्गतः ।
सम्यक्त्वार्हो भवेत्कश्चित्तिर्यक्ष्वेवात्र जायते ॥१०४

अर्थ (श्लोक 103 से 104): प्रथम तीन पृथिवियोंसे निकला हुआ कोई जीव तीर्थंकर हो सकता है, चार पृथिवियोंसे निकला हुआ जीव मोक्ष जानेके योग्य होता है, पांच पृथिवियोंसे निकला हुआ कोई जीव संयत हो सकता है, छठी पृथिवीसे निकला हुआ जीव संयतासंयत हो सकता है, तथा सातवीं पृथिवीसे मरकर निकला हुआ कोई जीव सम्यक्त्वप्राप्तिके योग्य होता है, परन्तु वह यहां तिर्यंचोंमें ही उत्पन्न होता है ॥ १०३-४॥ कहा भी है-


विक्रिया चाशुभा तेषामपृथक्त्वेन भाषिता ।
आयुधानि शरादीनि अग्न्यादित्वं च कुर्वते ॥ १०५

शङ्कुतोमरकुन्तेष्टिप्रासवास्यसिमुद्गरान् ।
चक्रक्रकचशूलादीन् स्वाङ्गैरैव विकुर्वते ॥ १०६

अर्थ (श्लोक 105 से 106): उन नारकी जीवोंके अशुभ अपृथक् विक्रिया कही गई है । वे बाण आदि आयुधोंकी तथा अग्नि आदिकी अपनेसे अपृथक् विक्रिया किया करते हैं । वे अपने अंगोंसे ही शंकु, तोमर (बाण), कुन्तेष्टि (भाला की लकड़ी), प्रास (भाला), वासी, तलवार, मुद्गर, चक्र, क्रकच (आरी) और शूल आदिकोंकी विक्रिया करते हैं॥१०५-६॥


अग्निवायुशिलावृक्षक्षारतोयविषादिताम् ।
गत्वा परस्परं घोरं घातयन्ति सदापि ते ॥ १०७

अर्थ: वे नारकी सदा ही अग्नि, वायु, शिला, वृक्ष, क्षार जल और विष आदिके स्वरूपको प्राप्त होकर एक दूसरेको भयानक कष्ट पहुंचाते हैं ॥१०७॥


व्याघ्रगृध्रमहाकङ्कध्वांक्षकोकवृकश्वताम् ।
विकृत्य विविधै रूपैर्बाधन्ते च परस्परम् ॥ १०८

अर्थ: वे व्याघ्र, गिद्ध, महाकंक (पक्षिविशेष), काक, चक्रवाक, भेड़िया और कुत्ता; इन हिंसक जीवोंकी अनेक प्रकारके रूपों द्वारा विक्रिया करके परस्परमें बाधा पहुंचाते हैं ॥ १०८॥


वधबन्धनबाधाभिश्छिद्रताडनतोदनैः ।
स्फाटनच्छोटनच्छेदक्षोदतक्षणभक्षणैः ॥ १०९

संततैश्चरितैस्तीव्रैरशुभैरिति गर्हितैः ।
तुष्यन्ति च चिरं ते च गमयन्ति च जीवितम् ॥ ११०

अर्थ (श्लोक 109 से 110): उक्त नारकी जीव वध-बन्धन रूप बाधाओंसे तथा छिद् (छेदन), ताड़न, तोदन, स्फाटन, छोटन, छेद, क्षोद, तक्षण और भक्षण स्वरूप निरन्तर आचरित तीव्र, अशुभ एवं निन्य प्रवृत्तियोंके द्वारा सन्तुष्ट होते हैं और चिर-काल ( कई सागरोपम ) तक अपने जीवनको बिताते हैं ॥ १०९-११० ॥


तप्तलोहसमस्पर्शशर्कराक्षुरवालुका ।
मुर्मुराङ्गारिणी भूमिः सूचीशाद्वलसंचिता ॥ १११

अर्थ: मुर्मुर ( उपलोंकी अग्नि ) के समान अंगारवाली वहांकी भूमि तपे हुए लोहेके समान स्पर्शयुक्त पाषाणों एवं छुराके समान तीक्ष्ण वालुसे संयुक्त तथा सुईके समान नुकीले


वृश्चिकानां सहस्राणां वेदनादतिदुःसहम् । दुःखमुत्पद्यते तत्र भूमिस्पर्शनमात्रतः ॥ ११२

अर्थ (श्लोक 111 से 112): नवीन तृणोंसे व्याप्त है ॥ १११॥ वहांकी भूमिके स्पर्श मात्रसे हजारों बिच्छुओंके काटनेकी वेदनासे भी अत्यन्त दुःसह वेदना उत्पन्न होती है ॥ ११२ ॥


सज्वाला विस्फुलिङ्गाङ्ग्यः प्रतिमा लोहसंनिभाः । परशुच्छुरिकाबाणायसिपत्रवनानि च ॥ ११३

वेतालगिरयो भीमा गुहायन्त्रशतोत्कटाः । कूटशाल्मलयोऽचिन्त्या वैतरण्योऽपि निम्नगाः ॥ ११४

घूकशोणितदुर्गन्धाः कृमिकोटिकुलाकुलाः । हृदाश्च परितस्तत्र त्रस्तकातरदुस्तराः ॥ ११५

अर्थ (श्लोक 113 से 115): वहां चारों ओर ज्वाला एवं विस्फुलिंगोंसे व्याप्त अंगवाली लोहसदृश (या लोहनिर्मित) प्रतिमायें; फरसा, छुरी व बाण आदिके समान तीक्ष्ण पत्तोंवाले असिपत्रवन; सैकड़ों गुफाओं एवं यंत्रोंसे उत्कट ऐसे भयानक वेतालगिरि; अचिन्त्य कूटशाल्मली, वैतरणी नदियां; तथा उलूकोंके खूनसे दुर्गन्धित और करोड़ों कीड़ोंके समूहोंसे व्याप्त ऐसे तालाब हैं जो कातर नारकियोंके लिये दुस्तर हैं ॥ ११३-११५ ॥


अग्निभीताः प्रधावन्तो गत्वा वैतरणीं नदीम् । शीतं तोयमिति ज्ञात्वा क्षाराम्भसि पतन्ति ते ॥ ११६

अर्थ: अग्निसे भयभीत होकर दौड़ते हुए वे नारकी वैतरणी नदीपर जाते हैं और शीतल जल समझकर उसके खारे जलमें जा गिरते हैं ॥ ११६ ॥


क्षारदग्धशरीराश्च मृगवेगोत्थिताः पुनः । असिपत्रवनं यान्ति छायेति कृतबुद्धयः ॥ ११७

शक्तिकुन्तासियष्टीभिः खड्गतोमरपट्टिसैः । छिद्यन्ते कृपणास्तत्र पतद्भिर्वातकम्पितैः ॥ ११८

अर्थ (श्लोक 117 से 118): उस खारे जलसे शरीरमें दाहजनित पीड़ाका अनुभव करनेवाले वे नारकी मृगके समान वेगसे उठकर फिर छायाकी अभिलाषासे असिपत्रवनमें प्रविष्ट होते हैं। परन्तु वहां भी वे निकृष्ट नारकी वायुसे कम्पित होकर गिरनेवाले शक्ति, भाला, तलवार, यष्टि, खड्ग, बाण और पट्टिस (शस्त्रविशेष); इन आयुधोंके द्वारा छेदे जाते हैं ॥ ११७-१८ ॥


छिन्नपादभुजस्कन्धाश्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः । छिन्नतालुशिरोदन्ताश्छिन्नाक्षिहृदयोदराः ॥ ११९

अर्थ: उक्त आयुधोंके द्वारा उन नारकियोंके पैर, भुजायें, कन्धे, कान, ओठ, नाक, तालु, शिर, दांत, आंखें, हृदय और उदर छिन्न-भिन्न हो जाते हैं ॥ ११९ ॥


असह्यं शीतमूष्णं च पृथिवी चातिदुस्सहा । क्षुधातृषाभयत्रासवेदनाश्चात्र संतताः ॥ १२०

अर्थ: नरकोंमें शीत व उष्णकी वेदना असह्य होती है । वहांकी पृथिवी दुःसह दुखको देनेवाली है । नरकोंमें क्षुधा, तृषा और भयके कष्टका वेदन निरन्तर हुआ करता है ॥ १२० ॥


लोहाम्भोभरिताः कुम्भ्यः कटाहाः क्वथितोदकाः । चित्राः प्रज्वलिताः शूला भर्जनानि बहूनि च ॥ १२१

बहून्येवं प्रकाराणि यातनाकारणानि तु । विक्रियातः स्वभावाच्च प्राणिनां पापकर्मणाम् ॥ १२२

अर्थ (श्लोक 121 से 122): वहांपर लोहजलसे भरी हुई कुम्भियां (घड़े), उबलते हुए जलसे परिपूर्ण कड़ाह, जलते हुए विचित्र शूल (शस्त्रविशेष) और बहुतसे भाड़ (भट्टियां); इस प्रकारके बहुत-से यातनाके कारण उन पापी नारकियोंके लिये स्वभावसे और विक्रियासे भी प्राप्त होते हैं ॥ १२१-२२ ॥


कुमार्गगतचारित्रा देवाश्चासुरकायिकाः । नारकानतिबाधन्ते तिसृष्वाद्यासु भूमिषु ॥ १२३

मेषकुक्कुटयुद्धाद्यै रमन्तेऽत्र यथा नराः । तथापि ते रतिं यान्ति रागवेगेन पूरिताः ॥ १२४

अर्थ (श्लोक 123 से 124): वहां प्रथम तीन पृथिवियोंमें कुमार्गगत चारित्रवाले (दुष्ट आचरण करनेवाले) असुर जातिके देव भी उन नारकियोंको अत्यन्त बाधा पहुंचाते हैं । जैसे यहांपर मनुष्य मेषों और मुर्गों आदिको लड़ाकर आनन्दित होते हैं वैसे वे भी रागके वेगसे परिपूर्ण होते हुए उन नारकियोंको परस्परमें लड़ाकर आनन्दको प्राप्त होते हैं ॥ १२३-२४ ॥


ईप्सितालाभतो दुःखमनिष्टेश्च समागमात् । अवमानभयाच्चैव जायते सागरोपमम् ॥ १२५

अर्थ: उक्त नारकी जीवोंको इष्ट वस्तुओंका लाभ न हो सकनेसे, अनिष्ट वस्तुओंका संयोग होनेसे, तथा अपमान एवं भयके कारण भी समुद्रके समान महान् (अथवा सागरोपम काल तक) दुख होता है ॥ १२५ ॥


सहस्रशोऽपि छिन्नाङ्गा न म्रियन्ते हि नारकाः । सूतकस्य रसस्येव संहन्यन्ते तनोर्लवाः ॥ १२६

अर्थ: नारकी जीव हजारों प्रकारसे छिन्नशरीर होकर भी मरणको प्राप्त नहीं होते । उनके शरीरके टुकड़े पारेके समान बिखर कर फिरसे जुड़ जाते हैं ॥ १२६ ॥


अकालमरणं नैषां समाप्ते पुनरायुषि । विध्वंसन्ते च तत्काया वायुना भ्रलवा इव ॥ १२७

अर्थ: इनका अकालमरण नहीं होता, परन्तु आयुके समाप्त होनेपर उनके शरीर इस प्रकार नष्ट हो जाते जिस प्रकार कि वायुके द्वारा अभ्रकके टुकड़े बिखर कर नष्ट हो जाते हैं ॥१२७॥


कुचरितचितैः पापैस्तीव्रैरधोगतिपातिताः,
अवशशरणाः शीतोष्णादिक्षुधावधपीडिताः ।
अतिभयरुजः श्राम्यन्त्यार्ताः भ्रमैर्बत नारकाः,
श्वगणविषमव्याधाक्रान्ता यथा हरिणीवृषाः ॥ १२८ ॥

अर्थ: दुष्टतापूर्ण आचरणोंसे संचित हुए तीव्र पापोंके द्वारा अधोगतिमें डाले गये, अवश, अशरण, शीत व उष्ण आदिकी बाधाके साथ क्षुधा एवं वधकी पीड़ासे सहित, तथा अतिशय भयरूप रोगसे संयुक्त ऐसे वे नारकी जीव श्रमोंसे पीड़ित होकर इस प्रकार दुखी होते हैं जैसे कि कुत्तोंके समूहके साथ भयानक व्याधसे त्रस्त होकर हरिणी एवं हरिण दुखी होते हैं ॥ १२८ ॥

नवमो विभागः

अनन्तदर्शनज्ञानान् प्राप्तानन्तं भवोदधेः ।
नत्वा व्यन्तरदेवानां विकल्पोऽत्र प्रवक्ष्यते ॥ १

अर्थ: उत्कृष्ट और जघन्य भवनोंका विस्तार क्रमशः बारह हजार (१२०००) और शुद्ध (केवल) पच्चीस (२५) योजन मात्र है। बाहल्य उनका तीन सौ (३००) योजन और पौन (३/४) योजन होता है। उनके मध्यमें बाहल्यके तृतीय भाग (१०० यो, १/४ यो.) प्रमाण ऊंचा कूट अवस्थित होता है ॥ १॥


औपपातिकसंज्ञाश्च अन्ये चाध्युषिता इति ।
अभियोग्यास्तृतीयाश्च त्रिविधा व्यन्तराः सुराः ॥ २

अर्थ: कूटोंके उपरिभागमें अनेक प्रकारकी रचनायुक्त सुवर्णमय, रजतमय और रत्नमय जिनेन्द्रप्रासाद अवस्थित हैं ॥ २॥


भवनान्यथ चावासा भवनाख्यपुराणि तु ।
स्थानानि त्रिविधान्याहुर्व्यन्तराणां समन्ततः ॥ ३

अर्थ: उत्कृष्ट भवनोंके चारों ओर आधा योजन ऊंची तथा जघन्य भवनोंके चारों ओर पच्चीस धनुष ऊंची वेदिका होती है ॥ ३॥


अष्टौ तु किन्नराद्यास्तु भवन्त्यावासवासिनः ।
द्विविधेषु वसन्त्येते भवनेषु पुरेषु च ॥ ४

अर्थ: वृत्त आदि पुरोंका [ उत्कृष्ट व जघन्य ] विस्तार क्रमसे एक लाख (१०००००) योजन और एक (१) योजन मात्र तथा आवासोंका वह विस्तार क्रमसे बारह हजार दो सौ (१२२००) और पौन (३/४) योजन प्रमाण होता है ॥ ४॥


तिर्यगूर्ध्वाधरे लोके मेरुमात्रप्रमाणके ।
वसत्यस्त्रिविधास्तत्र व्यन्तराणामवारिताः ॥ ५

वसुंधरायां चित्रायां सन्त्यत्र भवनानि हि ।
आवासास्तु न विद्यन्ते इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥ ६

केषांचिद्भवनान्येव भवनावासा भवन्ति च ।
अन्येषामपरेषां च भवनावासपुराणि हि ॥ ७

आवासा वर्णिताः सर्वे प्राकारपरिवारिताः ।
भावनेष्वसुरांस्त्यक्त्वा केचित्त्स्युस्त्रिविधालयाः ॥ ८

भवनानां तु सर्वेषां वेदिकाः परितो मताः ।
क्रोशद्वयोच्चा महतां शतहस्ताः परत्र च ॥ ९

द्वादशापि सहस्राणि द्वे शते च पृथूनि च ।
महान्त्यल्पानि मानेन त्रिकोशानीति लक्षयेत् ॥ १०
। १२२०० । [३] ।

बाहल्याद्भवनं वेद्यं शतानि त्रीणि यन्महत् ।
भवनेषु च सर्वाल्पं त्रिकोशं बहलं मतम् ॥ ११
। ३०० । [३] ।

अर्थ (श्लोक 1 से 11): जो अनन्तदर्शन एवं अनन्तज्ञानसे युक्त होकर संसार-समुद्रके अन्तको प्राप्त हो चुके हैं [ऐसे सिद्धोंको] नमस्कार करके यहां व्यन्तर देवोंके विकल्पको कहते हैं ॥ १ ॥ औपपातिक संज्ञावाले, दूसरे अध्युषित और तीसरे अभियोग्य इस प्रकार व्यन्तर देव तीन प्रकारके हैं ॥ २ ॥ भवन, आवास और भवनपुर ये तीन प्रकारके व्यन्तरोंके स्थान सब ओर कहे गये हैं ॥ ३ ॥ किन्नर आदि आठ प्रकारके व्यन्तर देव आवासोंमें निवास करनेवाले हैं, ये भवन और भवनपुर इन दो प्रकारके निवासस्थानोंमें रहते हैं ॥ ४ ॥ मेरुमात्र प्रमाणवाले तिर्यग्लोक, ऊर्ध्व लोक और अधोलोकमें व्यन्तर देवोंकी उपर्युक्त तीन प्रकारकी अवारित (स्वतन्त्र) वसतियां हैं ॥ ५ ॥ यहां चित्रा पृथिवीपर भवन स्थित हैं, किन्तु वहां आवास नहीं हैं; यह शास्त्रका निर्णय है ॥ ६ ॥ उपर्युक्त व्यन्तरोंमेंसे किन्हींके भवन ही हैं, दूसरोंके भवन व आवास दो हैं, तथा इतर व्यन्तरोंके भवन, आवास एवं भवनपुर तीनों ही होते हैं ॥ ७॥ सब आवास प्राकारसे परिवेष्टित बतलाये गये हैं। भवनवासी देवोंमें असुरकुमारोंको छोड़कर किन्हींके तीनों प्रकारकी वसतियां हैं ॥ ८ ॥ सब भवनोंके चारों ओर वेदिकायें मानी गई हैं। ये वेदिकायें महाभवनोंकी दो कोस ऊंची तथा अन्य भवनोंकी सौ (१००) हाथ ही ऊंची हैं ॥९॥ महाभवनोंका विस्तार बारह हजार दो सौ (१२२००) योजन और अल्प भवनोंका विस्तार तीन ( ३ ) कोस जानना चाहिये ॥ १० ॥ इन भवनोंमें जो महाभवन है उसका बाहल्य तीन सौ (३००) योजन तथा सबसे छोटे भवनका बाहल्य तीन (३) कोस माना गया है ॥ ११॥


शतयोजनबाहल्यं कूटमुत्कृष्टके मतम् । बहलं क्रोशमात्रं तु जघन्ये भवने भवेत् ॥ १२

अर्थ: उत्कृष्ट भवनमें एक सौ (१००) योजन बाहल्यवाला तथा जघन्य भवनमें एक कोस मात्र बाहल्यवाला कूट होता है ॥ १२॥


द्वीषेषु सागरस्थेषु भवनाख्यपुराणि तु । हृदपर्वतवृक्षांश्च श्रिताः प्रतिवसन्ति ते ॥ १३

अर्थ: समुद्रस्थ द्वीपोंमें भवन नामक पुर (भवनपुर ?) होते हैं। वे (आवास ?) तालाब, पर्वत और वृक्षोंके आश्रित होकर रहते हैं ॥ १३॥


पुराणि वृत्तत्र्यश्राणि चतुरश्राणि कानिचित् । दध्राणि योजनोरूणि नियुतं तु बृहन्ति च ॥ १४

अर्थ: पुरोंमेंसे कितने ही गोल, त्रिकोण तथा चतुष्कोण भी होते हैं। इनमें क्षुद्र पुर एक योजन उरु (विस्तीर्ण) तथा महापुर एक लाख (१०००००) योजन उरु होते हैं ॥ १४॥


तिर्यग्द्वीपसमुद्रेषु असंख्येयेषु तानि च । रम्याणि बहुरूपाणि नानारत्नमयानि च ॥ १५

अर्थ: तिरछे असंख्यात द्वीप-समुद्रोंमें स्थित वे पुर रमणीय, बहुत आकारवाले और नाना रत्नमय हैं ॥ १५॥ यहां चार गाथायें भी कही गई हैं–


पिशाचभूतगन्धर्वाः किन्नराः समहोरगाः । रक्षःकिंपुरुषा यक्षा निकाया व्यन्तरेष्विमे ॥ १६

अर्थ: पिशाच, भूत, गन्धर्व, किन्नर, महोरग, राक्षस, किंपुरुष और यक्ष; ये व्यन्तरोंमें आठ निकाय (भेद) हैं ॥ १६॥


कूष्माण्डा राक्षसा यक्षाः संमोहास्तारकास्तथा । चौक्षाः कालमहाकाला अचौक्षाश्च सतालकाः ॥

अर्थ: कूष्माण्ड, राक्षस, यक्ष, संमोह, तारक, चौक्ष (शुचि), काल, महाकाल,


देहाश्चान्ये महादेहास्तूष्णीकाः प्रवचनाह्वयाः ।
चतुर्दशकुला एवं पिशाचव्यन्तराः स्मृताः ॥ १८

इन्द्रौ कालमहाकालौ पिशाचानां प्रकीर्तितौ ।
पल्योपमायुषावेतौ द्वे द्वे देव्यौ च वल्लभे ॥ १९

कालस्याप्रमहिष्यौ द्वे कमला कमलप्रभा ।
महाकालस्य देवस्य उत्पला च सुदर्शना ॥ २०

एकैकस्याः परीवाराः सहस्रं खलु योषिताम् ।
अर्धपल्योपमायुष्काश्चतस्रोऽपि वरस्त्रियः ॥ २१

अर्थ (श्लोक 17 से 21): अचौक्ष (अशुचि), सतालक, देह, महादेह, तूष्णीक और प्रवचन; ये पिशाच व्यन्तरोंके चौदह (१४) कुल माने गये हैं ॥१७-१८॥ इन पिशाचोंके काल और महाकाल नामके दो इन्द्र कहे गये हैं । इनकी आयु पल्य प्रमाण होती है । उनमेंसे प्रत्येकके दो दो वल्लभा देवियां हैं- काल इन्द्रकी उन अग्रदेवियोंके नाम कमला और कमलप्रभा तथा महाकालकी अग्रदेवियोंके नाम उत्पला और सुदर्शना हैं । इन अग्रदेवियोंमेंसे प्रत्येकके एक हजार (१०००) प्रमाण परिवार देवियां होती हैं । उन चारों अग्रदेवियोंकी आयु अर्ध पल्योपम प्रमाण जानना चाहिये ॥१९-२१॥


सुरूपः प्रतिरूपश्च तथा भूतोत्तमा परे ।
प्रतिभूता महाभूताः प्रतिच्छन्नाश्च नामतः ॥ २२

आकाशभूता इत्यन्ये भूतानां सप्तमो गणः ।
सुरूपः प्रतिरूपश्च तेषामिन्द्रौ मनोहरौ ॥ २३

रूपवत्युदिता देवी बहुरूपा च वल्लभा ।
सुरूपे प्रतिरूपस्य सुसीमासुमुखे प्रिये ॥ २४

अर्थ (श्लोक 22 से 24): सुरूप, प्रतिरूप, भूतोत्तम, प्रतिभूत, महाभूत, प्रतिच्छन्न और सातवां आकाशभूत; ये सात कुल भूत व्यन्तरोंके हैं । इनके इन्द्रोंके मनोहर नाम सुरूप और प्रतिरूप हैं । उनमें रूपवती और बहुरूपा नामक दो अग्रदेवियां सुरूप इन्द्रके तथा सुसीमा और सुमुखा नामक दो अग्रदेवियां प्रतिरूप इन्द्रके हैं ॥२२-२४॥


हाहासंज्ञाश्च गन्धर्वाः हूहूसंज्ञाश्च नारदाः ।
तुम्बर्वाह्वयाः कदम्बाश्च वासवाश्च महास्वराः ॥ २५

गीतरतीनी[गी]तयशोनामानो भैरवा अपि ।
इन्द्रौ नीतरतिस्तेषामन्यो नीतयशा इति ॥ २६

सरस्वती प्रियाद्यस्य स्वरसेना च नामतः ।
नन्दनीति द्वितीयस्य देवी च प्रियदर्शना ॥ २७

अर्थ (श्लोक 25 से 27): हाहा, हूहू, नारद, तुम्बरु, कदम्ब, वासव, महास्वर, गीतरति, गीतयश और भैरव; ये दश गन्धर्व व्यन्तरोंके कुल हैं । उनके नीतरति और नीतयश नामक दो इन्द्र होते हैं । इनमें प्रथम इन्द्रके सरस्वती और स्वरसेना नामकी तथा द्वितीय इन्द्रके नन्दनी व प्रियदर्शना नामकी दो दो इन्द्राणियां होती हैं ॥२५-२७॥


दशधा किंनरा देवा आद्याः किंपुरुषा ह्रकाः ।
द्वितीयाः किंनरा एव तृतीया हृदयंगमाः ॥ २८

रूपपालिन इत्यन्ये परे किंनरकिंनराः ।
अनिन्दिता मनोरम्या अपरे किंनरोत्तमाः ॥ २९

रतिप्रिया रतिज्येष्ठा इति भेदा दशोदिताः ।
इन्द्रः किंपुरुषाह्वयोऽत्र किंनरश्च प्रकीर्तितः ॥ ३०

अवतंसा केतुमत्या वल्लभे प्रथमस्य ते ।
रतिषेणा द्वितीयस्य देवी चापि रतिप्रिया ॥ ३१

अर्थ (श्लोक 28 से 31): प्रथम किंपुरुष नामक, द्वितीय किंनर, तृतीय हृदयंगम, चतुर्थ रूपपाली, पंचम किंनर-किंनर, छठा अनिन्दित, सातवां मनोरम्य, आठवां किंनरोत्तम, नौवां रतिप्रिय और दसवां रति-ज्येष्ठ; इस प्रकार ये दस कुल किंनर व्यन्तरोंके कहे गये हैं । इनमें किंपुरुष और किंनर नामके दो इन्द्र निर्दिष्ट किये गये हैं । इनमेंसे प्रथमके अवतंसा और केतुमती तथा द्वितीयके रतिषेणा और रतिप्रिया नामकी दो दो अग्रदेवियां होती हैं ॥२८-३१॥


महोरगा दश ज्ञेयास्तत्राद्या भुजगाह्नकाः । भुजंगशालिसंज्ञाश्च महाकायाश्च नामतः ॥३२

अतिकायाश्चतुर्थास्तु पञ्चमाः स्कन्धशालिनः । मनोहराह्वयाः षष्ठाः स्तनिताशनिजवा अपि ॥

महेशकाश्च गम्भीरा अन्तिमाः प्रियदर्शनाः । महाकायोऽतिकायश्च तेषामिन्द्रौ प्रकीर्तितौ ॥ ३४

भोगा भोगवती चेति महाकायस्य वल्लभे । पुष्पगन्धातिकायस्य द्वितीया चाप्यनिन्दिता ॥ ३५

अर्थ (श्लोक 32 से 35): महोरग व्यन्तर दस प्रकारके जानना चाहिये- उनमें प्रथम भुजग नामक, भुजंगशाली, महाकाय, चतुर्थ अतिकाय, पंचम स्कन्धशाली, छठा मनोहर, स्तनित अशनिजव, महेशक(महेश्वर), गम्भीर और अन्तिम प्रियदर्शन है। उनके महाकाय और अतिकाय नामके दो इन्द्र कहे गये हैं। उनमेंसे महाकाय इन्द्रकी भोगा और भोगवती तथा अतिकाय इन्द्रकी पुष्पगन्धा और अनिन्दिता नामकी दो दो अग्रदेवियां हैं ॥ ३२-३५ ॥


सप्तधा राक्षसा भीमा महाभीमाश्च नामतः । विघ्ना विनायका चान्ये ततश्चोदकराक्षसाः ॥ ३६

षष्ठास्तेषां च विज्ञेया नाम्ना राक्षसराक्षसाः । ब्रह्मराक्षसनामानस्तेषामन्त्याश्च सप्तमाः ॥ ३७

इन्द्रौ भीममहाभीमौ राक्षसेषु महाबलौ । पद्मा च वसुमित्रा च भीमस्याग्रस्त्रियौ मते ॥ ३८

महाभीमस्य रत्नाढ्या द्वितीया कनकप्रभा । तथा किंपुरुषा देवा दशधा पुरुषाह्नकाः ॥ ३९

पुरुषोत्तमनामानस्तथा सत्पुरुषाः परे । महापुरुषनामानः पुनश्च पुरुषप्रभाः ॥ ४०

पुरुषा अतिपूर्वाश्च मरवो मरुदेवकाः । मरुप्रभा यशस्वन्तः इति भेदा दशोदिताः ॥४१

तेषु सत्पुरुषश्चेन्द्रो महापुरुष इत्यपि । रोहिणी नवमी देव्यौ ह्रीश्च पुष्पवती तथा ॥ ४२

अर्थ (श्लोक 36 से 42): भीम, महाभीम, विघ्न, विनायक, उदकराक्षस, छठा नामसे राक्षसराक्षस और अन्तिम सातवां ब्रह्मराक्षस नामक; इस प्रकार ये सात कुल राक्षस व्यन्तरोंके जानना चाहिये । उन राक्षसोंमें भीम और महाभीम नामके दो बलवान् इन्द्र होते हैं । इनमेंसे भीमके पद्मा और वसुमित्रा तथा महाभीमके रत्नाढ्या और द्वितीय कनकप्रभा नामकी दो दो स्त्रियां (अग्रदेवियां) मानी गई हैं । किंपुरुष व्यन्तर देव दस प्रकारके हैं- पुरुष, पुरुषोत्तम, सत्पुरुष, महापुरुष, पुरुषप्रभ, अतिपुरुष, मरु, मरुदेव, मरुप्रभ और यशस्वान्; इस प्रकार ये उनके दस भेद कहे गये हैं। इनमें सत्पुरुष और महापुरुष नामके दो इन्द्र होते हैं। उनमें प्रथम इन्द्रके रोहिणी और नवमी तथा दूसरे इन्द्रके ह्री और पुष्पवती नामकी दो दो अग्रदेवियां हैं ॥ ३६-४२ ॥


मणिभद्राश्च पूर्णश्च शैलभद्रास्ततः परे । सुमनोभद्रभद्रास्ते सुभद्राश्च प्रकीर्तिताः ॥ ४३

सप्तमाः सर्वतोभद्रा यक्षमानुषनामकाः । धनपालरूपयक्षा यक्षोत्तममनोहराः ॥ ४४

एवं द्वादशधा यक्षा मणिपूर्णा तदीश्वरौ । कुन्दा च बहुपुत्रा च देव्यौ तारा तथोत्तमा ॥ ४५

अर्थ (श्लोक 43 से 45): मणिभद्र, पूर्णभद्र, शैलभद्र, सुमनोभद्र, भद्र, सुभद्र, सातवां सर्वतोभद्र, यक्षमानुष, धनपाल, रूपयक्ष, यक्षोत्तम और मनोहर; इस प्रकार यक्ष व्यन्तर देव बारह प्रकारके हैं । इनमें मणिभद्र और पूर्णभद्र नामके दो इन्द्र होते हैं । उनमें प्रथम इन्द्रके कुन्दा और बहुपुत्रा तथा द्वितीयके तारा और उत्तमा नामकी दो दो अग्रदेवियां हैं। इन्द्रोंकी आयु एक पल्योपम प्रमाण


इन्द्राः पल्योपमायुष्का देव्यस्तस्यार्धजीविकाः ।
एवं सर्वत्र देवीनां परिवारोऽपि पूर्ववत् ॥ ४६

अर्थ (श्लोक 43 से 46): तथा देवियोंकी उससे आधी (१/२ पल्योपम) होती है । इस प्रकारसे यह देवियोंकी आयुका क्रम सर्वत्र समझना चाहिये । देवियोंका परिवार भी पूर्वके समान जानना चाहिये ॥ ४३-४६ ॥


कालाः पिशाचा वर्णेन सुरूपाः सौम्यदर्शनाः ।
ग्रीवाहस्तैर्विराजन्ते मणिभूषणभासुरैः ४७

अर्थ: इनमें पिशाच व्यन्तर वर्णकी अपेक्षा कृष्णवर्ण होते हुए भी सुन्दर और देखनेमें सौम्य होते हैं । वे मणिमय भूषणोंसे अलंकृत ग्रीवा और हाथोंसे सुशोभित रहते हैं ॥ ४७ ॥


श्यामा भूताश्च वर्णेन चारवः प्रियदर्शनाः ।
आमेचकैर्विराजन्ते चित्रभक्तिविलेपनाः ॥ ४८

अर्थ: भूत व्यन्तर भी वर्णकी अपेक्षा श्याम होते हुए सुन्दर एवं प्रियदर्शन होते हैं । वे विचित्र भक्तिविलेपनसे संयुक्त होते हुए आमेचकोंसे (मणिमिश्रित वर्णोंसे) विराजमान होते हैं ॥ ४८ ॥


गन्धर्वाः कनकाभासाश्चित्रमाल्यविभूषिताः ।
सुमुखाश्च सुरूपाश्च सर्वेषां चित्तहारिणः ॥ ४९

अर्थ: सुवर्णके समान कान्तिमान् होकर विचित्र मालासे विभूषित गन्धर्व व्यन्तर देव सुन्दर मुख एवं उत्तम रूपसे संयुक्त होते हुए सबके चित्तको आकृष्ट करते हैं ॥ ४९ ॥


प्रियङ्गुफलवर्णाश्च किंनरा नयनप्रियाः ।
सुरूपा सुमुखाश्चैते सुस्वरा हारभूषिताः ॥ ५०

अर्थ: नेत्रोंको प्रिय लगनेवाले किन्नर व्यन्तर देव प्रियंगु फलके समान वर्णवाले होते हैं । ये सुन्दर रूप एवं सुन्दर मुखसे संयुक्त होकर उत्तम स्वर और हारसे विभूषित होते हैं ॥ ५० ॥


महास्कन्धभुजा भान्ति कालश्यामा महोरगाः ।
ओजस्विनः स्वरूपाश्च नानालंकारभूषिताः ॥ ५१

अर्थ: महोरग व्यन्तर देव विशाल कन्धों एवं भुजाओंसे संयुक्त, काले या श्यामवर्ण, ओजस्वी, सुन्दर और नाना अलंकारोंसे विभूषित होते हुए शोभायमान होते हैं ॥ ५१ ॥


श्यामावदाता वर्णेनच राक्षसा भीमदर्शनाः ।
महाशीर्षाः सरक्तोष्ठा भुजैः कनकभूषितैः ॥ ५२

अर्थ: भयानक दिखनेवाले राक्षस व्यन्तर देव वर्णसे श्याम, निर्मल, विशाल शिरसे संयुक्त तथा लाल ओंठोंसे सहित होते हुए सुवर्णसे विभूषित भुजाओंसे सुशोभित होते हैं ॥ ५२ ॥


वदनोरुभुजैर्भान्ति गौरा किंपुरुषा अपि ।
अतिचारुमुखाश्चैते शुभैर्मकुटमौलिभिः ॥ ५३

अर्थ: गौरवर्ण किंपुरुष व्यन्तर भी मुख, जंघा एवं भुजाओंसे सुशोभित होते हैं । ये अतिशय सुन्दर मुखसे संयुक्त होकर उत्तम मुकुट और मौलिसे अलंकृत होते हैं ॥ ५३ ॥


श्यामावदाता यक्षाश्च गम्भीराः सौम्यदर्शनाः ।
मानोन्मानयुता भान्ति रक्तपाणितलक्रमाः ॥ ५४

अर्थ: निर्मल एवं श्याम वर्णवाले यक्ष व्यन्तर देव भी गम्भीर, सौम्यदर्शन, मान व उन्मानसे सहित तथा लाल हथेलियों व पैरोंसे युक्त होते हैं ॥ ५४ ॥


किण्णरकिंपुरिसा य महोरगगंधव्वजक्खणामा य ।
रक्खसभूयपिसाया अट्ठविहा वेंतरा देवा ॥ ५

किंनराणामशोकः स्यात्किंपुरुषेषु च चम्पकः ।
महोरगाणां नागोऽपि गन्धर्वाणां च तुम्बरुः ॥ ५६

पृथिवीपरिणामास्ते आयागनियताद्रुमाः ।
जम्बूमानार्धमानाश्च कीर्तितास्ते प्रमाणतः ॥ ५७

दिव्यरत्नविचित्रं च छत्रत्रितयमेकशः ।
शुभध्वजपताकास्ते विभान्त्यायागमाश्रिताः ॥ ५८

तोरणानि च चत्वारि नानारत्नमयानि च ।
आसक्तमाल्यधामानि चैत्यानां हि चतुर्दिशम् ॥ ५९

प्रत्येकं च चतस्रोऽर्चः सौवर्प्योऽत्र चतुर्दिशम् ।
भूमिजानां यथा वृक्षाः तथा वानान्तरद्रुमाः ॥ ६०

अर्थ (श्लोक 55 से 60): चैत्यवृक्ष पिशाचोंका कदम्ब, राक्षसोंका कण्टकद्रुम, भूतोंका तुलसी, यक्षोंका वट, किंनरोंका अशोक, किंपुरुषोंका चम्पक, महोरगोंका नाग (नागकेसर) और गन्धर्वोंका तुंबरु होता है ॥ ५५-५६ ॥ आयागपर नियत वे चैत्यवृक्ष पृथिवीके परिणामस्वरूप होते हुए प्रमाणमें जम्बूवृक्षके प्रमाणसे अर्ध प्रमाणवाले कहे गये हैं ॥ ५७ ॥ उनमेंसे प्रत्येकके दिव्य रत्नोंसे विचित्र तीन छत्र होते हैं । आयागके आश्रित वे वृक्ष उत्तम ध्वजा-पताकाओंसे संयुक्त होते हुए शोभायमान होते हैं ॥ ५८ ॥ चैत्यवृक्षोंकी चारों दिशाओंमें मालाओंके तेजसे सहित अनेक रत्नमय चार तोरण होते हैं ॥ ५९ ॥ प्रत्येक वृक्षकी चारों दिशाओंमें चार सुवर्णमय जिनप्रतिमायें स्थित होती हैं। ये वृक्ष जैसे भूमिजों (भवनवासियों) के होते हैं वैसे ही वे व्यन्तरोंके भी होते हैं ॥ ६० ॥


सामानिकसहस्राणि चत्वार्येषां पृथक् पृथक् ।
षोडशैव सहस्राणि तनुरक्षसुरा मताः ॥ ६१

आसन्नाष्टशतं तेषां सहस्रं मध्यमोदिता ।
द्वादशैव शतान्येषां परिषद्बाहिरा मता ॥ ६२

नागा अश्वाः पदातिश्च रथा गन्धर्वनर्तकाः ।
वृषभाः सप्त चानीकाः सप्तकक्षावृताः पृथक् ॥ ६३

सुज्येष्ठोऽथ सुग्रीवो विमलो मरुदेवकः ।
श्रीदामो दामपूर्वश्रीर्विशालाक्षो महत्तराः ॥ ६४

अर्थ (श्लोक 61 से 64): आठ प्रकारके होते हैं ॥ ५ ॥ उनका शरीरवर्ण यथाक्रमसे प्रियंगु फल जैसा धवल, काला, श्याम, सुवर्ण जैसा, तीनका श्याम तथा कृष्ण होता है । ये देव बहुतसे लेप और भूषणोंसे विभूषित होते हैं ॥ ६ ॥ उनके क्रमसे अशोक, चम्पक, नाग (नागकेसर), तुंबरु, वट, कण्टतरु, तुलसी और कदम्ब; इन नामोंवाले चैत्यवृक्ष होते हैं ॥ ७ ॥ इनके अलग अलग चार हजार (४०००) सामानिक देव तथा सोलह हजार (१६०००) आत्मरक्ष देव होते हैं ॥ ६१ ॥ उनकी अभ्यन्तर परिषद् आठ सौ (८००) देवोंसे संयुक्त, मध्यम एक हजार (१०००) तथा बाह्य परिषद् बारह सौ (१२००) देवोंसे संयुक्त मानी गई है ॥ ६२ ॥ हाथी, घोड़ा, पदाति, रथ, गन्धर्व, नर्तकी और बैल; ये सात अनीक देव हैं। इनमेंसे प्रत्येक सात कक्षाओंसे युक्त होते हैं ॥ ६३ ॥ सुज्येष्ठ, सुग्रीव, विमल, मरुदेव, श्रीदाम, दामश्री और विशालाक्ष; ये सात उक्त अनीक देवोंके महत्तर देव होते हैं ॥ ६४ ॥


विंशतिश्च सहस्राणि अष्टौ चाद्या पृथक् पृथक् ।
कक्षास्तु द्विगुणास्ताश्च द्वितीयादिषु कीर्तिताः ॥

अर्थ: इनमेंसे प्रथम कक्षामें पृथक् पृथक् अट्ठाईस हजार (२८०००) देव होते हैं। आगे द्वितीय आदि कक्षाओंमें वे उत्तरोत्तर दूने दूने बतलाये गये हैं ॥ ६५ ॥


शून्यत्रिकात्परं द्वे च नवाष्टौ द्विकृतिर्द्विकम् ।
व्यन्तराणां निकायेषु सर्वानीका उदाहृताः ॥६६

अर्थ: व्यन्तरोंके निकायोंमें सब अनीकोंकी संख्या तीन शून्य, तत्पश्चात् दो, नौ, आठ, दोका वर्ग अर्थात् चार और दो, इन अंकोंके प्रमाण कही गई है- २४८९२००० ॥ ६६ ॥


काला कालप्रभा चैव कालकान्ता च दक्षिणा ।
कालावर्ताऽपरा नाम्ना कालमध्येति चोत्तरा ॥६७

काला मध्ये चतस्रोऽन्याः पूर्वाद्याशाचतुष्टये ।
एवं सर्वेन्द्रसंज्ञाभिः पञ्च स्युर्नगराणि हि ॥ ६८

अर्थ (श्लोक 67 से 68): काला, कालप्रभा, कालकान्ता, कालावर्ता और कालमध्या [ये पांच नगर काल नामक पिशाचेन्द्रके होते हैं।] इनमेंसे काला नगरी मध्यमें तथा अन्य शेष चार नगरियां पूर्वा दिक चार दिशाओंमें हैं। इसी प्रकार सब इन्द्रोंके अपने नामोंके अनुसार पांच पांच नगर होते हैं ॥ ६७-६८ ॥


राजधान्यः पिशाचानां पञ्च प्रोक्तास्तु नामतः ।
जम्बूद्वीपप्रमाणाश्च चतुर्वनविभूषिताः ॥ ६९

अर्थ: यहां पिशाचोंकी पांच राजधानियोंके नाम निर्दिष्ट किये हैं। इनके विस्तारादिका प्रमाण द्वितीय जम्बूद्वीपमें स्थित व्यन्तरनगरियोंके समान है। उक्त राजधानियां चार वनोंसे सुशोभित हैं ॥ ६९ ॥


योजनानां सहस्रे द्वे नगरेभ्यो वनानि हि ।
नियुतायामयुक्तानि तदर्धं विस्तृतानि च ॥ ७०

अर्थ: ये वन नगरोंसे दो हजार (२०००) योजन जाकर स्थित हैं। वनोंकी लंबाई एक लाख (१०००००) योजन और विस्तार उससे आधा (५०००० यो.) है ॥ ७० ॥


सप्तत्रिंशत्तमर्धं च प्राकारस्तत्र चोच्छ्रितः ।
द्वादशार्धं च मूलोरुद्धं सार्धं चाग्रविस्तृतः ॥ ७१

अर्थ: उन नगरियोंका जो प्राकार है। वह साढ़े सैंतीस (३७ १/२) योजन ऊंचा है। उसका विस्तार मूलमें साढ़े बारह (१२ १/२) योजन


सार्धद्विषष्टिर्द्वारस्य उच्छ्रयोऽर्धा तु रुन्द्रता ।
पञ्चसप्ततिमुद्विद्धः प्रासादोऽत्र च भाषितः ॥ ७२

द्वादशार्धं च दीर्घा तु षट् तुर्यं चाथ विस्तृता ।
योजनानि नवोद्विद्धा सुधर्मा गाधगोरुता ॥ ७३

द्वारं योजनविस्तारं द्विगुणोच्छ्रयमिष्यते ।
एवं मानानि सर्वेषु नगरेषु विभावयेत् ॥ ७४

हरितालाह्वके द्वीपे तथा हिंगुलिकेऽपि च ।
मनःशिलाह्वान्जनयोः सुवर्णे रजतेऽपि च ॥ ७५

वज्रधातौ च वज्रे च इन्द्राणां नगराणि तु ।
नगराण्यपि शेषाणामनेकद्वीपवाधिषु ॥ ७६

अर्थ (श्लोक 71 से 76): तथा अग्रभागमें अढ़ाई (२ १/२) योजन प्रमाण है ॥ ७१ ॥ द्वारकी ऊंचाई साढ़े बासठ (६२ १/२) योजन तथा विस्तार उससे आधा (३१ १/४) है। यहां पचहत्तर (७५) योजन ऊंचा प्रासाद कहा गया है ॥ ७२ ॥ सुधर्मा सभाकी लंबाई साढ़े बारह (१२ १/२) योजन, विस्तार सवा छह (६ १/४) योजन, ऊंचाई नौ (९) योजन और अवगाह एक (१) योजन मात्र है ॥ ७३ ॥ उसका द्वार एक (१) योजन विस्तृत और दो (२) योजन ऊंचा है। इसी प्रकारसे उक्त विस्तारादिका प्रमाण सब ही नगरोंमें जानना चाहिये ॥ ७४ ॥ उक्त व्यन्तर इन्द्रोंके नगर हरिताल नामक द्वीपमें, हिंगुलिक द्वीपमें, मनःशिला नामक द्वीपमें, अंजन द्वीपमें, सुवर्णद्वीपमें, रजतद्वीपमें, वज्रधातु द्वीपमें और वज्रद्वीपमें; इस प्रकार इन आठ द्वीपोंमें स्थित हैं। शेष व्यन्तरोंके नगर अनेक द्वीप-समुद्रोंमें स्थित हैं ॥ ७५-७६ ॥


भवनादित्रयाणां तु जघन्या ते[तै]जसी मता ।
कृष्णादित्रिकलेश्याश्च तेषां सन्तीति भाषिताः ॥ ७७

अर्थ: भवनवासी आदि तीन प्रकारके देवोंमें जघन्य तेजोलेश्या मानी गई है। उनके कृष्णादि तीन लेश्याय भी होती हैं, ऐसा कहा गया है ॥ ७७ ॥


अम्बा नाम्ना कराला च सुलसा च सुदर्शना ।
पिशाचानां निकायेषु गणिकानां महत्तराः ॥ ७८

भूतकान्ता च भूता च भूतदत्ता महाभुजा ।
एता भूतनिकायेषु गणिकानां महत्तराः ॥ ७९

सुघोषा विमला चैव सुस्वरा चाप्यनिन्दिता ।
गन्धर्वाणां निकायेषु गणिकानां महत्तराः ॥ ८०

मधुरा मधुरालापा सुस्वरा मृदुभाषिणी ।
किंनराणां भवन्त्येता गणिकानां महत्तराः ॥ ८१

भोगा भोगवती चैका भुजगा भुजगप्रिया ।
महोरगनिकायेषु गणिकानां महत्तराः ॥ ८२

अर्थ (श्लोक 78 से 82): अम्बा, कराला, सुलसा और सुदर्शना ये पिशाच देवोंमें गणिकामहत्तरोंके नाम हैं ॥७८॥ भूतकान्ता, भूता, भूतदत्ता और महाभुजा ये भूतजातिके व्यन्तरोंमें गणिकामहत्तरोंके नाम हैं ॥७९॥ सुघोषा, विमला, सुस्वरा और अनिन्दिता ये गन्धर्व जातिके व्यन्तरोंमें गणिकामहत्तरोंके नाम हैं ॥ ८० ॥ मधुरा, मधुरालापा, सुस्वरा और मृदुभाषिणी ये किंनर जातिके व्यन्तरोंमें गणिकाओंके महत्तर होते हैं ॥ ८१ ॥ भोगा, भोगवती, भुजगा और भुजगप्रिया ये महोरग जातिके व्यन्तरोंमें गणिकामहत्तरोंके नाम कहे गये हैं ॥ ८२ ॥


शर्वरी सर्वसेना च रुद्रा वै रुद्रदर्शना । राक्षसाणां भवन्त्येता गणिकानां महत्तराः ॥ ८३

अर्थ: शर्वरी, सर्वसेना, रुद्रा और रुद्रदर्शना ये राक्षस जातिके व्यन्तरोंमें गणिकाओंके महत्तर होते हैं ॥ ८३ ॥


पुंस्प्रियाथ च पुंस्कान्ता सौम्या पुरुषदर्शिनी । एताः किंपुरुषाख्यानां गणिकानां महत्तराः ॥ ८४

अर्थ: पुंस्प्रिया, पुंस्कान्ता, सौम्या और पुरुषदर्शिनी ये किंपुरुष व्यन्तरोंके गणिकामहत्तरोंके नाम हैं ॥ ८४ ॥


भद्रा नाम्ना सुभद्रा च मालिनी पद्ममालिनी । एता यक्षनिकायेषु गणिकानां महत्तराः ॥ ८५

अर्थ: भद्रा, सुभद्रा, मालिनी और पद्ममालिनी ये यक्षजातिके देवोंमें गणिकाओंके महत्तरोंके नाम कहे गये हैं ॥ ८५ ॥


योजनानां सहस्राणि अशीतिश्चतुरोत्तरा । विपुलानि पुराण्याहुर्गणिकानामशेषतः ॥ ८६

अर्थ: समस्त गणिकाओंके पुर चौरासी हजार (८४०००) योजन विस्तृत कहे जाते हैं ॥ ८६ ॥


अष्टास्वपि निकायेषु गणिकानां पुनः स्थितिम् । अर्धपल्योपमां ह्याहुः पौराणिकमहर्षयः ॥ ८७

अर्थ: पुराणोंके ज्ञाता महर्षि आठों ही व्यन्तरनिकायोंमें गणिकाओंकी स्थिति अर्ध पल्य प्रमाण बतलाते हैं ॥ ८७ ॥


दश चापोच्छ्रया एते पञ्चाहादथ साधिकात् । आहरन्ति मुहूर्तेभ्यस्तावद्भ्यो निःश्वसन्ति च ॥

अर्थ: ये व्यन्तर देव दस धनुष ऊंचे होते हैं। वे कुछ अधिक पांच दिनमें आहार करते हैं तथा उतने ही मुहूर्तोंमें निःश्वास लेते हैं ॥ ८८ ॥


ऐशानान्ता सुराः सर्वे सप्तहस्तास्तु जन्मतः । स्वेच्छातो वैक्रियोत्सेधा ज्योतिषः सप्तचापकाः ॥

अर्थ: ऐशान कल्प तकके सब देव जन्मसे सात हाथ ऊंचे होते हैं। परन्तु विक्रियासे निर्मित शरीर उनकी इच्छाके अनुसार ऊंचे होते हैं। ज्योतिषी देव सात धनुष प्रमाण ऊंचे होते हैं ॥ ८९ ॥


उन्मार्गस्थाः शबलचरिता ये निदानप्रयाता ये चाकामाद्विषयविरताः पावकाद्यैर्मृताश्च ।
ते देवानां तिसृषु गतिषु प्राप्नुवन्ति प्रसूतिं मन्दाक्रान्ता मलिनमतिभिर्यैः कषायेन्द्रियाश्वाः ॥ ९०

अर्थ: जो कुमार्गमें स्थित हैं, दूषित आचरण करनेवाले हैं, निदानको प्राप्त हैं- सम्पत्तिमें मुग्ध रहते हैं, बिना इच्छाके विषयोंसे विरक्त हैं अर्थात् अकाम निर्जरा करनेवाले हैं तथा जो अग्नि आदिके द्वारा मरणको प्राप्त हुए हैं; ऐसे प्राणी देवोंकी तीन गतियों (भवनत्रिक) में जन्मको प्राप्त होते हैं। जिन मलिनबुद्धि प्राणियोंने कषाय एवं इन्द्रियरूप घोड़ोंके आक्रमणको मन्द कर दिया है ऐसे प्राणी भी इन देवोंमें उत्पन्न होते हैं [ यहां ‘मन्दाक्रान्ता’ पदसे छन्दका नाम भी सूचित कर दिया गया है ] ॥ ९० ॥

दशमो विभागः (भाग 1/2)

वर्धमानं महावीरं मूर्ध्ना नत्वा कृताञ्जलिः ।
क्रमवृद्धोर्ध्वशाखाढ्य मूध्र्वलोकमितो ब्रुवे ॥१

अर्थ: मैं हाथ जोड़कर श्रीवर्धमान महावीर अन्तिम तीर्थंकरको शिरसे नमस्कार करता हुआ यहां क्रमसे वृद्धिगत उपरिम शाखाओंसे ( ? ) व्याप्त ऊर्ध्व लोकका वर्णन करता हूँ ॥१॥ सौधर्म, ईशान, सनत्कुमार, माहेन्द्र, ब्रह्म-ब्रह्मोत्तर, छठा लान्तव-कापिष्ठ, शुक्र-महाशुक्र


ऊर्ध्वं भावनदेवेभ्यो देवा वानान्तरा स्थिताः ।
नीचोपपातिकास्तेभ्यस्तेभ्यो दिग्वासिनः सुराः ॥२

ततश्चान्तरवासाख्या वसन्तोऽपि निरन्तरम् ।
कूष्माण्डाश्च परं तेभ्यस्तत उत्पन्नकाः सुराः ॥३

अर्थ (श्लोक 1 से 3): शतार-सहस्रार, आनत, प्राणत, आरण और अच्युत ये कल्प हैं। इनमें मध्यम चार युगलोंके पूर्व दो युगलोंमें अर्थात् ब्रह्म और लान्तवमें तथा अपर युगलों अर्थात् महाशुक्र और सहस्रारमें एक एक इन्द्र और शेष चार युगलोंमें सर्वत्र एक एक इन्द्र है। इस प्रकार बारह कल्प होते हैं ॥ १-३ ॥


अनुत्पन्नकनामानस्तत ऊर्ध्वं प्रमाणकाः ।
गन्धिकाश्च महागन्धा भुजगाः प्रीतिका अपि ॥४

अकाशोत्पन्नका नाम्ना ततो ज्योतिषिका अपि ।
कल्पोद्भवाः परे तेभ्यस्तेभ्यो वैमानिकाः परे ॥५

अर्थ (श्लोक 2 से 5): भवनवासी देवोंसे ऊपर वानव्यन्तर देव, उनसे ऊपर नीचोपपातिक देव, और उनसे ऊपर दिग्वासी देव स्थित हैं। उनके ऊपर निरन्तर अन्तरवासी देव निवास करते हैं, उनसे ऊपर कूष्माण्ड देव, उनसे ऊपर उत्पन्नक देव, उनसे ऊपर अनुत्पन्नक नामक देव, उनसे ऊपर प्रमाणक देव, उनसे ऊपर गन्धिक देव, उनसे ऊपर महागन्ध, उनसे ऊपर भुजग, उनसे ऊपर प्रीतिक, उनसे ऊपर आकाशोत्पन्नक नामक देव, उनसे ऊपर ज्योतिषी देव, उनसे ऊपर कल्पवासी देव, और उनसे ऊपर वैमानिक देव स्थित हैं ॥ २-५॥


आद्या ग्रैवेयकास्तेष्वनुदिशानुत्तराः सुराः ।
द्वितीया तत ऊर्ध्वास्ते सिद्धा ऊर्ध्वं ततः स्थिताः ॥६

अर्थ (श्लोक 4 से 6): वैमानिकों (कल्पातीतोंने) में प्रथम ग्रैवेयक देव और दूसरे अनुदिश एवं अनुत्तर देव हैं जो उनके ऊपर स्थित हैं। उनके ऊपर वे सिद्ध परमात्मा स्थित हैं॥६॥ ऋतु नामक इन्द्रक विमानकी चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येक दिशामें बासठ श्रेणीबद्ध विमान स्थित हैं। आगे आदित्य इन्द्रक पर्यन्त शेष इन्द्रकोंकी पूर्वांदिक दिशाओंमें स्थित वे श्रेणीबद्ध विमान उत्तरोत्तर एक एक कम होते गये हैं ॥४॥ ऋतु इन्द्रक विमानकी एक एक दिशामें तिरेसठ श्रेणीबद्ध विमान हैं। आगे सर्वार्थसिद्धि पर्यन्त शेष इन्द्रकोंमें वे उत्तरोत्तर एक एक कम हैं [ पाठान्तर ] ॥५॥ गोल, अनेक प्रकारके दिव्य रत्नोंसे निर्मित और ध्वजा-पताओंसे सुशोभित वे सब श्रेणीबद्ध विमान अनुपम स्वरूपको धारण करते हुए सुशोभित होते हैं ॥६॥


हस्तमात्रं भुवो गत्वा देवा नीचोपपातिकाः ।
दशवर्षसहस्राणि जीवन्तस्तत्र भाषिताः ॥७

दशहस्तसहस्राणि तेभ्य ऊर्ध्वमतीत्य च ।
विंशत्यब्दसहस्राणि जीवन्त्यो नीचदेवताः ॥८

दशहस्तसहस्राणि तेभ्यो ह्यूर्ध्वमतीत्य च ।
त्रिंशदब्दसहस्राणि जीवन्त्यो नीचदेवताः ॥९

दशहस्तसहस्राणि तेभ्य ऊर्ध्वमतीत्य च ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि जीवन्त्यो नीचदेवताः ॥१०

अर्थ (श्लोक 7 से 10): [चित्रा] पृथिवीसे एक हाथ ऊपर जाकर नीचोपपातिक देव स्थित हैं। उनकी आयु दस हजार वर्ष प्रमाण कही गई है- ऊंचाई १ हाथ, आयु १०००० वर्ष ॥७॥ उनके ऊपर दस हजार हाथ जाकर बीस हजार वर्ष प्रमाण आयुवाले नीच देव (दिग्वासी) रहते हैं - आयु २०००० वर्ष ॥८॥ उनके ऊपर दस हजार हाथ जाकर तीस हजार वर्ष तक जीवित रहनेवाले नीच देव (अन्तर निवासी) रहते हैं- आयु ३०००० वर्ष ॥९॥ उनके ऊपर दस हजार हाथ जाकर चालीस हजार वर्ष तक जीवित रहनेवाले नीच देव (कुष्माण्ड) स्थित हैं- ऊपर हाथ


विंशतिं तु सहस्राणां हस्तांस्तेभ्यो व्यतीत्य च । पञ्चाशतं सहस्राणि जीवन्त्यन्यास्तु देवताः ॥११॥

तावत्तावद् व्यतीत्यान्याः षष्टिसप्तत्यशीति च । चतुरशीतिं सहस्राणि जीवन्त्यः सन्ति देवताः ॥

पल्याष्टमायुषस्ताभ्यः पल्यपादायुषस्ततः । पल्योपमदलायुष्कास्ताभ्य ऊर्ध्वमतीत्य च ॥१३॥

अर्थ (श्लोक 10 से 13): १०।००, आयु ४०००० वर्ष ॥१०॥ उनसे बीस हजार हाथ ऊपर जाकर पचास हजार वर्ष तक जीवित रहनेवाले अन्य (उत्पन्न) देव स्थित है- ऊपर हाथ २००००, आयु ५००००, वर्ष ॥११॥ उतने उतने हाथ ऊपर जाकर क्रमसे साठ हजार, सत्तर हजार, अस्सी हजार और चौरासी हजार वर्ष तक जीवित रहनेवाले अन्य (अनुत्पन्न, प्रमाणक, गन्ध, महागन्ध) देव रहते हैं- आयु ६००००, ७००००, ८००००, ८४००० वर्ष ॥१२॥ उनके ऊपर [उतने हाथ] जाकर पल्यके आठवें भाग प्रमाण आयुवाले, पल्यके चतुर्थ भाग प्रमाण आयुवाले और आधा पल्य प्रमाण आयुवाले (भुजग, प्रीतिक और आकाशोत्पन्न) देव स्थित हैं- आयु पल्य १/८, पल्य १/४, पल्य १/२ ॥१३॥


ज्योतिर्देवाः परे तेभ्यः पल्यं जीवन्ति साधिकम् । दशवर्षसहस्राग्रं पल्यं जीवन्ति भास्कराः ॥१४॥

नियुतेनाधिकं पल्यं चन्द्रा जीवन्ति तत्परे । अयमायुःक्रमो वेद्यो देवस्थानक्रमोऽपि च ॥१५॥

अर्थ (श्लोक 14 से 15): उनके ऊपर ज्योतिषी देव रहते हैं जो कुछ अधिक पल्य प्रमाण काल तक जीवित रहते हैं। सूर्य ज्योतिषी देव दस हजार वर्षसे अधिक एक पल्य प्रमाण काल तक जीवित रहते हैं- आयु १ पल्य और १०००० वर्ष ॥१४॥ उनके ऊपर चन्द्र एक लाख वर्षसे अधिक एक पल्य काल तक जीवित रहते हैं। इस प्रकार यह आयुका क्रम और देवोंके स्थानका क्रम जानना चाहिये - आयु १ पल्य और १००००० वर्ष ॥ १५ ॥


द्विधा वैमानिका देवा कल्पातीताश्च कल्पजाः । कल्पा द्वादश तत्र स्युः कल्पातीतास्ततः परे ॥१६॥

सौधर्मः प्रथमः कल्प ऐशानश्च ततः परः । सनत्कुमारमाहेन्द्रौ ब्रह्मलोकोऽथ लान्तवः ॥१७॥

महाशुक्रः सहस्रार आनतः प्राणतोऽपि च । आरणश्चाच्युतश्चेति एते कल्पा उदाहृताः ॥१८॥

अर्थ (श्लोक 16 से 18): वैमानिक देव दो प्रकारके हैं- कल्पोत्पन्न और कल्पातीत। उनमें कल्प बारह हैं। उनके आगे कल्पातीत हैं ॥१६॥ प्रथम कल्प सौधर्म, तत्पश्चात् दूसरा ऐशान, सनत्कुमार, माहेन्द्र, ब्रह्मलोक, लान्तव, महाशुक्र, सहस्रार, आनत, प्राणत, आरण और अच्युत; ये बारह कल्प कहे गये हैं ॥ १७-१८ ॥ इस सम्बन्धमें ये तीन गाथायें भी कही गई हैं–


सोहम्मोसाणसणक्कुमारमाहिंदगा हु कप्पा हु । बम्हब्बम्हुत्तरगो लंतवकाविट्ठगो छट्ठो ॥१

अर्थ: ग्रैवेयक तीन हैं- अधो ग्रैवेयक, मध्यम ग्रैवेयक और उत्तम ग्रैवेयक । इनमेंसे प्रत्येक भी ऊर्ध्व, मध्य और अधरके नामसे तीन प्रकारका है ॥ १९ ॥


अनुदिशनामकान्यूर्ध्वं ततोऽनुत्तरकाणि च ।
ऊर्ध्वलोकविभागोऽयमीषत्प्राग्भारकान्तिमः ॥ २०

अर्थ: इनके ऊपर अनुदिश नामक विमान और उनके भी ऊपर अनुत्तर विमान हैं। अन्तमें ईषत्प्राग्भार पृथिवी है। यह ऊर्ध्व लोकका विभाग है ॥ २० ॥


विमानानां च लक्षाणि चतुरशीतिर्भवन्ति च ।
सप्तनवतिसहस्राणि त्रयोविंशतिरत्र च ॥२१

अर्थ: यहाँ सब विमान चौरासी लाख संतानबे हजार तेईस हैं - ८४९७०२३ ॥ २१ ॥


इन्द्रकाणि त्रिषष्टिः स्युरूध्वंपङ्क्त्या स्थितानि च ।
पटलानां च मध्यानि त्रिषष्टिः पटलान्यतः ॥

अर्थ: पटल तिरेसठ (६३) हैं जो ऊर्ध्व-पंक्तिके क्रमसे स्थित हैं। इन पटलोंके मध्यमें तिरेसठ (६३) इन्द्रक विमान स्थित हैं॥ २२ ॥


त्रिंशदेकाधिका सप्तचतुर्द्व्येकैकषट्त्रिकम् ।
त्रिकत्रिकैकैकानि स्युरूध्वंलोकेन्द्रकाणि तु ॥२३

अर्थ: एक अधिक तीस अर्थात् इकतीस, सात, चार, दो, एक, एक, छह, तीन, तीन, तीन, एक और एक; इस प्रकार क्रमसे ऊर्ध्व लोकगत उन बारह स्थानोंमें इतने इन्द्रक स्थित हैं-- ३१, ७, ४, २, १, १, ६, ३, ३, ३, १, १ ॥ २३ ॥


ऋतुरादीन्द्रकं प्रोक्तं त्रिषष्टिस्तस्य दिक्षु च ।
श्रेणीबद्धविमानानि एकैकोनानि चोत्तरम् ॥२४

अर्थ: उनमें जो प्रथम ऋतु इन्द्रक कहा गया है उसकी पूर्वा दिक दिशाओंमें तिरेसठ तिरेसठ (६३-६३) श्रेणीबद्ध विमान स्थित हैं। इसके आगे वे उत्तरोत्तर एक एक कम (६२, ६१ आदि) हैं ॥२४॥


ऋतुश्चन्द्रोऽथ विमलो वल्गुवीरमथारुणम् ।
नन्दनं नलिनं चैव काञ्चनं रोहितं तथा ॥२५

चञ्चं च मरुतं भूयः ऋद्धीशं च त्रयोदशम् ।
वैडूर्यं रुचकं चापि रुचिराङ्के च नामतः ॥२६

स्फटिकं तपनीयं च मेघमभ्रमतः परम् ।
हारिद्रं पद्मसंज्ञं च लोहिताख्यं सवज्रकम् ॥२७

नन्द्यावर्तविमानं च प्रभाकरमतः परम् ।
पृष्ठकं गजमित्रे च प्रभा चाद्योऽस्तु कल्पयोः ॥२८

अञ्जनं वनमालं च नागं गरुडमित्यपि ।
लांग्लं बलभद्रं च चक्रं च परयोरपि ॥२९

अरिष्टं देवसमिति ब्रह्मं ब्रह्मोत्तराह्वयम् ।
ब्रह्मलोके च चत्वारि इन्द्रकाणीति लक्षयेत् ॥३०

नाम्ना तु ब्रह्महृदयं लान्तवं चेति तद्द्वयम् ।
लान्तवे शुक्रसंज्ञं च महाशुक्रेऽभिधीयते ॥३१

शतारारव्यं सहस्रारे आनतं प्राणतं तथा ।
पुष्पकं शातकारं च आरणं चाच्युतं च षट् ॥३२

आनतादिचतुष्के च ग्रैवेयेषु सुदर्शनम् ।
अमोघं सुप्रबुद्धं च अधस्ताद्वार्णितं त्रयम् ॥३३

यशोधरं सुभद्रं च सुविशालं च मध्यमे ।
सुमनः सौमनस्यं च ऊर्ध्वे प्रीतिकरं च तत् ॥३४

अनुदिग्मध्यमादित्यं मध्यं चानुत्तरेष्विति ।
सर्वार्थसिद्धिसंज्ञं च सर्वान्त्यप्रतरेन्द्रकम् ॥३५

अर्थ (श्लोक 25 से 35): ऋतु, चन्द्र, विमल, वल्गु, वीर, अरुण नन्दन, नलिन, कांचन, रोहित, चंच, मरुत, तेरहवां ऋद्धीश, वैडूर्य, रुचक, रुचिर, अंक, स्फटिक, तपनीय, मेघ, अभ्र, हारिद्र, पद्म, लोहित, वज्र, नन्द्यावर्त, प्रभाकर, पृष्ठक, गज, मित्र और प्रभा ये इकतीस इन्द्रक प्रथम दो कल्पों (सौधर्म-ऐशान) में अवस्थित हैं ॥ २५-२८॥ अंजन, वनमाल, नाग, गरुड, लांगल, बलभद्र और चक्र ये सात इन्द्रक विमान आगेके दो कल्पों (सनत्कुमार-माहेन्द्र) में अवस्थित हैं ॥२९॥ अरिष्ट, देवसमिति, ब्रह्म और ब्रह्मोत्तर नामक चार इन्द्रक विमान ब्रह्म कल्पमें जानना चाहिये ॥ ३० ॥ ब्रह्महृदय और लान्तव नामक दो इन्द्रक विमान लान्तव कल्पमें हैं। महाशुक्र कल्पमें एक शुक्र नामका विमान कहा जाता है ॥ ३१ ॥ शतार नामका एक इन्द्रक विमान सहस्रार कल्पमें तथा आनत, प्राणत, पुष्पक, शातकार, आरण और अच्युत ये छह इन्द्रक विमान आनत आदि चार कल्पोंमें हैं। ग्रैवेयकोंमें सुदर्शन, अमोघ और सुप्रबुद्ध ये तीन इन्द्रक विमान नीचे; यशोधर, सुभद्र और सुविशाल ये तीन मध्यमें; तथा सुमनस्, सौमनस्य और प्रीतिकर ये तीन इन्द्रक विमान ऊपर स्थित हैं ॥ ३२-३४॥ अनुदिशोंके मध्यमें आदित्य तथा अनुत्तरोंके मध्यमें सर्वार्थसिद्धि नामका सबमें अन्तिम इन्द्रक पटल है ॥ ३५ ॥


षोडश कल्पांश्च केचिदिच्छन्ति तन्मते । तस्मिंस्तस्मिन् विमानानां परिमाणं वदाम्यहम् ॥३६॥

अर्थ: जो कितने ही आचार्य सोलह कल्पोंको स्वीकार करते हैं उनके मतानुसार मैं उस उस कल्पमें ( प्रत्येक कल्पमें ) विमानोंके प्रमाणको कहता हूँ ॥ ३६ ॥


द्वात्रिंशन्नियुतान्याद्ये विमानगणना भवेत् । अष्टाविंशतिरैशने तृतीये द्वादशापि च ॥३७

माहेन्द्रे नियुतान्यष्टौ षण्णवत्यधिकं द्वयम् । ब्रह्म ब्रह्मोत्तरे चापि चतुष्कं स्यात्तदूनकम् ॥३८

द्विचत्वारिंशदग्रं च पञ्चविंशतिसाहस्रकम् । लान्तवे तैः सहस्राणि पञ्चाशत्तु विना परे ॥३९

विंशतिः स्युः सहस्राणि शुक्रे शुद्धा च विंशतिः । चत्वारिंशत्सहस्राणि महाशुक्रे तु तैर्विना ॥४०

शतारे त्रिसहस्रं स्यादेकोनापि च विंशतिः । एकाशीतिः सहस्रारे शतानां त्रिंशदेकहा ॥४१

चत्वारिंशानि चत्वारि शतान्यानतयुग्मके । द्वे शते षष्टिसंयुक्ते आरणाच्युतयुग्मके ॥४२

अर्थ (श्लोक 37 से 42): उक्त विमानोंकी संख्या प्रथम कल्पमें बत्तीस लाख ( ३२००००० ), ऐशान कल्पमें अट्ठाईस लाख ( २८००००० ), तृतीय सनत्कुमार कल्पमें बारह लाख ( १२००००० ), माहेन्द्र कल्पमें आठ लाख ( ८००००० ), ब्रह्म कल्पमें छानबैसे अधिक दो लाख ( २०००९६ ), ब्रह्मोत्तर कल्पमें उससे ( २०००९६ ) हीन चार लाख ( ४०००००-२०००९६=१९९९०४ ), लान्तव कल्पमें ब्यालीस अधिक पच्चीस हजार ( २५०४२ ), आगेके कापिष्ठ कल्पमें इनके विना पचास हजार अर्थात् चौबीस हजार नौ सौ अट्ठावन ( ५००००-२५०४२=२४९५८ ), शुक्र कल्पमें बीस हजार बीस ( २००२० ), महाशुक्रमें उनके बिना चालीस हजार अर्थात् उन्नीस हजार नौ सौ अस्सी ( ४००००-२००२०=१९९८० ), शतारमें तीन हजार उन्नीस ( ३०१९ ), सहस्रारमें एक कम तीस सौ इक्यासी, ( २९८१ ), आनतयुगलमें चार सौ चालीस ( ४४० ), और आरण-अच्युत युगलमें दो सौ साठ ( २६० ) हैं ॥ ३७-४२ ॥


चतुःशतानि शुद्धानि आनतप्राणतद्विके । आरणाच्युतयुग्मे च त्रिशतान्यपरे विदुः ॥४३

अर्थ: मतान्तर- आनत और प्राणत इन दो कल्पोंमें शुद्ध चार सौ ( ४०० ) तथा आरण-अच्युत युगलमें शुद्ध तीन सौ ( ३०० ) विमान हैं, ऐसा दूसरे आचार्य कहते हैं ॥ ४३ ॥


एकादशं शतं चाद्ये शतं सप्त च मध्यमे । एकाप्रनवतिश्चोर्ध्वं अनुदिक्षु नवैव च ॥४४

अर्थ: उक्त विमानोंकी संख्या प्रथम ग्रैवेयकमें एक सौ ग्यारह ( १११ ), मध्यम ग्रैवेयकमें एक सौ सात ( १०७ ), उपरिम ग्रैवेयकमें इक्यानबे ( ९१ ), अनुदिशोंमें नौ ही ( ९ ) तथा


अनुत्तरेषु पञ्चैव विमानगणना इमे ।
इत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तेषां संख्येयकादिकम् ॥४५

अर्थ (श्लोक 44 से 45): अनुत्तरोंमें पांच ( ५ ) ही हैं । इस प्रकार यहां तक यह विमानोंकी संख्या निर्दिष्ट की गई है । इसके आगे उन विमानोंका संख्येय विस्तार आदि कहा जाता है ॥ ४४-४५॥


अर्चिश्च मालिनी चैव वैरं वैरोचनाख्यकम् ।
सोमं सोमप्रभं चाङ्कं स्फटिकादित्यनामकम् ॥४६

अर्थ: अर्ची, मालिनी (अर्चिमालिनी ), वैर, वैरोचन, सोम, सोमप्रभ, अंक, स्फटिक और आदित्य ये नौ अनुदिश विमान हैं ॥ ४६ ॥


अर्चिर्वैरोचनाह्वयं च अर्चिमालिन्यपि क्रमात् ।
प्रभासापि च पूर्वाद्या आदित्यस्य चतुर्दिशम् ॥ ४७

अर्थ: इनमें अर्ची, वैरोचन, अर्चिमालिनी और प्रभासा ( वैर ) ये चार श्रेणी-बद्ध विमान आदित्य इन्द्रककी पूर्वादि चार दिशाओंमें स्थित हैं ॥ ४७ ॥


विजयं वैजयन्तं च जयन्तमपराजितम् ।
सर्वार्थसिद्धिसंज्ञस्य विमानस्य चतुर्दिशम् ॥४८

अर्थ: विजय, वैजयन्त, जयन्त और अपराजित ये चार विमान सर्वार्थसिद्धि नामक इन्द्रक विमानकी चारों दिशाओंमें स्थित हैं ॥ ४८ ॥


चतुःशून्याब्धिषट्कं चाद्ये संख्येयविस्तृताः ।
विमानाश्च परे शून्यचतुष्कं शून्यषट्ककम् ॥४९

अर्थ: संख्यात योजन विस्तारवाले विमान प्रथम कल्पमें चार शून्य, समुद्र अर्थात् चार और छह ( ६४०००० ) इतने अर्थात् छह लाख चालीस हजार तथा आगेके ऐशान कल्पमें चार शून्य, छह और [पांच] ( ५६०००० ) इतने अंकों प्रमाण अर्थात् पांच लाख साठ हजार हैं ॥ ४९ ॥


चत्वारिंशत्सहस्राणि तृतीये नियुतद्वयम् ।
षष्टिश्चैव सहस्राणि माहेन्द्रे नियुतं तथा ॥५०

अर्थ: उक्त संख्यात योजन विस्तारवाले विमान तीसरे कल्पमें दो लाख चालीस हजार ( २४०००० ) तथा माहेन्द्र कल्पमें एक लाख साठ हजार ( १६०००० ) हैं ॥ ५० ॥


संख्येयविस्तृता ब्रह्मयुग्मेऽशीतिसहस्रकम् ।
दशैव च सहस्राणि विज्ञेया लान्तवद्वये ॥५१

अर्थ: संख्यात योजन विस्तारवाले विमान ब्रह्मयुगलमें अस्सी हजार ( ८०००० ) तथा लान्तवयुगलमें दस हजार ( १०००० ) ही जानने चाहिये ॥ ५१ ॥


शुक्रद्वये सहस्राणि अष्टौ संख्येयविस्तृताः ।
द्वादशैव शतानि स्युः शतारद्वितये पुनः ॥५२

अर्थ: संख्यात विस्तारवाले विमान शुक्रयुगलमें आठ हजार ( ८००० ) तथा शतारयुगलमें बारह सौ ( १२०० ) ही हैं ॥ ५२ ॥


चत्वारिंशं शतं विद्यादानतादिचतुष्टये ।
चतुर्गुणास्तु संख्येयाः सर्वत्रासंख्येयविस्तृताः ॥५३

अर्थ: वे विमान आनत आदि चार कल्पोंमें एक सौ चालीस ( १४० ) जानना चाहिये । उपर्युक्त सब कल्पोंमें असंख्यात योजन विस्तारवाले विमान इन संख्यात विस्तारवाले विमानोंसे चौगुने जानने चाहिये-सौधर्म २५६००००, ऐशान २२४००००, सनत्कुमार ९६००००, माहेन्द्र ६४००००, ब्रह्मयुगल ३२००००, लान्तवयुगल ४००००, शुक्रयुगल ३२०००, शतारयुगल ४८००, आनतादि चार ५६० ।॥ ५३ ॥


कल्पेषु पञ्चमो भागो राशेः संख्येयविस्तृतः । चतुःपञ्चमभागाः स्युरसंख्येयकविस्तृताः ॥५४

अर्थ: कल्पोंमें अपनी अपनी विमानराशिके पांचवें भाग प्रमाण संख्यात योजन विस्तारवाले तथा चार पांचवें भाग ( ४/५ ) प्रमाण असंख्यात योजन विस्तारवाले हैं ॥ ५४ ॥


शतं चाष्टावसंख्येयास्त्रयः संख्येयविस्तृताः । अगण्या नवतिश्चैका गण्याश्चाष्टादशोदिताः ॥५५

चतुःसप्ततिरुर्ध्वं च असंख्येया उदाहृताः । दश सप्त च संख्येया अष्टौ चासंख्यविस्तृताः ॥५६

संख्येयमनुदिक्ष्वेकं तथैवानुत्तरेष्वपि । असंख्येयास्तु चत्वार इति सर्वज्ञदर्शनम् ॥५७

अर्थ (श्लोक 55 से 57): ग्रैवेयकोंमेंसे अधस्तन ग्रैवेयकमें असंख्यात विस्तारवाले विमान एक सौ आठ ( १०८ ) तथा संख्यात विस्तारवाले तीन ( ३ ) हैं, मध्यम ग्रैवेयकोंमें एक कम नब्बे ( ८९ ) विमान असंख्यात विस्तारवाले तथा अठारह ( १८ ) विमान संख्यात विस्तारवाले हैं, उपरिम ग्रैवेयकमें चौहत्तर ( ७४ ) असंख्यात विस्तारवाले तथा सत्तरह ( १७ ) संख्यात विस्तारवाले विमान कहे गये हैं । अनुदिशोंमें आठ (८) असंख्यात विस्तारवाले विमान तथा एक ( १) संख्यात विस्तारवाला है । उसी प्रकारसे अनुत्तरोंमें भी संख्यात विस्तारवाला एक ( १ ) तथा असंख्यात विस्तारवाले चार ( ४) विमान हैं, यह सर्वज्ञके द्वारा देखा गया है ॥ ५५-५७ ॥


शून्याष्टकं त्रिकं चैव नव च स्युः पुनर्नव । षडेकं च क्रमाद् ज्ञेया विमाना गणितागताः ॥५८

त्रयश्चत्वारि षट् सप्त नव सप्त षडेव च । असंख्यविस्तृता ज्ञेया विमाना सर्व एव ते ॥५९

अर्थ (श्लोक 58 से 59): सब विमानोंमें अंकक्रमसे शून्य, आठ, तीन, नौ, नौ, छह और एक ( १६९९३८० ) इतने विमान संख्यात विस्तारवाले तथा तीन, चार, छह सात, नौ, सात और छह ( ६७९७६४३ ) इतने विमान असंख्यात विस्तारवाले हैं ॥ ५८-५९ ॥


शतमष्टौ सहस्राणि विंशतिः सप्तसंयुता । सर्वाण्यापि विमानानि स्थितान्यावलिकासु वै ॥६०

चत्वारि च सहस्राणि चत्वार्येव शतानि च । नवतिश्चापि पञ्चाग्रा आवादावावलिकास्थिताः ॥६१

अर्थ (श्लोक 60 से 61): श्रेणियोंमें स्थित ( श्रेणीबद्ध) सब विमान आठ हजार एक सौ सत्ताईस ( ८१२७) हैं ॥ ६० ॥ प्रथम कल्पमें श्रेणीबद्ध विमान चार हजार चार सौ पंचानबे ( ४४९५) हैं ॥६१॥


चतुर्दश शतान्येव अष्टाशीतिश्च तत्परे ।
षट्शतं षोडशान्यस्मिन् माहेन्द्रे त्र्यधिके शते ॥६२

अर्थ: आगे ऐशान कल्पमें चौदह सौ अठासी (१४८८), सनत्कुमार कल्पमें छह सौ सोलह (६१६) तथा माहेन्द्र कल्पमें दो सौ तीन (२०३) श्रेणीबद्ध विमान हैं ॥ ६२ ॥


षडशीतिद्विशतं ब्रह्म नवतिश्चतुस्तरा ।
ब्रह्मोत्तरे परस्मिंस्तु पञ्चविंशं शतं भवेत् ॥६३

अर्थ: ब्रह्म कल्पमें दो सौ छयासी (२८६), ब्रह्मोत्तर कल्पमें चौरानबै (९४) और लान्तव कल्पमें एक सौ पच्चीस (१२५) श्रेणीबद्ध विमान हैं ॥ ६३॥


चत्वारिंशत्पुनः सैका कापिष्ठे शुक्रनामके ।
अष्टाग्रा खलु पञ्चाशन्महत्येकान्नविंशतिः ॥६४

अर्थ: कापिष्ठ कल्पमें इकतालीस (४१); शुक्रमें अट्ठावन (५८) और महाशुक्रमें उन्नीस श्रेणीबद्ध विमान हैं ॥६४॥


शतारे पञ्चपञ्चाशदष्टादश ततः परे ।
पञ्चोने द्वे शते चापि बोद्धव्या आनतद्वये ॥६५

अर्थ: शतार कल्पमें पचपन (५५), सहस्रारमें अठारह (१८) और आनतयुगलमें पांच कम दो सौ (१९५) श्रेणीबद्ध विमान हैं ॥ ६५ ॥


शतमेकान्नषष्टिश्च आरणाच्युतयुग्मके ।
त्रयोविंशं शतं विद्यादधस्तान्निःप्रकीर्णकाः ॥६६

अर्थ: आरण और अच्युत युगलमें एक सौ उनसठ (१५९) तथा अधो ग्रैवेयकमें एक सौ तेईस (१२३) प्रकीर्णकरहित (श्रेणीबद्ध) विमान जानना चाहिये ॥६६॥


सप्ताग्रा मध्यमेऽशीतिरेकपञ्चाशदुत्तरे । अनुदिक्षु नवैव स्युः पञ्चैवानुत्तरेषु च ॥६७

अर्थ: मध्यम ग्रैवेयकमें सतासी (८७), उपरिम ग्रैवेयकमें इक्यावन (५१), अनुदिशोंमें नौ (९) तथा अनुत्तरोंमें पांच (५) ही श्रेणीबद्ध विमान हैं ॥ ६७ ॥ .


ऋतुर्नृक्षेत्रविस्तारश्चरमो जम्बूसमस्तयोः । विशेषे रूपहीनेन्द्रकाप्ते हानिवृद्धिके ॥६८

अर्थ: ऋतु इन्द्रकका विस्तार मनुष्यक्षेत्रके बराबर पैंतालीस लाख तथा अन्तिम सर्वार्थसिद्धि इन्द्रकका विस्तार जम्बूद्वीपके प्रमाण एक लाख योजन है। उन दोनोंको परस्पर घटाकर शेषमें एक कम इन्द्रकप्रमाणका भाग देनेपर हानि-वृद्धिका प्रमाण प्राप्त होता है ॥६८॥


एकत्रिंशद्विमानानि श्रेणीषु चतसृष्वपि । स्वयम्भूजलधेरूर्ध्वं शेषा द्वीपाम्बुधित्रये ॥६९

अर्थ: चारों ही श्रेणियोंमें स्थित तिरेसठ तिरेसठ श्रेणीबद्ध विमानोंमें इकतीस विमान स्वयम्भूरमण समुद्रके ऊपर तथा शेष बत्तीस विमान तीन द्वीपों और तीन समुद्रोंमें (स्वयम्भूरमण द्वीपमें १६, अहीन्द्रवर समुद्रमें ८, अहीन्द्रवर द्वीपमें ४, देववर समुद्रमें २, देववर द्वीपमें १ और यक्षवर समुद्रमें १ = ३२ स्थित हैं ॥६९॥


चन्द्रे विमलवल्ग्वोश्च श्रेण्यर्धार्धं तथा परे । चूलिकां वालमात्रेण ऋतुर्न प्राप्य तिष्ठति ॥७०

अर्थ: विमल, चन्द्र और वल्गु इद्रक विमानोंके आधे आधे श्रेणीबद्ध विमान अनन्तर द्वीपों व समुद्रोंमें स्थित हैं (?) । ऋतु विमान मेरु पर्वतकी चूलिकाको बाल मात्रसे न पाकर (बाल प्रमाण अन्तरसे) स्थित है ॥७०॥


जलप्रतिष्ठिता आद्योः परयोर्वातप्रतिष्ठिताः । आ सहस्रारतो ब्रह्माज्जलवातप्रतिष्ठिताः ॥७१

आनतादिविमानाश्च शुद्धाकाशे प्रतिष्ठिताः । अयं प्रतिष्ठानियमः सिद्धो लोकानुभावतः ॥७२

अर्थ (श्लोक 71 से 72): प्रथम दो कल्पोंके विमान जलके ऊपर स्थित हैं, आगेके दो कल्पोंके विमान वायुके ऊपर स्थित हैं, तथा ब्रह्म कल्पसे लेकर सहस्रार कल्प तक आठ कल्पोंके विमान जल-वायुके ऊपर स्थित हैं। आनत आदि कल्पोंके विमान तथा कल्पातीत विमान शुद्ध आकाशमें स्थित हैं। यह विमानोंके अवस्थानका क्रम लोकानुयोगसे सिद्ध है ॥ ७१-७२ ॥


एकविंशशतं चैकं सहस्रं च घनो द्वयोः । एकोनशतहीनं च बहला परयोर्द्वयोः ॥७३

अर्थ: विमानतलका बाहल्य सौधर्म और ऐशान इन दो कल्पोंमें एक हजार एक सौ इक्कीस (११२१), तथा आगेके दो कल्पोंमें वह विमानतलबाहल्य निन्यानबै योजनसे हीन (११२१-९९=१०२२) है ॥ ७३ ॥


ब्रह्मो च लान्तवे शुक्रे शतारयुगलेऽपि च । आनतादिचतुष्के च अधस्तान्मध्यमे परे ॥७४

अर्थ: ब्रह्म, लान्तव, शुक्र, शतारयुगल, आनत आदि चार, अधो ग्रैवेयक, मध्यम ग्रैवेयक और उपरिम ग्रैवेयकमें वह विमानतलबाहल्य परस्पर क्रमशः उतने


तावदेव क्रमाद्धीना बाहल्येन परस्परात् ।
एकत्रिंशं शतं रन्ध्राः परस्मिन् पटलद्वये ॥७५

अर्थ (श्लोक 74 से 75): (९९) से ही उत्तरोत्तर हीन है। आगेके दो पटलोंमें वह बाहल्य एक सौ इकतीस योजन मात्र है ॥७४-७५॥ जैसे- ब्रह्म ९२३, लान्तव ८२४, शुक्र ७२५, शतारयुगल ६२६, आनतादि चार ५२७, अधो ग्रै. ४२८, मध्यम ग्रै. ३२९, उपरिम ग्रै. २३०, अनुदिश व अनुत्तर १३१ यो. ।


प्रासादा षट्छतोच्छाया योजनैः पूर्वकल्पयोः ।
ततः पञ्चशतोच्छायाः परयोः कल्पयोर्द्वयोः ॥७६

अर्थ: पूर्व दो कल्पोंमें स्थित प्रासाद छह सौ योजन और आगे दो कल्पोंमें पांच सौ योजन ऊंचे हैं- सौ. ऐ. ६०० यो., स. मा. ५०० यो. ॥७६॥


ब्रह्मे च लान्तवे शुक्रे शतारे चानतादिषु ।
आद्ये मध्ये तथोध्वें च शतार्धोनाः परस्परात् ॥७७

अर्थ: ये प्रासाद ब्रह्म, लान्तव, शुक्र, शतार, आनतादि चार, अधो ग्रैवेयक, मध्यम ग्रैवेयक और उपरिम ग्रैवेयकमें उत्तरोत्तर पचास योजनसे हीन हैं। यथा- ब्रह्म ४५०, लान्तव ४००, शुक्र ३५०, शतार ३००, आनतादि २५०, अ. ग्रै. २००, म. ग्रै. १५०, उ. ग्रै. १०० यो. ॥७७॥


प्रासादा ह्यनुदिक्ष्वत्र दृष्टाः पञ्चाशदुच्छ्रयाः ।
अनुत्तरेषु विज्ञेयाः पञ्चविंशतिमुच्छ्रिताः ॥७८

अर्थ: यहां अनुदिशोंमें स्थित वे प्रासाद पचास (५०) योजन और अनुत्तरोंमें पच्चीस (२५) योजन मात्र ऊंचे जानने चाहिये ॥७८॥


आद्ययोः पञ्चवर्णास्ते कृष्णवर्ज्याः परद्वये ।
परयोर्नीलवर्ज्याश्च ब्रह्मलान्तवयोरपि ॥७९

रक्तवर्ज्याश्च शुक्राख्ये सहस्रारे च भाषिताः ।
परतः पाण्डरा एव विमाना शङ्खसंनिभाः ॥८०

अर्थ (श्लोक 79 से 80): प्रथम दो कल्पोंमें स्थित विमान पांचों वर्णवाले, आगेके दो कल्पोंमें कृष्ण वर्णको छोड़कर चार वर्णवाले, उसके आगे ब्रह्म और लान्तव इन दो कल्पोंमें कृष्ण और नील वर्णसे रहित तीन वर्णवाले, शुक्र और सहस्रार कल्पोंमें लालको भी छोड़कर दो वर्णवाले तथा इसके आगे सब विमान शंखके सदृश धवल वर्णवाले ही हैं ॥७९-८०॥


व्रजन्ति तापसोत्कृष्टा आ ज्योतिषविमानतः ।
चरकाः सपरिव्राजा गच्छन्त्या ब्रह्मलोकतः ॥८१

अर्थ: उत्कृष्ट तापस ज्योतिष विमानों तक जाते हैं, अर्थात् वे भवनवासी, व्यन्तर और ज्योतिषी देवोंमें उत्पन्न होते हैं। नग्न अण्डलक्षण चरक और परिव्राजक (एकदण्डी व त्रिदण्डी आदि) ब्रह्मलोक तक जाते हैं ॥८१॥


अकामनिर्जरातप्तास्तिर्यक्पञ्चेन्द्रियाः पुनः ।
अन्यपाषण्डिनश्चापि आ सहस्रारतोऽधिकाः ॥८२

अर्थ: अकामनिर्जरासे सन्तप्त पंचेन्द्रिय तिर्यंच तथा दूसरे पाखण्डी तपस्वी भी अधिकसे अधिक सहस्रार कल्प तक जाते हैं ॥८२॥


आऽच्युताच्छावका यान्ति उत्कृष्टाऽऽजीवका अपि ।
स्त्रियः सम्यक्त्वयुक्ताश्च सच्चारित्रविभूषिताः ॥

अर्थ: श्रावक, उत्कृष्ट आजीवक (कंजिकादिभोजी) तथा सम्यग्दर्शनसे संयुक्त व चारित्रसे विभूषित स्त्रियां अच्युत कल्प तक जाती हैं ॥८३॥


निर्ग्रन्थाः शुद्धचारित्रा ज्ञानसम्यक्त्वभूषणाः । जातरूपधराः शूरा गच्छन्ति च ततः परम् ॥८४

अर्थ: निर्मल चारित्रसे संयुक्त, सम्यग्ज्ञान व सम्यग्दर्शनसे विभूषित तथा दिगम्बर रूपको धारण करनेवाले ऐसे शूर वीर निर्ग्रन्थ साधु अच्युत कल्पसे आगे अर्थात् कल्पातीत विमानोंमें जाते हैं ॥८४॥


आ ग्रैवेयाद् व्रजन्तीति मिथ्यादर्शनिनो मताः । ऊर्ध्वं सदृर्शनास्तेभ्यः संयमस्था नरोत्तमाः ॥८५

अर्थ: मिथ्यादृष्टि (द्रव्यलिंगी मुनि) मरकर ग्रैवेयक पर्यन्त तथा मनुष्योंमें श्रेष्ठ सम्यग्दृष्टि संयमी मुनि उससे आगे अनुदिश व अनुत्तर विमानोंमें जाते हैं ॥८५॥


निर्ग्रन्था निरहंकारा विमुक्तमदमत्सराः । निर्मोहा निर्विकाराश्च ज्ञानध्यानपरायणाः ॥८६

हत्वा कर्मरिपून् धीराः शुक्लध्यानासिधारया । मोक्षमक्षयसौख्याढ्यं व्रजन्ति पुरुषोत्तमाः ॥८७

अर्थ (श्लोक 86 से 87): मनुष्योंमें श्रेष्ठ जो धीर वीर साधु अहंकार, मद, मात्सर्य, मोह एवं क्रोधादि विकारोंसे रहित होकर ज्ञान और ध्यानमें तत्पर होते हैं वे महात्मा शुक्लध्यानरूप तलवारकी धारसे कर्मरूप शत्रुओंको नष्ट करके अविनश्वर सुखसे संपन्न मोक्षको प्राप्त करते हैं ॥८६-८७॥


पञ्च कल्पान् विहायाद्यान् कृत्स्नपूर्वधरोद्भवः । दशपूर्वधराः कल्पान् व्रजन्त्यूर्ध्वं च संयताः ॥८८

अर्थ: समस्त (चौदह) पूर्वोंके धारक प्रथम पांच कल्पोंको छोड़कर आगेके देवोंमें उत्पन्न होते हैं। दस पूर्वोंके धारक कल्पोंमें और संयत उसके आगे जाते हैं ॥८८॥


पञ्चेन्द्रियतिरश्चोऽपि आ सहस्रारतः सुराः । स्थावरानपि चेशानात् परतो यान्ति मानुषान् ॥८९

अर्थ: सहस्रार कल्प तकके देव पंचेन्द्रिय तिर्यंच तक होते हैं। ऐशान कल्प तकके देव स्थावर भी होते हैं। किन्तु आगेके देव मनुष्य ही होते हैं ॥८९॥


सौधर्माद्यास्तु चत्वारः अष्टौ ब्रह्मादयोऽपि च । प्राणतश्चाच्युतश्चेति चिह्नवन्तश्चतुर्दश ॥९०

वराहो मुकुटे चिह्नं मृगो महिषमीनवत् । कूर्मदर्दुरसप्तोभाश्चन्द्रः सर्पोऽथ खड्गकः ॥९१

छागलो वृषभश्चैव विटपीन्द्रस्तथाच्युतात् । क्रमेण चिह्नानीन्द्राणां प्रोक्तान्येवं चतुर्दश ॥९२

अर्थ (श्लोक 90 से 92): सौधर्म आदि चार, ब्रह्मा आदि आठ, प्राणत और अच्युत इन कल्पोंमें इन्द्रोंके मुकुटमें क्रमसे ये चौदह चिह्न होते हैं-वराह, मृग, भैंस, मछली, कछवा, मेंढक, घोड़ा, हाथी, चन्द्र, सर्प, खड्ग, छागल (बकरी), बैल और विटपीन्द्र (कल्पवृक्ष)। इस प्रकार अच्युत कल्प तक ये क्रमसे इन्द्रोंके चौदह चिह्न कहे गये हैं ॥९०-९२॥


इन्द्रकात्तु प्रभासंज्ञाद् दक्षिणावलिकास्थितम् । अष्टादशविमानं तत् सौधर्मं यत्र देवराट् ॥९३

अर्थ: प्रभ नामक इन्द्रकसे दक्षिण श्रेणीमें स्थित जो अठारहवां श्रेणीबद्ध विमान है उसमें


सहस्राणामशीतिं च चत्वार्येव च विस्तृतम् । नगरं तत्र शक्रस्य हेमप्राकारसंवृतम् ॥९४

क्वचिद्दोलाध्वजैश्चित्रैश्चक्रादोलनपङ्क्तिभिः । क्वचिन्मयूरयन्त्राढ्ये[द्ये] भ्राजन्ते शालकोटयः ॥९५

शतार्धमवगाढो गां तावदेव च विस्तृतः । प्राकारस्त्रिशतोच्छ्रायः प्राक्चतुःशतगोपुरम् ॥९६

विस्तृतानि शतं चैकं प्रांशूनि च चतुःशतम् । वज्रमूलाग्रवैडूर्यसर्वरत्नानि सर्वतः ॥९७

षष्टिमात्रं प्रविष्टो गां ततो द्विगुणविस्तृतः । प्रासादः षट्छतोच्छ्रायः सौधर्मे स्तम्भनामकः ॥९८

षष्ट्या देवीसहस्राणां नियुतेनैव सेवितः । नित्यप्रमुदितः शक्रः तत्रास्ते सुखसागरे ॥९९

अर्थ (श्लोक 93 से 99): सौधर्म इन्द्र रहता है ॥ ९३ ॥ वहांपर चौरासी हजार (८४०००) योजन विस्तृत और सुवर्णमय प्राकारसे वेष्टित सौधर्म इन्द्रका नगर है ॥ ९४ ॥ प्राकारके अग्रभाग कहींपर पंक्तिबद्ध विचित्र ध्वजाओंसे तथा कहींपर मयूराकार यंत्रोंसे सुशोभित होते हैं ॥ ९५ ॥ प्राकार पृथिवीके भीतर पचास (५०) योजन अवगाहसे सहित, उतना (५०) ही विस्तृत तथा तीन सौ (३००) योजन ऊंचा है। इसके पूर्वमें चार सौ (४००) गोपुरद्वार हैं ॥ ९६ ॥ ये गोपुरद्वार एक सौ (१००) योजन विस्तृत और चार सौ (४००) योजन ऊंचे हैं। उनका मूल भाग वज्रमय तथा उपरि म भाग सब ओर वैडूर्यमणिमय व सर्वरत्नमय है ॥ ९७ ॥ सौधर्म इन्द्रका स्तम्भ नामक प्रासाद साठ (६०) योजन मात्र पृथिवीके भीतर प्रविष्ट (अवगाढ), इससे दूना (१२० यो.) विस्तृत और छह सौ योजन (६००) ऊंचा है ॥ ९८ ॥ उक्त प्रासादके भीतर एक लाख साठ हजार (१६००००) देवियोंसे सेवित सौधर्म इन्द्र निरन्तर आनन्दको प्राप्त होकर सुखसमुद्रमें मग्न रहता है ॥ ९९ ॥


पञ्चाशतं प्रविष्टा गां ततो द्विगुणविस्तृताः । प्रासादा अग्रदेवीनामष्टौ पञ्चशतोच्छ्रयाः ॥१००

कनकश्रीरिति ख्याता देवी वल्लभिका शुभा । पूर्वस्यां शक्रतस्तस्याः प्रासादोऽत्र मनोहरः ॥१०१

अर्थ (श्लोक 100 से 101): सौधर्म इन्द्रकी अग्रदेवियोंके आठ प्रासाद पचास (५०) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट, उससे दूने (१०० यो.) विस्तृत और पांच सौ (५००) योजन ऊंचे हैं ॥ १०० ॥ सौधर्म इन्द्रकी कनकश्री इस नामसे प्रसिद्ध श्रेष्ठ वल्लभा देवी है। उसका मनोहर प्रासाद यहां सौधर्म इन्द्रके प्रासांदकी पूर्व दिशामें स्थित है ॥ १०१ ॥


उत्तरस्यां दिशायां तु प्रभायाः श्रेणिसंस्थितम् । अष्टादशविमानं तत् ईशानो यत्र देवराट् ॥१०२

अर्थ: प्रभा नामक इन्द्रककी उत्तर दिशामें जो अठारहवां श्रेणीबद्ध विमान स्थित है उसमें


सौधर्मस्येव मानेन प्रासादो नगरं तथा । अशीतिः स्यात् सहस्राणि हेममालास्य वल्लभा ॥१०३

अर्थ (श्लोक 102 से 103): ईशान इन्द्र रहता है ॥ १०२ ॥ उसका प्रासाद प्रमाणमें सौधर्म इन्द्रके समान है । उसके नगरका विस्तार अस्सी हजार (८००००) योजन तथा वल्लभा देवीका नाम हेममाला है ॥ १०३ ॥


ऊर्ध्वं प्रभायाश्चक्राख्यमष्टमं चेन्द्रकं ततः । सनत्कुमार इन्द्रश्च दक्षिणे षोडशे स्थितः ॥१०४

योजनानि त्वसंख्यानि दक्षिणां व्यतिपत्य च । द्विसप्ततिसहस्राणि विस्तृतं प्रवरं पुरम् ॥१०५

पञ्चवर्गविगाहश्च सालस्तावच्च विस्तृतः । सौवर्णः सर्वतस्तस्य प्रांशुः सार्धशतद्वयम् ॥१०६

त्रिशतं गोपुराणां च प्रत्येकं दिक् चतुष्टये । विस्तारो नवतिस्तेषामुच्छ्रयश्च शतत्रयम् ॥१०७

शतार्धमवगाढो गां शतमेव च विस्तृतः । प्रासादोऽर्धसहस्रोच्च इन्द्रानन्दकरः शुभः ॥१०८

द्विसप्तत्या सहस्राणां देवीभिर्नित्यसेवितः । अष्टावग्रमहिष्यस्तु वल्लभा कनकप्रभा ॥१०९

नवतिविस्तृतास्तासां तदर्धं च गताः क्षितौ । प्रासादाः परितस्तस्मादुच्चाः सार्धचतुःशतम् ॥११०

अर्थ (श्लोक 104 से 110): प्रभा नामक इन्द्रकके ऊपर चक्र नामका आठवां (प्रभाके साथ) इन्द्रक है । उसके दक्षिणमें स्थित सोलहवें श्रेणीबद्ध विमानमें सनत्कुमार इन्द्र स्थित है ॥ १०४ ॥ दक्षिणमें असंख्यात योजन जाकर उसका बहत्तर हजार (७२०००) योजन विस्तृत श्रेष्ठ नगर है ॥ १०५ ॥ इस नगरका सुवर्णमय प्राकार पच्चीस (२५) योजन नीवसे सहित, उतना (२५ यो.) ही विस्तृत और अढ़ाई सौ (२५०) योजन सब ओर ऊंचा है ॥ १०६ ॥ उसकी चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येक दिशामें तीन सौ (३००) गोपुरद्वार हैं । उनका विस्तार नब्बे (९०) योजन और ऊंचाई तीन सौ (३००) योजन मात्र है ॥ १०७ ॥ वहां इन्द्रको आनन्दित करनेवाला जो उत्तम प्रासाद स्थित है वह पृथिवीमें पचास (५०) योजन प्रमाण अवगाहसे सहित, सौ (१००) योजन विस्तृत और पांच सौ (५००) योजन ऊंचा है ॥ १०८ ॥ उक्त सनत्कुमार इन्द्रकी बहत्तर हजार (७२०००) देवियां सदा सेवा करती हैं। उनमें आठ अग्रदेवियां हैं। उसकी वल्लभा देवीका नाम कनकप्रभा है ॥ १०९ ॥ उन देवियोंके प्रासाद नब्बे (९०) योजन विस्तृत, इससे आधे (४५ यो.) पृथिवीमें प्रविष्ट और साढ़े चार सौ (४५०) योजन ऊंचे हैं। ये प्रासाद उस इन्द्रप्रासादके चारों ओर हैं ॥ ११० ॥


उत्तरस्यां पुनश्चक्रात् षोडशावलिकास्थितम् ।
माहेन्द्रनगरं रुन्ध्रं सहस्राणां च सप्ततिः ॥१११

अष्टावग्रमहिष्यश्च देवी कनकमण्डिता ।
वल्लभा तस्य विख्याता तासां वेश्मानि पूर्ववत् ॥११२

अर्थ (श्लोक 111 से 112): उक्त चक्र इन्द्रककी उत्तर दिशामें स्थित सोलहवें श्रेणीबद्ध विमानमें माहेन्द्र इन्द्रका नगर स्थित है। उसका विस्तार सत्तर हजार (७००००) योजन है ॥१११॥ उसके आठ अग्रदेवियां और कनकमण्डिता नामकी प्रसिद्ध वल्लभा देवी है। उनके प्रासाद सनत्कुमार इन्द्रकी देवियोंके प्रासादोंके समान हैं ॥११२॥


चक्राद् ब्रह्मोत्तरं चोर्ध्वं पञ्चमं दक्षिणे ततः ।
पुरं चतुर्दशे षष्टि सहस्राणां च विस्तृतम् ॥११३

सार्धानि द्वादशागाहस्तावदेव च विस्तृतः ।
प्राकारो द्विशतोच्छ्रायो ब्रह्मणः पुरबाहिरः ॥११४

गोपुराणां शते द्वे च एकैकस्यां पुनर्द्दिशि ।
अशीतिं विस्तृतं वेद्यं शुद्धं द्विशतमुच्छ्रितम् ॥११५

प्रासादो नवतिं रुन्ध्रस्तदर्धं च क्षितौ गतः ।
ब्रह्मेन्द्रस्य शुभो दिव्य उच्चैः सार्धचतुःशतम् ॥११६

अशीतिरुन्ध्रा देवीनां तदर्धं च क्षितिं गताः ।
चतुःशतोच्छ्रयाश्चैव अष्टानामिति वर्णिताः ॥११७

चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि देव्यस्तं सतताश्रिताः ।
नीला वल्लभिका नाम्ना प्रासादोऽस्याश्च पूर्वतः ॥११८

अर्थ (श्लोक 113 से 118): चक्र इन्द्रकके ऊपर उसको लेकर पांचवां ब्रह्मोत्तर नामका इन्द्रक है। उसके दक्षिणमें चौदहवें श्रेणीबद्ध विमानमें ब्रह्मेन्द्रका पुर है। उसका विस्तार साठ हजार (६००००) योजन है। इस पुरके बाहिर साढ़े बारह ( २५/२ ) योजन अवगाहसे सहित, उतना ही ( २५/२ ) विस्तृत और दो सौ (२००) योजन ऊंचा प्राकार है ॥११३-११४॥ इस प्राकारकी प्रत्येक दिशामें दो सौ (२००) गोपुरद्वार हैं। गोपुरद्वारोंका विस्तार अस्सी (८०) योजन [इतना (८० यो.) ही अवगाह ] और ऊंचाई शुद्ध दो सौ योजन प्रमाण जाननी चाहिये ॥११५॥ ब्रह्मेन्द्रका दिव्य उत्तम प्रासाद नब्बे (९०) योजन विस्तृत, इससे आधा (४५) पृथिवीमें प्रविष्ट और चार सौ पचास (४५०) योजन ऊंचा है ॥११६॥ ब्रह्मेन्द्रकी आठ अग्रदेवियोंके प्रासाद अस्सी (८०) योजन विस्तृत, इससे आधे (४० यो.) पृथिवीमें प्रविष्ट और चार सौ (४००) योजन ऊंचे कहे गये हैं ॥११७॥ चौंतीस हजार (३४०००) देवियां निरन्तर उसके आश्रित रहती हैं। उसकी वल्लभा देवीका नाम नीला है। इसका प्रासाद इन्द्रप्रासादके पूर्वमें स्थित है ॥११८॥


उत्तरस्यां पुनः पङ्क्तौ इन्द्रो ब्रह्मोत्तरस्तथा ।
नीलोत्पलेति नाम्ना च तस्य वल्लभिकामरी ॥११९

अर्थ: ब्रह्मोत्तर इन्द्रककी उत्तरदिशागत पंक्तिके चौदहवें श्रेणीबद्ध विमानमें ब्रह्मोत्तर इन्द्र रहता है। उसकी वल्लभा देवीका नाम नीलोत्पला है ॥११९॥


ब्रह्मोत्तरात्तृतीयं तु नाम्ना लान्तवमिन्द्रकम् ।
दक्षिणस्यां ततः पङ्क्तौ द्वादशे लान्तवं पुरम् ॥१२०

अर्थ: ब्रह्मोत्तर इन्द्रकको लेकर जो तीसरा लान्तव नामका इन्द्रक है उसकी दक्षिण दिशागत


पञ्चाशतं सहस्राणि तद्विस्तारेण वर्णितम् । हेमसालपरिक्षिप्तं लान्तवेन्द्रमनःप्रियम् ॥१२१

सचतुर्भागषड्गाहस्तावदेव च विस्तृतः । पञ्चाशं शतमुद्विद्धः प्राकारस्तस्य माहुरः ॥१२२

गोपुराणां शतं षष्ट्या प्राच्यां सप्ततिविस्तृतम् । सषष्टिशतमुद्विद्धं दिक्षु सर्वासु लक्षयेत् ॥१२३

प्रासादोऽशीतिविस्तारस्तदर्धं च क्षितिं गतः । चतुःशतोच्छ्रयो रम्यो लान्तवो यत्र देवराट् ॥१२४

प्रासादाः सप्ततिं रुन्द्रास्तदर्धं च क्षितिं गताः । उच्छ्रितास्त्रिशतं सार्धं देवीनामिति वर्णिताः ॥१२५

सार्धैः षोडशभिः स्त्रीणां सहस्रैः परिवारितः । अष्टावग्रमहिष्यश्च पद्मा नाम्ना च वल्लभा ॥१२६

अर्थ (श्लोक 120 से 126): पंक्तिके बारहवें श्रेणीबद्ध विमानमें लान्तव इन्द्रका पुर है ॥१२०॥ उसका विस्तार पचास हजार (५००००) योजन प्रमाण बतलाया गया है । लान्तवेन्द्रके मनको प्रसन्न करनेवाला वह पुर सुवर्णमय प्राकारसे वेष्टित है ॥१२१॥ पुरका वह प्राकार सवा छह (६ १/४) योजन अवगाहसे सहित, उतना (६ १/४) ही विस्तृत और एक सौ पचास (१५०) योजन ऊंचा है ॥१२२॥ प्राकारकी पूर्व दिशामें एक सौ साठ (१६०) गोपुरद्वार हैं । उनका विस्तार सत्तर (७०) योजन और ऊंचाई एक सौ साठ (१६०) योजन मात्र है । इतने (१६०) गोपुरद्वार सब दिशाओंमें जानना चाहिये ॥१२३॥ उस पुरमें अस्सी (८०) योजन विस्तृत, इससे आधा (४० यो.) पृथिवीमें प्रविष्ट और चार सौ (४००) योजन ऊंचा रमणीय प्रासाद है, जहां लान्तव इन्द्र रहता है ॥१२४॥ लान्तवेन्द्रकी देवियोंके प्रासाद सत्तर (७०) योजन विस्तृत, इससे आधे (३५ यो.) पृथिवीमें प्रविष्ट और साढ़े तीन सौ (३५०) योजन ऊंचे कहे गये हैं ॥१२५॥ साढ़े सोलह हजार (१६५००) स्त्रियोंसे वेष्टित उस इन्द्रके आठ अग्रदेवियां और पद्मा नामकी वल्लभा देवी है ॥१२६॥


उत्तरस्तत्र कापिष्ठो लान्तवेन समः स्मृतः । पद्मोत्पलेति नाम्ना च वल्लभा तस्य विश्रुता ॥१२७

अर्थ: लान्तव इन्द्रककी उत्तर दिशामें स्थित बारहवें श्रेणीबद्ध विमानमें कापिष्ठ इन्द्र रहता है जो कि लान्तव इन्द्रके समान माना गया है । उसकी वल्लभा देवी पद्मोत्पला नामसे प्रसिद्ध है ॥१२७॥


लान्तवोर्ध्वं भवेच्छुक्रमिन्द्रकं दक्षिणे ततः । चत्वारिंशत्सहस्रो रुन्द[द]शमे शुक्रसत्पुरम् ॥१२८

चतुष्कमवगाढो गां तावदेव च विस्तृतः । विंशं च शतमुद्विद्धः प्राकारस्तस्य सर्वतः ॥१२९

अर्थ (श्लोक 128 से 129): लान्तव इन्द्रकके ऊपर शुक्र इन्द्रक है । उसके दक्षिणमें दसवें श्रेणीबद्धमें शुक्र इन्द्रका उत्तम पुर है जो चालीस हजार (४००००) योजन विस्तृत है ॥१२८॥ उसके सब ओर चार (४) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट, उतना (४ यो.) ही विस्तृत और एक सौ बीस (१२०) योजन ऊंचा प्राकार स्थित है ।। १२९ ।।


चत्वारिंशं शतं तस्य गोपुराणि चतुर्दिशम् ।
पञ्चाशतं च विस्तीर्णं चत्वारिंश-शतोच्छ्रितम् ॥१३०

अर्थ: उसकी चारों दिशाओंमेंसे प्रत्येकमें एक सौ चालीस (१४०) गोपुरद्वार स्थित हैं । उनका विस्तार पचास (५०) योजन और ऊंचाई एक सौ चालीस (१४०) योजन है ।। १३० ।।


पञ्चत्रिंशत्तमागाहो विस्तृतो द्विगुणं ततः ।
प्रासादः शुक्रदेवस्य सार्धत्रिंशतमुच्छ्रितः ॥१३१

अर्थ: उस पुरमें पैंतीस (३५) योजन अवगाहसे सहित, इससे दूना (७० यो. ) विस्तृत और साढ़े तीन सौ (३५०) योजन ऊंचा शुक्र देवका प्रासाद है ।। १३१ ।।


प्रविष्टास्त्रिंशतं भौ[भू]मौ द्विगुणं चापि विस्तृताः ।
प्रासादास्त्रिशतोच्छ्राया देवीनां तत्र वर्णिताः ॥

अर्थ: वहां शुक्र इन्द्रकी देवियोंके प्रासाद तीस (३०) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट, इससे दूने (६०यो.) विस्तृत और तीन सौ (३००) योजन ऊंचे कहे गये हैं ।। १३२ ।।


लान्तवार्धं प्रिया देव्यः शुक्रस्यापि च वर्णिताः ।
अष्टावग्रमहिष्यश्च नन्दा तासु च वल्लभा ॥१३३

अर्थ: शुक्र इन्द्रकी प्रिय देवियां लान्तव इन्द्रकी देवियोंसे आधी (८२५०) निर्दिष्ट की गई हैं । उनमें आठ अग्रदेवियां और नन्दा नामकी वल्लभा देवी है ।। १३३ ।।


उत्तरोऽत्र महाशुक्रो नन्दावत्यपि वल्लभा ।
शुक्रवत्परिवारोऽस्य नगरं च निदर्शितम् ॥१३४

अर्थ: शुक्र इन्द्रकके उत्तरमें दसवें श्रेणीबद्धमें महाशुक्र इन्द्र रहता है । उसकी वल्लभा देवीका नाम नन्दावती है । इसका परिवार और नगर शुक्र इन्द्रके समान निर्दिष्ट किया गया है ।। १३४ ।।


शुक्राच्छतारमूर्ध्वं स्यात्तस्माद्दक्षिणतो दिशि ।
त्रिंशत्सहस्रविस्तीर्णं शतारं पुरमष्टमे ॥१३५

अर्थ: शुक्र इन्द्रकके ऊपर शतार इन्द्रक स्थित है । उसकी दक्षिण दिशामें स्थित आठवें श्रेणीबद्ध विमानमें तीस हजार (३००००) योजन विस्तारवाला शतार इन्द्रका पुर है ।। १३५ ।।


त्रियोजनं गतो भूम्यां तावदेव च विस्तृतः ।
प्राकारः शतमुद्विद्धः सविंशशतगोपुरः ॥१३६

अर्थ: उस पुरको वेष्टित करके तीन (३) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट, उतना (३ यो. ) ही विस्तृत और सौ (१००) योजन ऊंचा प्राकार स्थित है । उसकी प्रत्येक दिशामें एक सौ बीस (१२०) गोपुरद्वार हैं ।। १३६ ।।


चत्वारिंशत्स्वविस्तारं विंशं च शतमुच्छ्रितम् ।
एकैकगोपुरं विद्यात्तावन्त्येवान्यदिक्षु च ॥१३७

अर्थ: एक एक गोपुर द्वारका विस्तार चालीस (४०) योजन और ऊंचाई एक सौ बीस (१२०) योजन है । इतने (१२०) ही गोपुरद्वार अन्य तीन दिशाओंमें भी स्थित हैं ॥ १३७ ॥


त्रिंशतं भूमिमागाढस्तस्माद्द्विगुणविस्तृतः । प्रासादस्त्रिशतोच्छ्रायः शतारेन्द्रस्य भाषितः ॥१३८॥

अर्थ: शतार इन्द्रका प्रासाद तीस (३०) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट, इससे दूना (६०) विस्तृत और तीन सौ (३००) योजन ऊंचा कहा गया है ॥ १३८ ॥


चत्वारि च सहस्राणि पञ्चविंशंपुनः शतम् । देव्यस्तस्य समाख्याताः सुसीमेति च वल्लभा ॥१३९॥

अर्थ: शतार इन्द्रके चार हजार एक सौ पच्चीस (४१२५) देवियां कही गई हैं । उसकी वल्लभा देवीका नाम सुसीमा है ॥१३९॥


पञ्चवर्गं प्रविष्टा गां तस्माद् द्विगुणविस्तृताः । पञ्चाशे द्वे शते चोच्चाः प्रासादास्तस्य योषिताम् ॥

अर्थ: उसकी देवियोंके प्रासाद पच्चीस (५×५) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट, उससे दूने (५० यो.) विस्तृत और दो सौ पचास (२५०) योजन ऊंचे हैं ॥ १४० ॥


उत्तरतोऽत्र सहस्रारः शतारस्येव वर्णनम् । वल्लभा लक्ष्मणा नाम्ना देवी तस्य मनोहरा ॥१४१॥

अर्थ: शतार इन्द्रकी उत्तर दिशामें स्थित आठवें श्रेणीबद्ध विमानमें सहस्रार इन्द्र रहता है । उसका वर्णन शतार इन्द्रके समान है । उसके लक्ष्मणा नामकी मनोहर वल्लभा देवी है ॥ १४१ ॥


शताराख्यात्तदुत्पत्य सप्तमं त्वच्युतेन्द्रकम् । दक्षिणावलिकायां च षष्ठे चारणसेवितम् ॥१४२॥

विंशतिं च सहस्राणि विस्तृतं त्वारणं पुरम् । द्वे सार्धे गाहविस्तारः प्राकारोऽशीतिमुच्छ्रितः ॥१४३॥

अर्थ (श्लोक 142 से 143): शतार नामक इन्द्रकके ऊपर जाकर सातवां अच्युत इन्द्रक है । उसकी दक्षिण श्रेणीमें स्थित छठे श्रेणीबद्ध विमानमें चारणोंसे सेवित व बीस हजार (२००००) योजन विस्तृत आरण पुर है । उसके प्राकारका अवगाह और विस्तार अढ़ाई ( २ १/२ ) योजन तथा ऊंचाई अस्सी (८०) योजन है ॥ १४२-४३ ॥


गोपुराणां शतं दिक्षु त्रिंशद्विस्तारकाणि च । शतोच्छ्रितानि सर्वाणि नगरस्यारणस्य तु ॥१४४॥

अर्थ: आरण नगरकी चारों दिशाओंमें एक सौ एक सौ (१००-१००) गोपुरद्वार हैं । सब ही द्वार तीस (३०) योजन विस्तृत और सौ (१००) योजन ऊंचे हैं ॥ १४४ ॥


पञ्चवर्गं त[ग]तो भूमिं तस्माद्द्विगुणविस्तृतः । प्रासादश्चारणेन्द्रस्य सार्धं द्विशतमुच्छ्रितः ॥१४५॥

अर्थ: उस पुरमें जो आरण इन्द्रका प्रासाद है वह पच्चीस (२५) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट उससे दूना (५० यो. ) विस्तृत और दो सौ पचास (२५०) योजन ऊंचा है ॥१४५॥


द्वे सहस्रे त्रिषष्टिश्च तस्य देव्यः प्रकीर्तिताः । अष्टावग्रमहिष्यश्च जिनदत्ता च वल्लभा ॥१४६॥

अर्थ: उसकी देवियां दो हजार तिरेसठ (२०६३) कही गई हैं । उनमें आठ अग्रदेवियां और जिनदत्ता नामकी वल्लभा देवी है ॥१४६॥


प्रविष्टा विंशतिं भूमिं तस्माद्द्विगुणविस्तृताः । प्रासादा द्विशतोच्छाया देवीनामिति वर्णिताः ॥१४७॥

अर्थ: देवियोंके प्रासाद बीस (२०) योजन पृथिवीमें प्रविष्ट, उससे दूने (४०) विस्तृत और दो सौ (२००) योजन ऊंचे कहे गये हैं॥१४७॥


देवीप्रासावमानेस्तु मता वल्लभिकालयाः । योजनानां तु विंशत्या उच्छ्रायाः केवलाधिकाः ॥१४८

अर्थ: वल्लभा देवियोंके प्रासाद प्रमाणमें देवियोंके प्रासादोंके समान हैं। वे केवल बीस (२०) योजनसे अधिक ऊंचे हैं॥१४८॥


उत्तरेऽत्राच्युतेन्द्रश्च आरणेन समो मतः । वल्लभा जिनदासीति देवी सर्वाङ्गिनोत्तमा ॥१४९

अर्थ: अच्युत इन्द्रकके उत्तरमें स्थित छठे श्रेणीबद्ध विमानमें अच्युत इन्द्र रहता है जो आरण इन्द्रके समान माना गया है। उसकी जो जिनदासी नामकी वल्लभा देवी है वह सब देवियोंमें श्रेष्ठ है ॥ १४९ ॥ कहा भी है -


सामानिकसहस्राणि अशीतिश्चतुरोत्तरा । अशीतिरेवेशानस्य तृतीयस्य द्विसप्ततिः ॥१५०

सप्ततिः स्युर्महेन्द्रस्य षष्टिइच परयोर्द्वयोः । पञ्चाशत्परयोश्चापि चत्वारिंशत्ततो द्वयोः ॥१५१

त्रिंशदेव सहस्राणि शतारस्योत्तरस्य च । विंशतिश्चानतेन्द्रस्य तावन्त्यश्चारणस्य च ॥१५२

अर्थ (श्लोक 150 से 152): सामानिक देवोंकी संख्या सौधर्म इन्द्रके चौरासी हजार (८४०००), ईशान इन्द्रके अस्सी हजार (८००००), तृतीय सनत्कुमार इन्द्रके बहत्तर हजार (७२०००), महेन्द्र इन्द्रके सत्तर हजार (७००००), आगेके दो इन्द्रों (ब्रह्म और ब्रह्मोत्तर) के साठ हजार (६००००), इसके आगे दो इन्द्रोंके पचास हजार (५००००), इसके आगे दो इन्द्रोंके चालीस हजार (४००००), शतार और सहस्रार इन्द्रके तीस हजार (३००००), आनतेन्द्रके बीस हजार (२००००) और इतनी (२००००) ही आरण इन्द्रके सामानिक देवोंकी संख्या है ॥१५०-५२॥


त्रायस्त्रिंशास्त्रयस्त्रिंशदेकैकस्य तु भाषिताः । पुत्रस्थाने च ते तेषामिन्द्राणां प्रवराः सुराः ॥१५३

अर्थ: त्रायस्त्रिंश देव प्रत्येक इन्द्रके तेतीस (३३) कहे गये हैं। वे श्रेष्ठ देव इन्द्रोंके पुत्रोंके स्थानमें अर्थात् पुत्रोंके समान होते हैं ॥ १५३ ॥


षट्त्रिंशच्च सहस्राणि त्रीण्येव नियुतानि च ।
सौधर्मस्यात्मरक्षाणां त्रीणि द्वे चायुते परे ॥१५४

अष्टाशीतिः सहस्राणि तृतीये नियुतद्वयम् ।
अशीतिर्नियुते द्वे च माहेन्द्रस्यात्मरक्षिणाम् ॥१५५

चत्वारिंशत्सहस्रोना युग्मेषु खलु पञ्चसु ।
अशीतिः स्युः सहस्राणि एवमारणयुग्मके ॥१५६

आत्मरक्षा बहीरक्षा इन्द्राणां ते चतुर्दिशम् ।
प्रत्येकं तच्चतुर्भागः सामानिकसमो दिशि ॥१५७

अर्थ (श्लोक 154 से 157): आत्मरक्ष देव सौधर्म इन्द्रके तीन लाख छत्तीस हजार (३३६०००), ईशान इन्द्रके तीन लाख दो अयुत अर्थात् बीस हजार (३२००००), तृतीय इन्द्रके दो लाख अठासी हजार (२८८०००), माहेन्द्रके दो लाख अस्सी हजार (२८००००) तथा आगे पांच युगलोंमें उत्तरोत्तर चालीस हजार कम (२४००००, २०००००, १६००००, १२००००, ८००००) हैं। इसी प्रकार वे आत्मरक्ष देव आरणयुगलमें अस्सी हजार (८००००) हैं। इन्द्रोंके जो बाह्यरक्षक (लोकपाल) देव होते हैं वे चारों दिशाओंमें रहते हैं। ये देव सामानिक देवोंके समान अपने चतुर्थ भाग प्रमाण प्रत्येक दिशामें रहते हैं ॥ १५४-१५७ ॥


अभ्यन्तराः परिषदः सहस्रं द्वादशाहतम् ।
ईशाने द्विसहस्रोनं तृतीये च तथा परे ॥१५८

चतुर्गुणं सहस्रं तु ब्रह्मणश्चोत्तरस्य च ।
युग्मेषु त्रिषु शेषे च हानिरर्धार्धमिष्यते ॥१५९

समिता परिषदन्नाम्ना चन्द्रेति स्यादतः परा ।
द्विसहस्राधिका पूर्वाद् द्विगुणा लान्तवादिषु ॥१६०

द्विसहस्राधिका भूयः प्रत्येकं बाहिरा भवेत् ।
शुक्राद्या द्विगुणा मध्या जतुरेशा च नामतः ॥१६१

अर्थ (श्लोक 158 से 161): अभ्यन्तर पार्षद देव सौधर्म इन्द्रके बारह हजार (१२०००), ईशान इन्द्रके इनसे दो हजार कम (१००००), इनसे तृतीय और चतुर्थ इन्द्रके दो दो हजार कम (८०००, ६०००), ब्रह्म और ब्रह्मोत्तरके चार हजार (४०००), इसके आगे तीन युगलों और आनतादि चारमें उत्तरोत्तर इनसे आधे आधे (२०००, १०००, ५००, २५०) माने जाते हैं ॥ १५८-१५९ ॥ इस अभ्यन्तर परिषद्का नाम समिता है। दूसरी मध्यम परिषद्का नाम चन्द्रा है। पूर्व अभ्यन्तर पार्षद देवोंकी अपेक्षा मध्यम परिषद देव प्रथम पांच स्थानोंमें दो दो हजार अधिक तथा लान्तवादि शेष चार स्थानोंमें उनसे दूने हैं- सौ. १४०००, ई. १२०००, स. १००००, मा. ८०००, ब्रह्मयुगल ६०००, लां. का. ४०००, शु. म. २०००, श. स. १०००, आनतादि ५०० ॥ १६० ॥ इनसे बाह्य परिषद देव प्रत्येकके मध्यम पार्षदोंकी अपेक्षा दो दो हजार अधिक हैं। परन्तु शुक्र आदिके वे मध्यम परिषद देवोंसे दूने हैं - सौ १६००० ई. १४००० स. १२००० मा. १०००० ब्रह्मयुगल ८००० लां का. ६००० शु. म. ४००० श. स. २००० आनतादि १०००। यह परिषद् नामसे जतु कही जाती है ॥ १६१ ॥


पद्मा शिवा शची चैव अञ्जुका रोहिणीति च ।
नवमी च बला चेति अर्चिनी चाष्टमी मता ॥१६२

षोडशस्त्रीसहस्राणि रूपोनानि प्रकुर्वते ।
अष्टावग्रमहिष्योऽपि परिवारोऽपि तत्समः ॥१६३

अर्थ (श्लोक 162 से 163): पद्मा, शिवा, शची, अंजुका, रोहिणी, नवमी, बला और अर्चिनी ये आठ [सौधर्म इन्द्र की] अग्रदेवियां मानी गई हैं। वे आठों ही अग्रदेवियां एक कम सोलह हजार (१५९९९) स्त्रियोंकी विक्रिया करती हैं। उतना (१५९९९) ही उनका परिवार भी है ॥ १६२-१६३ ॥


द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि सौधर्मेन्द्रस्य वल्लभाः ।
कनकश्रीर्मुखं चासां तावन्त्यस्तस्य योषितः ॥१६४

अर्थ: सौधर्म इन्द्रके बत्तीस हजार (३२०००) वल्लभा देवियां हैं। उनमें मुख्य वल्लभा देवीका नाम कनकश्री है। उस सौधर्म इन्द्रकी उतनी [(१६००० x ८)+३२०००=१६००००] देवियां हैं ॥ १६४ ॥


कृष्णा च मेघराजी च रामा वै रामरक्षिता ।
वसुश्च वसुमित्रा च वसुरम्या वसुंधरा ॥१६५

ईशानस्याग्रपत्न्यस्ताः सौधर्मस्येव वर्णना ।
देवी कनकमालेति वल्लभा चास्य कीर्तिता ॥१६६

अर्थ (श्लोक 165 से 166): कृष्णा, मेघराजी, रामा, रामरक्षिता, वसु, वसुमित्रा, वसुरम्या और वसुंधरा ये आठ ईशान इन्द्रकी अग्रदेवियां हैं। इनका वर्णन सौधर्म इन्द्रकी अग्रदेवियोंके समान है। उसके कनकमाला नामकी वल्लभा देवी कही गई है ॥ १६५-६६ ॥


अष्टौ सहस्राण्ये कस्याः परिवारोऽग्रयोषिताम् ।
वल्लभा अपि तावन्त्यस्तृतीयस्य द्विसप्ततिः ॥१६७

द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि विक्रियाश्चैकयोषितः ।
अयमेव क्रमो वाच्यो माहेन्द्रस्य च योषिताम् ॥१६८

अर्थ (श्लोक 167 से 168): तृतीय सनत्कुमार इन्द्रकी अग्रदेवियोंमेंसे प्रत्येककी आठ हजार परिवारदेवियां हैं। इतनी (८०००) ही उसकी वल्लभा देवियां भी हैं। इस प्रकार तृतीय इन्द्रके सब बहत्तर हजार (अग्रदेवियां ८ x परि. दे. ८००० +वल्लभा ८००० = ७२०००) देवियां है। उनमें एक एक देवी बत्तीस हजार (३२०००) रूपोंकी विक्रिया करती है। यही क्रम माहेन्द्र इन्द्रकी भी देवियोंका कहना चाहिये ॥ १६७-६८


चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि ब्रह्मेन्द्रस्य वरस्त्रियः ।
वल्लभा द्वे सहस्रे च तासु देवीषु वर्णिताः ॥१६९

चतुःषष्टिसहस्राणि एकस्या अपि विक्रियाः ।
चतुःसहस्रसंयुक्ता अग्रदेव्योऽस्य भाषिताः ॥१७०

अर्थ (श्लोक 169 से 170): ब्रह्मा इन्द्रके चौंतीस हजार [(४००० x ८)+२०००] उत्तम स्त्रियां हैं। उन देवियोंमें दो हजार (२०००) वल्लभा देवियां कही गई हैं। इसकी अग्रदेवियां चार चार हजार (४०००) परिवारदेवियोंसे संयुक्त कही गई हैं। उनमें प्रत्येक चौंसठ हजार (६४०००) रूपोंकी विक्रिया करती हैं ॥ १६९-१७० ॥


तावन्त्य एव विज्ञेया देव्यो ब्रह्मोत्तरस्य तु ।
ब्रह्मवच्छेषमाख्येयं विक्रियादिषु योषिताम् ॥१७१

अर्थ: ब्रह्मोत्तर इन्द्रके भी उतनी (३४०००) ही देवियां जाननी चाहिये। देवियोंकी विक्रिया आदिके विषयमें शेष वर्णन ब्रह्मा इन्द्रके समान जानना चाहिये ॥ १७१ ॥


परिवारः सहस्रे द्वे लान्तवस्याङ्गनास्वपि ।
वल्लभास्तु सहस्रार्धं पूर्ववद्द्विगुणविक्रियाः ॥१७२

कापिष्ठे लान्तवस्येव तस्यार्धं शुक्रयोषितः ।
परीवारः सहस्रं तु शते सार्धे च वल्लभाः ॥१७३

तथैव स्यान्महाशुक्रे विक्रियाः द्विगुणा द्वयोः ।
अष्टावष्टौ महादेव्यः एतयोरपि भाषिताः ॥१७४

सहस्रार्धं परीवारः शतारस्याग्रयोषितः ।
पञ्चविंशं शतं चापि वल्लभास्तस्य कीर्तिताः ॥१७५

द्विगुणा विक्रिया चात्र सहस्रारेऽपि तादृशाः ।
सुरूपाणां पुनश्चासामर्धमानतयोषितः ॥१७६

शतद्वयं पुनः सार्धं परिवारोऽग्रयोषिताम् ।
त्रिषष्टिर्वल्लभा द्विगुणा विक्रिया आरणे तथा ॥१७७

अर्थ (श्लोक 172 से 177): लान्तव इन्द्रकी अग्रदेवियोंमें प्रत्येकका परिवार दो हजार (२०००) है । उसकी वल्लभा देवियां पांच सौ (५००) हैं । वे पूर्वके समान दूनी (१२८०००) विक्रिया करती हैं । (२००० x ८)+५०० = १६५०० सब देवियां ॥१७२॥ कापिष्ठ इन्द्रकी देवियोंका वर्णन लान्तव इन्द्रके समान है । शुक्र इन्द्रकी देवियां उससे आधी (८२५०) हैं । उसकी अग्रदेवियोंका परिवार एक एक हजार (१०००-१०००) और वल्लभा देवियां दो सौ पचास (२५०) हैं ॥ १७३ ॥ उसी प्रकार महाशुक्र इन्द्रकी भी देवियोंका प्रमाण (८२५०) है । उन दोनों इन्द्रोंकी अग्रदेवियां पूर्वसे दूनी (२५६०००) विक्रिया करती हैं । इनके भी आठ आठ महादेवियां कही गई हैं ॥ १७४ ॥ शतार इन्द्रकी प्रत्येक अग्रदेवीका परिवार पांच सौ (५००) है । उसकी वल्लभा देवियां एक सौ पच्चीस (१२५) कही गई हैं–(५०० x ८)+१२५=४१२५ सब देवियां ॥ १७५ ॥ यहां विक्रियाका प्रमाण पहिलेसे दूना (५१२०००) है । उक्त देवियां इसी प्रकार (४१२५) सहस्रार इन्द्रके भी हैं । सुन्दर रूपवाली इन देवियोंके अर्ध भाग प्रमाण देवियां आनत इन्द्रके हैं -(२५० x ८)+६३=२०६३ आनतदेवियां । उसकी अग्रदेवियोंका परिवार दो सौ पचास (२५०) है । वल्लभा देवियां उसकी तिरेसठ (६३) हैं । विक्रिया पूर्वकी अपेक्षा यहां दूनी (१०२४०००) है । आरण इन्द्रकी देवियोंकी प्ररूपणा आनत इन्द्रके समान हैं ॥ १७६-७७॥


सौधर्मदेवीनामानि दक्षिणेन्द्राग्रयोषिताम् ।
ईशानदेवीनामानि उत्तरेन्द्राग्रयोषिताम् ॥१७८

अर्थ: जो नाम सौधर्म इन्द्रकी अग्रदेवियोंके कहे गये हैं वे ही नाम सब दक्षिण इन्द्रोंकी अग्रदेवियोंके हैं । इसी प्रकार ईशान इन्द्रकी अग्रदेवियोंके जो नाम निर्दिष्ट किये गये हैं वे ही नाम सब उत्तर इन्द्रोंकी अग्रदेवियोंके हैं ॥ १७८ ॥


षड्युग्मशेषकल्पेषु आदिमध्यान्तवर्तिनाम् ।
देवीनां परिषदां संख्या कथ्यते च यथाक्रमम् ॥१७९

अर्थ: अब यहां छह युगलों और शेष चार कल्पोंमें क्रमसे आदि, मध्य और अन्तिम परिषद्में रहनेवाले पारिषद देवोंकी देवियोंकी संख्या कही जाती है- पांच सौ, छह सौ, सात सौ; चार सौ,


शतानि पञ्च षट् सप्त चतुःपञ्चकषट्शतम् ।
शतानां त्रिचतुःपञ्च द्विकत्रिकचतुःशतम् ॥१८०

एकद्वित्रिशतान्येव शतार्धं च शतं शते ।
पञ्चवर्गश्च पञ्चाशच्छतमेकं भवेदिति ॥१८१

अर्थ (श्लोक 179 से 181): पांच सौ, छह सौ; तीन सौ, चार सौ, पांच सौ; दो सौ, तीन सौ, चार सौ; एक सौ, दो सौ, तीन सौ; पचास, सौ, दो सौ; तथा पच्चीस, पचास व सौ। सौ. ई. आ. पा. ५०० म. ६०० अ ७००: स. मा. आ. ४०० म. ५०० अ. ६००; ब्रह्मयुगल आ. ३०० म. ४०० अ. ५००; लां. का. आ. २०० म. ३०० अ. ४००; शु. म. आ. १०० म. २०० अ. ३००; श. स. आ. ५० म. १०० अ. २००; आनतादि आ. २५ म. ५० अ. १०० ॥ १७९-१८१ ॥


कार्द्धिपरिवारैश्च विक्रिया चेन्द्रसंश्रिताः ।
तादृशस्तत्प्रतीन्द्रेषु त्रायस्त्रिंशसमेष्वपि ॥१८२

अर्थ: आयु, ऋद्धि, परिवार और विक्रिया इनका प्रमाण जिस प्रकार इन्द्रोंके कहा गया है उसी प्रकार वह सब उनके प्रतीन्द्रों, त्रायस्त्रिंशों और सामानिकोंके भी जानना चाहिये ॥१८२॥


वृषभास्तुरगाश्चैव रथा नागाः पदातयः ।
गन्धर्वा नर्तिकाश्चेति सप्तानीकानि चक्षते ॥१८३

अर्थ: बैल, घोड़ा, रथ, हाथी, पादचारी, गन्धर्व और नर्तकी; ये सात अनीक कही जाती हैं ॥१८३॥


पुरुषाः षडनीकानि सप्तमं नर्तिकास्त्रियः ।
सेनामहत्तरा षट् स्युरेका सेनामहत्तरी ॥१८४

अर्थ: प्रथम छह अनीक पुरुषरूप और सातवीं नर्तकी अनीक स्त्रीरूप है । उनमें छह सेनामहत्तर और एक सेनामहत्तरी होती है ॥१८४॥


दामेष्टंहरिदामा च मातत्यैरावतौ ततः ।
वायुश्चारिष्टकीर्तिश्च अग्रा नीलाञ्जनापि च ॥१८५

अर्थ: दामेष्टि, हरिदाम, मातलि, ऐरावत, वायु और अरिष्टकीर्ति ये छह सेनामहत्तर तथा सातवीं नीलांजना महत्तरी; ये सात सेनाप्रमुख [सौधर्म आदि दक्षिण इन्द्रोंके होते हैं] ॥१८५॥


महादामेष्टनामा च नाम्नामितगतिस्तथा ।
मन्थरो रथपूर्वश्च पुष्पदन्तस्तथैव च ॥१८६

पराक्रमो लघुपूर्वश्च नाम्ना गीतरतिस्तथा ।
महासेना क्रमेणैते ईशानानीकमुख्यकाः ॥१८७

अर्थ (श्लोक 186 से 187): महादामेष्टि, अमितगति, रथमन्थर, पुष्पदन्त, लघुपराक्रम, गीतरति और महासेना ये सात सेनाप्रमुख ईशान इन्द्रके होते हैं ॥१८६-१८७॥


पूर्वोक्तानीकमुख्यास्ते दक्षिणेन्द्रेषु कीर्तिताः ।
अपरोक्तानीकमुख्यास्ते चोत्तरेन्द्रेषु वर्णिताः ॥१८८

अर्थ: वे पूर्वोक्त सात सेनाप्रमुख दक्षिण इन्द्रोंके तथा बादमें कहे गये वे सात सेनाप्रमुख उत्तर इन्द्रोंके कहे गये हैं ॥१८८॥


सप्तकक्षं भवेदेकं कक्षाः पञ्चाशदेकहा ।
अशीतिश्चतुरग्रा च सहस्राण्यादिमाः पृथक् ॥१८९

अर्थ: उपर्युक्त सात अनीकोंमेंसे प्रत्येक सात कक्षाओंसे सहित होती है। इस प्रकार उन सात अनीकोंमें एक कम पचास (४९) कक्षायें होती हैं। सौधर्म इन्द्रकी सात अनीकोंकी पृथक् पृथक् प्रथम कक्षाका प्रमाण चौरासी हजार (८४०००) है ॥१८९॥


क्रमेण द्विगुणाः कक्षाः सर्वासामपि संग्रहः ।
त्रीणि शून्यानि षट्सप्तषट्चतुःसप्तकानि च ॥१९०

अर्थ: उसकी दूसरी-तीसरी आदि कक्षाओंका प्रमाण क्रमशः उत्तरोत्तर इससे दूना होता गया है। सौधर्म इन्द्रकी सब (४९) कक्षाओंका प्रमाण अंकक्रमसे तीन शून्य, छह, सात, छह, चार और सात (७४६७६०००) इतना है ॥१९०॥


शेषाणामाद्यकक्षाश्च स्वसामानिकसंख्यकाः ।
क्रमेण द्विगुणाः कक्षाः संग्रहं तासु लक्षयेत् ॥१९१

परं शून्यचतुष्कात्तु द्वे चैकैकं च सप्त च ।
शून्यत्रिकात्पुनश्चाष्टौ खखचत्वारि षट् तथा ॥१९२

चतुर्भ्य ऊर्ध्वं शून्येभ्यस्त्रीणि द्वे द्वे पुनश्च षट् ।
ब्रह्मे चत्वारि च त्रीणि त्रीणि पञ्च तथोत्तरे ॥१९३

पञ्च चत्वारि चत्वारि चत्वारि च पुनर्द्वयोः ।
षट् पञ्च पञ्च च त्रीणि शुक्रयुग्मे भवन्ति च ॥१९४

सप्त षट् षड् द्विकं चैव शतारद्वितये पुनः ।
अष्ट सप्त च सप्तैकमानतादिचतुष्टये ॥१९५

अर्थ (श्लोक 191 से 195): शेष ईशानादि इन्द्रोंकी प्रथम कक्षाओंका प्रमाण अपने अपने सामानिक देवोंकी संख्याके समान है। उनकी द्वितीय आदि कक्षाओंका प्रमाण उत्तरोत्तर इससे दूना है। उनकी समस्त कक्षाओंका संकलित प्रमाण क्रमशः इस प्रकार जानना चाहिये-- शून्य चार, दो, एक, एक और सात (७११२००००); इतना ईशान इन्द्रकी समस्त अनीकका प्रमाण है। तीन शून्य, आठ, शून्य, शून्य, चार और छह (६४००८०००); इतना सनत्कुमार इन्द्रकी समस्त अनीकका प्रमाण है। चार शून्य, तीन, दो, दो और छह (६२२३००००); इतना माहेन्द्र इन्द्रकी समस्त अनीकका प्रमाण है। चार शून्य, चार, तीन, तीन, और पांच (५३३४००००) इतना ब्रह्म और ब्रह्मोत्तर इन्द्रकी पृथक् पृथक् समस्त अनीकका प्रमाण है। चार शून्य, पांच, चार, चार और चार (४४४५००००); इतना आगेके दो इन्द्रों (लान्तव और कापिष्ठ) की समस्त अनीकका प्रमाण है। चार शून्य, छह, पांच, पांच और तीन (३५५६००००); इतना शुक्रयुगलकी समस्त अनीकका प्रमाण है। चार शून्य, सात, छह, छह और दो (२६६७००००); इतना शतारयुगलकी समस्त अनीकका प्रमाण है। चार शून्य, आठ, सात, सात और एक (१७७८००००); इतना आनतादि चारकी समस्त अनीकका प्रमाण है ॥ १९१-१९५ ॥


सोमो यमश्च वरुणः कुबेरश्चेति लोकपाः । एकैकस्य तु चत्वारः पूर्वादौ दिक्षुचतुष्टये ॥१९६

तुल्यर्द्धयः सोमयमाः दक्षिणेन्द्रेषु कीर्तिताः । अधिका वरुणास्तेभ्यः कुबेरा अधिकास्ततः ॥१९७

महर्द्धिकास्तु वरुणा उत्तरेन्द्रेषु भाषिताः । तेभ्यो हीनाः कुबेराः स्युस्तेभ्यो हीनाः समाः परे ॥

प्रत्येकं लोकपालानां स्त्रीसहस्रं चतुर्गुणम् । सामानिकाश्च तावन्तो देव्य एषां च पूर्ववत् ॥१९९

अर्थ (श्लोक 196 से 199): एक एक इन्द्रके पूर्वादिक चार दिशाओंमें क्रमसे सोम, यम, वरुण और कुबेर ये चार लोकपाल होते हैं ॥ १९६ ॥ दक्षिण इन्द्रोंमें सोम और यम ये समान ऋद्धिवाले, उनसे अधिक वरुण तथा उनसे भी अधिक कुबेर कहे गये हैं ॥ १९७ ॥ उत्तर इन्द्रोंमें वरुण महाऋद्धिसे सम्पन्न होते हैं, उनसे हीन कुबेर और उनसे भी हीन होकर परस्पर समान ऋद्धिवाले सोम एवं यम कहे गये हैं ॥ १९८ ॥ प्रत्येक लोकपालके चार हजार (४०००) देवियां और उतने (४०००) ही सामानिक देव भी होते हैं। इन सामानिक देवोंकी देवियोंका क्रम पूर्वके समान अपने अपने लोकपालके समान जानना चाहिये ॥ १९९ ॥


सहस्रं परयोर्देव्यस्ताभिः सामानिकाः समाः । तेषामप्येकशो देव्यस्तावन्त्य इति भाषिताः ॥२००

अर्थ: आगेके दो इन्द्रों (सनत्कुमार व माहेन्द्र) के लोकपालोंमेंसे प्रत्येककी एक हजार (१०००) देवियां और उनके ही बराबर (१०००) सामानिक देव भी होते हैं। उन सामानिक


ब्रह्मयुग्मे सहस्रार्थं देव्यः सामानिका अपि ।
तदर्धं परयोर्देव्यः सामानिकचतुःशतम् ॥२०१

पञ्चविंशं शतं देव्यः शुक्रयुग्मे च भाषिताः ।
एकशो लोकपालानां सामानिकशतत्रयम् ॥२०२

शतारे सोत्तरे देव्यस्त्रिषष्टिर्लोकरक्षिणाम् ।
सामानिकाश्च तेषां स्युः शुद्धमेव शतद्वयम् ॥२०३

आनते त्वारणे देव्यो द्वात्रिंशल्लोकरक्षिणाम् ।
सामानिकशतं चैकमेककस्येति निर्दिशेत् ॥२०४

अर्थ (श्लोक 200 से 204): देवोंमेंसे भी प्रत्येकके उतनी (१०००) ही देवियां कही गई हैं ॥ २०० ॥ ब्रह्मयुगलमें प्रत्येक लोकपालकी देवियों और सामानिकोंकी संख्या पांच सौ (५००) है। आगे लान्तवयुगलमें उनकी देवियोंकी संख्या उनसे आधी (२५०) और सामानिक देवोंकी संख्या चार सौ (४००) है ॥ २०१ ॥ शुक्रयुगलमें प्रत्येक लोकपालकी देवियोंका प्रमाण एक सौ पच्चीस (१२५) और उनके सामानिकोंका प्रमाण तीन सौ (३००) है ॥ २०२ ॥ शतार और सहस्रारमें प्रत्येक लोकपालकी तिरेसठ तिरेसठ (६३-६३) देवियां और दो सौ (२००) सामानिक होते हैं॥२०३॥ आनत और आरणमें प्रत्येक लोकपालके बत्तीस (३२) देवियां और एक सौ (१००) सामानिक कहे जाते हैं ॥ २०४ ॥


लोकपालसुरस्त्रीभिः समाः सामानिकस्त्रियः ।
द्वयानामग्रदेव्यश्च चतस्रोऽप्येकशो मताः ॥२०५

अर्थ: सामानिक देवोंकी स्त्रियां प्रमाणमें लोकपालोंकी स्त्रियोंके समान होती हैं। इन दोनों मेंसे प्रत्येकके अग्रदेवियां चार मानी गई हैं ॥ २०५ ॥


सौधर्मे सोमयमयोस्तयोः सामानिकेष्वपि ।
पञ्चाशदन्तःपरिषच्चतुःपञ्चशते परे ॥२०६

वरुणस्य समानां च षष्टिः पञ्चशतानि च ।
षट्छतानि च वेद्यानि ईशानेऽपि तथा द्वयोः ॥२०७

कुबेरस्य समानां च सप्ततिः षट्छतानि च ।
गणिताः परिषद्वेवा बाह्याः सप्तशतानि च ॥२०८

दक्षिणे वरुणस्योक्ताः कुबेरस्योत्तरस्य ताः ।
कुबेरस्य च याः प्रोक्ता वरुणस्योत्तरस्य ताः ॥२०९

अर्थ (श्लोक 206 से 209): सौधर्म कल्पके भीतर सोम, यम और उन दोनोंके सामानिक देवोंमें भी अभ्यन्तर परिषद्का प्रमाण पचास तथा आगेकी मध्य और बाह्य परिषदोंका प्रमाण क्रमसे चार सौ और पांच सौ है। वरुण और उसके सामानिक देवोंकी उक्त तीनों परिषदोंका प्रमाण क्रमशः साठ, पांच सौ, और छह सौ जानना चाहिये। ईशान कल्पमें भी सोम व यम तथा इन दोनोंके सामानिक देवोंकी उक्त तीनों परिषदोंका प्रमाण सौधर्म कल्पके समान समझना चाहिये। सौधर्म कल्पमें कुबेर और उसके सामानिकोंकी प्रथम दो परिषदोंका प्रमाण क्रमसे सत्तर व छह सौ तथा बाह्य परिषद्का प्रमाण सात सौ है। दक्षिणमें जो वरुणकी परिषदोंका प्रमाण कहा गया है वह उत्तरमें कुबेरकी परिषदोंका तथा दक्षिणमें कुबेरकी जो परिषदोंका प्रमाण कहा गया है वह उत्तरमें वरुणकी परिषदोंका जानना चाहिये ॥ २०६-२०९ ॥ उक्त चार श्लोकोंमें निर्दिष्ट लोकपालों और सामानिकोंकी परिषदोंका प्रमाण इस प्रकार है-


तथैव सर्वकल्पेषु आच्युताल्लोकरक्षिणाम् ।
ज्ञातव्याः परिषद्देवा इत्याचार्यैरभीप्सितम् ॥२१०॥

अर्थ: अच्युत पर्यन्त सब कल्पोंमें लोकपालोंके पारिषद देवोंका प्रमाण उसी प्रकार जानना चाहिये, यह आचार्योंको अभीष्ट है ॥ २१० ॥


विंशतिश्चाष्टसंयुक्ता सहस्राणां पृथङ्मताः ।
सप्तानीकाद्यकक्षाणां द्विगुणाश्च क्रमोत्तराः ॥२११॥

एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्वेषां लोकरक्षिणाम् ।
संख्यातव्यान्यनीकानि पौराणिकमहर्षिभिः ॥२१२॥

अर्थ (श्लोक 211 से 212): लोकपालोंकी सात अनीकोंकी प्रथम कक्षाका प्रमाण अट्ठाईस हजार माना गया है । आगेकी कक्षाओंमें वह क्रमसे उत्तरोत्तर दूना होता गया है । प्रथम कक्षा २८०००, समस्त एक अनीक ३५५६०००, समस्त सात अनीक २४८९२००० ॥ २११ ॥ इसी प्रकार सब कल्पोंमें सब लोकपालोंकी अनीकोंकी संख्या प्राचीन महर्षियोंके द्वारा निर्दिष्ट की गई है ॥ २१२ ॥


शाक्रयोः सोमयमयोस्तयोः सामानिकेष्वपि ।
आयुः पल्यद्वयं सार्धं तदर्धं खलु योषिताम् ॥२१३॥

अर्थ: सौधर्म इन्द्रके सोम और यम इन दो लोकपालों तथा उनके सामानिक देवोंकी भी आयु अढ़ाई (२ १/२) पल्य मात्र होती है । उनकी स्त्रियोंकी आयु उससे आधी (१ १/४) पल्य जानना चाहिये ॥ २१३ ॥


द्वादशाहात् पुनः सार्धान्मानसाहारसेवनम् ।
मुहूर्तैश्च तावद्भूस्तेषामुच्छ्वसनं मतम् ॥२१४॥

षडहात्पादसंयुक्ताद्देव्याहारनिषेवणम् ।
मुहूर्तैश्च तावद्भूस्तासामुच्छ्वसनक्षणम् ॥२१५॥

अर्थ (श्लोक 214 से 215): सौधर्म इन्द्रके लोकपाल साढ़े बारह (१२ १/२) दिनमें मानसिक आहारका उपभोग करते हैं । इतने (१२ १/२) ही मुहूर्तोंमें उनका उच्छ्वास लेना माना गया है ॥ २१४ ॥ उनकी देवियां सवा छह (६ १/४) दिनमें आहारका सेवन करती हैं तथा उतने (६ १/४) ही मुहूर्तोंमें वे उच्छ्वास लेती हैं ॥ २१५ ॥


वरुणस्य समानां च न्यूनपल्यत्रयं भवेत् ।
देशोनपक्षादाहारः श्वासस्तावन्मुहूर्तकैः ॥२१६॥

अर्थ: वरुण और उसके सामानिक देवोंकी आयु कुछ कम तीन (३) पल्य प्रमाण होती है । उनके आहारकालका प्रमाण कुछ कम एक पक्ष (१५ दिन) तथा उच्छ्वासकालका प्रमाण उतने (१५) ही मुहूर्त है ॥२१६॥


एतेषामपि देवीनां सार्धपल्यायुरूनकम् ।
आहारो न्यूनपक्षाद्र्धाच्छ्वासस्तावन्मुहूर्तकैः ॥२१७

अर्थ: इनकी देवियोंकी भी आयु कुछ कम डेढ़ (३/२) पल्य, आहारकाल कुछ कम आधा पक्ष (१५/२ दिन) और उच्छ्वासकाल उतने (१५/२) ही मुहूर्त प्रमाण है ॥२१७॥


कुबेरस्य समानां च स्त्रीणां च वरुणक्रमम् ।
किंतु संपूर्णमाख्येयं श्वासाहारायुषां स्थितम् ॥२१८

अर्थ: कुबेर, उसके सामानिक और उनकी स्त्रियोंकी आयु, आहार एवं उच्छ्वासका क्रम वरुण लोकपालके समान है । किन्तु उनका वह प्रमाण कुछ कमके स्थानमें सम्पूर्ण कहना चाहिये ॥२१८॥

दशमो विभागः (भाग 2/2)

समसोमयमानां च ऐशानायुस्त्रिपल्यकम् ।
न्यूनपक्षात्तथाहारः श्वासस्तावन्मुहूर्तकैः ॥२१९

अर्थ: ईशान इन्द्रके सोम और यम लोकपालों तथा उनके सामानिकोंकी आयु तीन (३) पल्य, आहारकाल कुछ कम एक पक्ष (१५ दिन) और उच्छ्वासकाल उतने (१५) ही मुहूर्त प्रमाण है ॥२१९॥


सार्धपल्यायुषो देव्यः सार्धसप्ताहभुक्तयः ।
श्वासस्तावन्मुहूर्तैश्च त्रयं देशोनमेव तत् ॥२२०

अर्थ: उनकी देवियोंकी आयु डेढ़ (३/२) पल्य, आहारकाल साढ़े सात (१५/२) दिन तथा उच्छ्वासकाल उतने (१५/२) ही मुहूर्त प्रमाण है । परन्तु इन तीनोंका प्रमाण कुछ कम ही जानना चाहिये ॥२२०॥


कुबेरस्य समानां च देवीनामपि सोमवत् ।
संपूर्णं वरुणानां तु सातिरेकं त्रयं भवेत् ॥२२१

अर्थ: कुबेर, उसके सामानिक और इनकी देवियोंकी भी आयु आदिका वह प्रमाण सोम लोकपालके समान सम्पूर्ण है । वरुण लोकपाल आदिकी उपर्युक्त आयु आदि उन तीनोंका प्रमाण कुछ अधिक जानना चाहिये ॥२२१॥


अच्युतात् त्रिवर्गस्य पूर्वतः पूर्वतः क्रमात् ।
वर्धयेत्पल्यमेकैकं जीवितेषु विशारदः ॥२२२

अर्थ: विद्वान् मनुष्यको अच्युत पर्यन्त लोकपाल, सामानिक और इनकी देवियां इन तीनोंकी आयुमें क्रमसे पूर्व पूर्वकी अपेक्षा आगे आगे एक एक पल्य बढ़ाना चाहिये ॥२२२॥


सामानिकप्रतीन्द्राणां त्रायस्त्रिंशेन्द्रसंज्ञिनाम् ।
देव्यः षष्टिसहस्राणि नियुतं चादिकल्पयोः ॥२२३

अर्थ: प्रथम दो कल्पोंमें सामानिक, प्रतीन्द्र, त्रायस्त्रिंश और इन्द्र संज्ञावालोंके एक लाख साठ हजार (१६००००) देवियां होती हैं ॥२२३॥


शतानि पञ्च षट् सप्त देव्यः परिषदामपि ।
आसन्नमध्यबाह्यानां यथासंख्यं विभाजयेत् ॥२२४

अर्थ: अभ्यन्तर, मध्य और बाह्य परिषद देवोंकी भी देवियां क्रमसे पांच सौ, छह सौ और सात सौ (अ, ५००, म. ६०० बा. ७००) जानना चाहिये ॥२२४॥


सेनामहत्तराणां च तथा खल्वात्मरक्षिणाम् ।
षट्छतानि त्वनीकानां द्वे शते वाहनेष्वपि ॥२२५

अर्थ: सेनामहत्तरों और आत्मरक्ष देवोंके छह सौ (६००) तथा अनीकों और वाहन देवोंके दो सौ (२००) देवियां होती हैं ॥२२५॥


जघन्यमायुः पल्यं स्यादुत्कृष्टं सागरद्वयम् ।
सौधर्मोत्पन्नदेवानामैशाने तत्तु साधिकम् ॥२२६

अर्थ: सौधर्म कल्पमें उत्पन्न हुए देवोंकी जघन्य आयु एक (१) पल्य और उत्कृष्ट दो (२) सागर प्रमाण होती है। ऐशान कल्पमें उत्पन्न हुए देवोंकी वह आयु इससे कुछ अधिक होती है ॥२२६॥


समासहस्रद्वयेन आहारेच्छा च जायते ।
पक्षद्वयेन चोच्छ्वासः सागरद्वयजीविनाम् ॥२२७

अर्थ: जिन देवोंकी आयु दो सागर प्रमाण होती है उनको दो हजार (२०००) वर्षोंमें भोजनकी इच्छा होती है तथा दो पक्षोंमें उच्छ्वास होता है ॥२२७॥


एकं वर्षसहस्रं स्यादाहारे कालनिर्णयः ।
उच्छ्वासस्यैकपक्षश्च एकसागरजीविनाम् ॥२२८

अर्थ: जिन देवोंकी आयु एक (१) सागर प्रमाण है उनके आहार कालका प्रमाण एक हजार (१०००) वर्ष तथा उच्छ्वास-कालका प्रमाण एक पक्ष (१५ दिन) निश्चित है ॥२२८॥


सागरोपमसंख्याभिर्गुणयेत् क्रमशः परम् ।
आहारोच्छ्वासकालानामेवं संख्यानमिष्यते ॥२२९

अर्थ: आगे इस आहारकाल और उच्छ्वास-कालको क्रमसे सागरोपमोंकी संख्यासे गुणित करना चाहिये। इस प्रकारसे आगेके कल्पोंमें उक्त काल जाना जाता है। जैसे - सनत्कुमार कल्पमें आयुका प्रमाण चूंकि सात सागर है, इसलिये वहां आहारकालका प्रमाण सात हजार वर्ष और उच्छ्वासकालका प्रमाण सात पक्ष समझना चाहिये ॥२२९॥


सप्त सानत्कुमारे स्युर्दश ब्रह्म चतुर्दश ।
लान्तवे द्वयधिकाः शुक्रे शतारेऽष्टादशैव च ॥२३०

विंशतिश्चानते वेद्या द्वयधिका सैव चारणे ।
एकैकवृद्धिः परत एकादशसु भाषिता ॥२३१

अर्थ (श्लोक 230 से 231): देवोंकी उत्कृष्ट आयुका प्रमाण सनत्कुमार कल्पमें सात (७) सागरोपम, ब्रह्म कल्पमें दस (१०), लान्तवमें चौदह (१४), शुक्रमें दोसे अधिक चौदह (१६), शतारमें अठारह (१८), आनतमें बीस (२०) तथा आरणमें दो अधिक बीस (२२) सागरोपम जानना चाहिये। इसके आगे नौ ग्रैवेयक, अनुदिश और अनुत्तर इन ग्यारह स्थानोंमें उपर्युक्त आयुप्रमाण (२२ सा.) में उत्तरोत्तर एक एक सागरकी वृद्धि कही गई है ॥२३०-२३१॥ जैसे-प्रथम ग्रैवेयक २३ द्वि ग्रै. २४, तृ. ग्रै. २५ च. ग्रै. २६ पं. ग्रै. २७ ष. ग्रै. २८ स. ग्रै. २९ अ. ग्रै. ३० न. ग्रै. ३१ नौ अनुदिश ३२ और पांच अनुत्तर ३३ सागरोपम।


उत्कृष्टमायुर्देवानां पूर्वं साधिकमल्पकम् ।
अनुत्तरेषु द्वात्रिंशत्त्रयस्त्रिंशत्तथाधिकम् ॥२३२

अर्थ: पूर्व देवोंकी उत्कृष्ट आयु कुछ अधिक होकर आगेके देवोंकी जघन्य आयु मानी गई है। अनुत्तरोंमें जघन्य आयु बत्तीस (३२) सागरोपम तथा उत्कृष्ट तेतीस (३३) सागरोपम प्रमाण है ॥ २३२ ॥


सर्वार्थेॅऽल्पं च दीर्घं च त्रयस्त्रिंशत्तु सागराः । एवमायूंषि देवानां सौधर्मादिषु कल्पयेत् ॥२३३

अर्थ: सर्वार्थसिद्धिमें जघन्य और उत्कृष्ट भी आयु तेतीस (३३) सागरोपम प्रमाण है। इस प्रकार सौधर्मादि कल्पोंमें देवोंकी आयु जाननी चाहिये ॥ २३३॥


सर्वार्थायुर्यदुत्कृष्टं तदेवास्मिंस्ततः पुनः । पल्यासंख्येयभागोनमिच्छन्त्येकेऽल्पजीवितम् ॥२३४

अर्थ: सर्वार्थसिद्धिमें जो उत्कृष्ट आयु है पल्यके असंख्यातवें भागसे हीन वही यहां जघन्य आयु है, ऐसा कितने ही आचार्य स्वीकार करते हैं ॥ २३४ ॥


त्रायस्त्रिंशत्प्रतीन्द्रेन्द्रसामानिकचतुष्टये । आद्ययोः कल्पयोराहुः साधिकं सागरद्वयम् ॥२३५

अर्थ: प्रथम दो कल्पोंमें त्रायस्त्रिश, प्रतीन्द्र, इन्द्र और सामानिक इन चारकी आयु दो सागरोपमसे कुछ अधिक कही जाती है ॥२३५॥


परतः क्रमशो वृद्धिरासर्वार्थादुदाहृता । कल्पराजाहुमिन्द्राणां सव सामानिकादिषु ॥२३६

अर्थ: आगे सर्वार्थसिद्धि तक उसमें क्रमसे उत्तरोत्तर वृद्धि कही गई है। जो आयु इन्द्रों व अहमिन्द्रोंकी है वही सामानिकों आदिकी जानना चाहिये ॥२३६॥


पञ्च चत्वारि च त्रीणि अन्तःपरिषदादिषु । पल्यान्यर्धद्वयं चैव सेनान्यात्माभिरक्षिणाम् ॥२३७

अर्थ: अभ्यन्तर परिषद आदि देवोंकी आयु क्रमसे पांच, चार और तीन पल्य प्रमाण है ( अ. ५ पल्य, म ४, बा. ३)। सेनामहत्तरों और आत्मरक्ष देवोंकी आयु अढाई पल्य (२ १/२) प्रमाण होती है ॥ २३७ ॥


अनीकानीकपत्त्राणा (?) मेकपल्यं तु साधिकम् । आद्ययोः कल्पयोरेवं क्रमात्पल्योत्तरं परम् ॥

अर्थ: प्रथम दो कल्पोंमें अनीक और अनीकपत्रोंकी (?) आयु कुछ अधिक एक पल्य मात्र है। इस प्रकार प्रथम दो कल्पोंमें यह उनका आयुका प्रमाण कहा गया है। आगे क्रमसे वह एक पल्यसे अधिक होता गया है ॥ २३८ ॥


आद्ययोः साधिकं पल्यं देवीनामायुरल्पकम् । पञ्चपल्यं महत्पूर्वं ऐशाने सप्तपल्यकम् ॥२३९

अर्थ: प्रथम दो कल्पोंमें देवियोंकी जघन्य आयु पल्यसे कुछ अधिक है। उनकी उत्कृष्ट आयु सौधर्म कल्पमें पांच पल्य और ऐशान कल्पमें सात पल्य प्रमाण है ॥ २३९ ॥


साधिकं सप्तपल्यं स्यात्तृतीये ह्रस्वजीवितम् । अधिकं नवपल्यं तु देवीनां तत्र जीवितम् ॥२४०

अर्थ: तीसरे कल्पमें उनकी जघन्य आयु कुछ अधिक सात पल्य तथा उत्कृष्ट आयु नौ पल्य प्रमाण है ॥ २४० ॥


साधिकं पूर्वमुत्कृष्टमुत्तरे ह्रस्वजीवितम् । तद् द्विपल्याधिकं भूयस्तत्रैवोत्कृष्टमुच्यते ॥२४१

अर्थ: पूर्वकी जो उत्कृष्ट आयु है वही कुछ अधिक आगे जघन्य समझना चाहिये। वहींपर दो पल्यसे अधिक वह पूर्वकी आयु उत्कृष्ट कही जाती है ॥ २४१ ॥


एवं यावत्सहस्रारं ततः सप्ताधिकं भवेत् । अच्युते पञ्चपञ्चाशतपल्यानां योषितां स्थितिः ॥२४२

अर्थ: इस प्रकारसे यह आयुका क्रम सहस्रार कल्प पर्यन्त जानना चाहिये । उसके आगे वह सात पल्यसे अधिक होती गई है। अच्युत कल्पमें देवियोंकी उत्कृष्ट आयु पचपन पल्य प्रमाण है ॥ २४२ ॥


योजनानां शतं दीर्घा तदर्धं चापि विस्तृता ।
पञ्चसप्ततिमुद्विद्धा सुधर्मेति सभा शुभा ॥२४३

अर्थ: सौ (१००) योजन लंबी, इससे आधी (५०) विस्तृत और पचत्तर (७५) योजन ऊंची सुधर्मा नामकी उत्तम सभा (आस्थानमण्डप) है ॥२४३॥


अष्टयोजनविस्तारैर्द्वारैस्तद्द्विगुणोच्छ्रयैः ।
रत्नचित्रैस्त्रिभिर्युक्ता वेदिकातोरणोज्ज्वला ॥२४४

अर्थ: यह सभागृह आठ योजन विस्तृत और इससे दूने (१६ यो.) ऊंचे ऐसे रत्नोंसे विचित्र तीन द्वारोंसे संयुक्त तथा वेदिका एवं तोरणद्वारोंसे उज्ज्वल है ॥२४४॥


प्रासादाद्देवराजस्य पूर्वोत्तरदिशि स्थिता ।
उपपातसभा चात्र सिद्धायतनमेव च ॥२४५

अर्थ: वह सभाभवन इन्द्रके प्रासादके पूर्वोत्तर कोण (ईशान) में स्थित है। इसके भीतर उपपातसभा और सिद्धायतन भी है ॥२४५॥


मणिमुक्तेन्द्रनीलैश्च महानीलजलप्रभैः ।
चन्द्रशुक्लप्रभैश्चापि वैडूर्यकनकप्रभैः ॥२४६

कर्केतनाकसूर्य्याभैः सुवर्णरजतैः शुभैः ।
प्रवालवज्रमुख्यैश्च प्रासादाः साधु मण्डिताः ॥२४७

नानामणिमयस्तम्भवैदिकाद्वारतोरणाः ।
ज्वालार्धचन्द्रचित्राश्च प्रासादाः विविधाः स्मृताः ॥२४८

मुक्ताजालैः प्रलम्बैश्च माल्यजालैः सुगन्धिभिः ।
हेमजालैः सुरत्नैश्च विराजन्ते मनोरमैः ॥ २४९

अर्थ (श्लोक 246 से 249): वहांपर स्थित अनेक प्रकारके भवन मणि, मोती, इन्द्रनील, महानील, जलकान्त, चन्द्रकान्त, शुक्ल (शुक ?) कान्त, वैडूर्यमणि, सुवर्णकान्त, कर्केतन, अर्क, सूर्यकान्त, उत्तम सुवर्ण व चांदी तथा प्रवाल एवं वज्र आदिसे अलंकृत; अनेक मणियोंसे निर्मित स्तम्भ, वेदी, द्वार व तोरणोंसे सहित; तथा ज्वाला (?) व अर्धचन्द्रसे विचित्र माने गये हैं। उक्त भवन मोतियोंके समूहों, सुगन्धित माला-समूहों, सुवर्णजालों और मनोहर रत्नोंसे विराजमान हैं ॥ २४६-२४९ ॥


नानापुष्पप्रकीर्णासु रत्नचित्रासु भूमिषु ।
देशे देशे मनोज्ञानि वरशय्यासनानि च ॥२५०

उद्यानान्युपसन्नानि सर्वर्तुकुसुमैर्द्रुमैः ।
वाप्यश्च पुष्करिण्यश्च छन्नाः पद्मोत्पलैरपि ॥२५१

तूर्यगन्धर्वगीतानां शुभाः शब्दाः मनोरमाः ।
रूपाणि कान्तसौम्यानि गन्धाः सुरभयस्तथा ॥२५२

रसाः परमसुस्वादाः स्पर्शा गात्रसुखावहाः ।
सर्वकामगुणोपेतो नित्योद्द्योतः सुरालयः ॥२५३

अर्थ (श्लोक 250 से 253): उन भवनोंके भीतर अनेक पुष्पोंसे व्याप्त एवं रत्नोंसे विचित्र भूमियोंमें स्थान स्थानपर मनोहर शय्यायें व आसन, सब ऋतुओंके फूलों युक्त वृक्षोंसे सहित निकटवर्ती उद्यान तथा कमलों व उत्पलोंसे व्याप्त वापियां एवं पुष्करिणियां हैं। स्वर्गमें वाद्यों और गन्धर्वोके गीतोंके मनोहर उत्तम शब्द, कान्ति युक्त सुन्दर रूप, सुरभि गन्ध, उत्तम स्वादवाले रस तथा शरीरको सुख देनेवाले स्पर्श हैं। इस प्रकारसे निरन्तर प्रकाशमान वह स्वर्ग सब ही अभीष्ट गुणोंसे सहित है ॥ २५०-२५३ ॥


तत्र सिंहासने दिव्ये सर्वरत्नमये शुभे ।
स्वैरं निषण्णो विस्तीर्णे जयशब्दाभिनन्दितः ॥२५४

वृतः सामानिकैर्देवैस्त्रायस्त्रिंशैस्तथैव च ।
सुखासनस्थैः श्रीमद्भिस्तन्मुखोन्मुखदृष्टिभिः ॥२५५

चित्रभद्रासनस्थाभिर्वामदक्षिणपार्श्वयोः ।
संक्रीड्यमानो देवीभिः क्रीडारतिपरायणः ॥२५६

अर्थ (श्लोक 254 से 256): उस सभाभवनमें ‘जय-जय’ शब्दसे अभिनन्दित इन्द्र दिव्य, सर्वरत्नोंसे निर्मित, शुभ एवं विस्तीर्ण सिंहासनके ऊपर स्वेच्छापूर्वक विराजमान होता है। वह सुखकारक आसनोंपर स्थित एवं उसके मुखकी ओर दृष्टि रखनेवाले ऐसे कान्तियुक्त सामानिक और त्रायस्त्रिंश देवोंसे वेष्टित होकर क्रीड़ामें अनुराग रखता हुआ अपने वाम और दक्षिण भागोंमें अनेक प्रकारके भद्रासनोंपर स्थित देवियोंके साथ क्रीड़ा किया करता है ॥ २५४-२५६ ॥


तत्र योजनविस्तीर्णः षट्कृतिं च समुच्छ्रितः ।
स्तम्भो गोरुतविस्तारधाराद्वादशसंयुतः ॥२५७

वज्रमूर्तिः सपीठोऽस्मिन् क्रोशतत्पाददीर्घकः ।
व्यासाञ्च रत्नशिक्यस्थास्तिष्ठन्ति च समुद्गकाः ॥

अर्थ (श्लोक 257 से 258): वहां एक योजन विस्तीर्ण, छहके वर्गभूत छत्तीस योजन ऊंचा, एक कोस विस्तारवाली बारह धाराओंसे संयुक्त और पादपीठसे सहित वज्रमय स्तम्भ है। इसके ऊपर एक (?) कोस लंबे और पाव (१/४) कोस विस्तृत रत्नमय सींकेके ऊपर स्थित करण्डक है ॥ २५७-२५८ ॥


सक्रोशानि हि षट् तूर्ध्वं योजनान्यसमुद्गकाः ।
क्रोशन्यूनानि तावन्ति अधश्चाप्यसमुद्गकाः ॥२५९

अर्थ: मानस्तम्भके ऊपर सवा छह (६ १/४) योजन ऊपर और पौने छह (५ ३/४) योजन नीचे वे करण्डक नहीं हैं ॥ २५९ ॥


जिनानां रुच्यकास्तेषु सुरैः स्थापितपूजिताः ।
भारतैरावतेशानां सौधर्मेशानयोर्द्वयोः ॥२६०

अर्थ: सौधर्म और ऐशान इन दो कल्पोंमें स्थित उन स्तम्भोंके ऊपर देवोंके द्वारा स्थापित और पूजित भरत एवं ऐरावत क्षेत्रोंके तीर्थंकरोंके आभूषण रहते हैं ॥ २६० ॥


पूर्वापरविदेहेषु जिनानां रुच्यकाः पुनः ।
सनत्कुमारमाहेन्द्रकल्पयोर्न्यस्तपूजिताः ॥२६१

अर्थ: सनत्कुमार और माहेन्द्र इन दो कल्पोंमें स्थित उन स्तम्भोंके ऊपर देवों द्वारा स्थापित एवं पूजित पूर्व और अपर विदेह क्षेत्रोंके तीर्थंकरोंके आभूषण रहते हैं ॥ २६१ ॥


न्यग्रोधाः प्रतिकल्पं च आयागाः पादपाः शुभाः ।
जम्बूमानाश्चतुःपार्श्वे पल्यङ्कप्रतिमायुताः ॥२६२

अर्थ: प्रत्येक कल्पमें अपने चारों पार्श्वभागोंमें विराजमान ऐसी पर्यंकासन युक्त प्रतिमाओंसे सुशोभित उत्तम न्यग्रोध आयाग वृक्ष होते हैं। ये वृक्ष प्रमाणमें जम्बूवृक्षके समान हैं ॥ २६२ ॥


तम्मूले एक्केक्का जिणिंदपडिमा य पडिदिसं होंति ।
सवकादिणमियचलणा सुमरणमेत्ते वि दुरिद्दहरा
सौधर्मे व समैशाने शेषेन्द्राणां सभास्तथा । उपपातसभाश्चैव अर्हदायतनानि च ॥२६३

शताधर्यामविस्तीर्णाः पुरस्तान्मुखमण्डपाः। वेदिकाभिः परिक्षिप्ता नानारत्नशतोज्ज्वलाः ॥२६४

सामानिकादिभिः सार्धम् इन्द्राः पर्वसु सादराः । पूजयन्त्यर्हतां तेषु कथाभिरपि चासते ॥२६५

कल्पेषु परतश्चापि सिद्धायतनवर्णना । आयागाः खलु कल्पेषु सभा ग्रैवेयतः स्मृताः ॥२६६

अर्थ (श्लोक 263 से 266): सौधर्म कल्पके समान ऐशान कल्पमें भी सभागृह है। उसी प्रकार शेष इन्द्रोंके भी सभागृह, उपपातसभा और जिनायतन होते हैं ॥२६३॥ उनके आगे सौ (१००) योजन दीर्घ, इससे आधे (५० यो.) विस्तीर्ण, वेदिकाओंसे वेष्टित और सैकड़ों नाना प्रकारके रत्नोंसे उज्ज्वल मुखमण्डप होते हैं ॥२६४॥ उनमें इन्द्र पर्व दिनोंमें सामानिक आदि देवोंके साथ भक्तिसे जिन भगवान्‌की पूजा करते हैं तथा कथाओंके साथ (तत्त्वचर्चा करते हुए) वहां स्थित होते हैं ॥२६५॥ कल्पोंमें तथा आगे ग्रैवेयक आदिमें भी सिद्धायतनका वर्णन करना चाहिये। आयाग (न्यग्रोध वृक्ष) कल्पोंमें तथा सभाभवन ग्रैवेयकमें माने गये हैं (?) ॥२६६॥


योजनाष्टकमुद्विद्धा तावदेव च विस्तृता । उपपातसभेन्द्राणां त्रायस्त्रिंशवतां स्मृता ॥२६७

अर्थ: त्रायस्त्रिंशोंके साथ इन्द्रोंकी उपपातसभा आठ योजन ऊंची और उतनी ही विस्तृत कही गई है ॥२६७॥


अशोकं सप्तपर्णं च चम्पकं चूतमेव च । पूर्वाद्यानि वनान्याहुर्देवराजबहिःपुरात् ॥२६८

आयतानि सहस्रं च तदर्धं विस्तृतान्यपि। प्राकारः परितस्तेषां मध्ये चैत्यद्रुमा अपि ॥२६९

अर्हतां प्रतिबिम्बानि जाम्बूनदमयानि च। तेषां चतुर्षु पार्श्वेषु निष्षण्णानि चकासते ॥२७०

अर्थ (श्लोक 268 से 270): इन्द्रपुरके बाहिर पूर्वादि दिशाओंमें क्रमसे अशोक, सप्तपर्ण, चम्पक और आम्र ये चार वन स्थित हैं ॥२६८॥ वे वन हजार (१०००) योजन लंबे और इससे आधे (५०० यो.) विस्तृत हैं। उनके चारों ओर प्राकार और मध्यमें चैत्यवृक्ष स्थित हैं ॥२६९॥ उक्त चैत्यवृक्षोंके चारों पार्श्वभागोंमें पर्यंकासनसे स्थित सुवर्णमय जिनबिम्ब शोभायमान हैं ॥२७०॥


वालुकं पुष्पकं चैव सौमनस्यं ततः परम् । श्रीवृक्षं सर्वतोभद्रं प्रीतिकृद्रम्यकं तथा ॥२७१

मनोहरविमानं च अर्चिमाली च नामतः। विमलं च विमानानि यानकानीति लक्षयेत् ॥२७२

नियुतव्यासदीर्घाणि वैक्रियाणीतराणि च । वैक्रियाणि विनाशीनि स्वभावानि ध्रुवाणि च ॥२७३

सौधर्मादिचतुष्के च ब्रह्मादिषु तथा क्रमात् । आनतारणयोश्चैव उक्तान्येतानि योजयेत् ॥२७४

अर्थ (श्लोक 271 से 274): वालुक, पुष्पक, सौमनस्य, श्रीवृक्ष, सर्वतोभद्र, प्रीतिकृत, रम्यक, मनोहर, अर्चिमाली और विमल ये यानविमान जानना चाहिये। ये एक लाख [योजन] लंबे-चौड़े यानविमान विक्रियानिर्मित और प्राकृतिक भी होते हैं। उनमें विक्रियानिर्मित विमान नश्वर और स्वाभाविक विमान स्थिर होते हैं ॥२७१-२७३॥ ये उपर्युक्त विमान क्रमसे सौधर्म आदि चार कल्पों, ब्रह्मादि चार युगलों तथा आनत व आरण कल्प; इस प्रकार इन दस स्थानोंमें कहे गये योजित करना चाहिये ॥२७४॥ कहा भी है-


शस्त्रभाजनवस्त्राणि बहुधा भूषणानि च ।
पार्थिवानि ध्रुवाण्येव वैक्रियाण्यध्रुवाणि तु ॥२७५

अर्थ: शस्त्र, भाजन, वस्त्र और बहुत प्रकारके भूषण ये पृथिवीनिर्मित और वैक्रियिक भी होते हैं। इनमेंसे पृथिवीमय स्थिर और वैक्रियिक अस्थिर होते हैं ॥ २७५ ॥


इन्द्राणां कल्पनामानि विमानानि प्रचक्षते ।
चतुर्दिशं तु चत्वारि तेषां वेद्यानि नामभिः ॥२७६

वैडूर्यं रजतं चैव अशोकमिति पश्चिमम् ।
मृत्कसारमन्त्यं च दक्षिणेन्द्राधिवासतः ॥२७७

अर्थ (श्लोक 276 से 277): इन्द्रोंके विमान कल्पनामवाले कहे जाते हैं। उनकी चारों दिशाओंमें वैडूर्य, रजत, अशोक और अन्तिम मृत्कसार इन नामोंवाले चार विमान जानने चाहिये । ये विमान दक्षिण इन्द्रोंके निवासस्थानकी चारों दिशाओंमें होते हैं ॥ २७६-२७७ ॥


रुचकं मन्दराह्वयं च अशोकं सप्तपर्णकम् ।
उत्तरेन्द्राधिवासेभ्यः कीर्तितानि चतुर्दिशम् ॥२७८

अर्थ: रुचक, मन्दर, अशोक और सप्तपर्ण ये चार विमान उत्तर इन्द्रोंके निवासस्थानोंकी चारों दिशाओंमें कहे गये हैं ॥ २७८ ॥


दक्षिणे लोकपालानां नामान्युक्तानि मन्दरे ।
तान्येषां वै विमानानि त्रिषु कल्पेषु कल्पयेत् ॥२७९

अर्थ: मन्दर पर्वतकी प्ररूपणामें (१-२६० व २६२ आदिमें) दक्षिण (सौधर्म) इन्द्रके लोकपालोंके विमानोंके जो नाम कहे गये हैं वे तीन कल्पोंमें उनके विमानोंके नाम जानना चाहिये ॥२७९ ॥ कहा भी है-


सौम्यं च सर्वतोभद्रं समितं शुभमित्यपि ।
उत्तरे लोकपालानां संज्ञाः कल्पद्वये मताः ॥२८०

अर्थ: सौम्य, सर्वतोभद्र, समित और शुभ ये उत्तरमें दो कल्पोंमें लोकपालोंके प्रधान विमानोंके नाम माने गये हैं ॥ २८० ॥ कहा भी है-


ताणं विमाणसंखा उवएसो णत्थि कालदोसेण ।
ते सव्वे वि दिगिंदा तेसु विमाणेसु कीडंति ॥१४

अर्थ: सौधर्म आदि पृथक् पृथक् चार कल्पों और शेष छह युगलोंमेंसे प्रत्येकमें क्रमसे पूर्वोक्त यानविमान होते हैं ॥ ११ ॥ ऊर्ध्वलोकमें काम्या, कामिनी, पद्मगन्धा और अलंबूषा नामवाली चार गणिकाओंकी महत्तरियां होती हैं ॥ २८१ ॥ कहा भी है-


पञ्चपल्यायुषस्त्वाद्ये द्वितीये सप्तजीविताः ।
स्थितिरैवं गणिकानां ज्ञेया कन्दर्पा अपि चाद्ययोः ॥

आ लान्तवात् किल्विषिकाः आभियोग्यास्तथाच्युतात् ।
जघन्यस्थितयश्चैते स्वे स्वे कल्पे समीरिताः ॥

अर्थ (श्लोक 282 से 283): गणिकाओंकी आयु प्रथम कल्पमें पांच (५) और द्वितीय कल्पमें सात (७) पल्य प्रमाण जानना चाहिये । कन्दर्प देव प्रथम दो कल्पोंमें, किल्विषिक देव लान्तव कल्प तक तथा आभियोग्य देव अच्युत कल्प तक उत्पन्न होते हैं- आगेके कल्पोंमें वे उत्पन्न नहीं होते। अपने अपने कल्पमें जो जघन्य आयु कही गई है वे उसी जघन्य आयुसे संयुक्त होते हैं ॥ २८२-२८३ ॥


द्विद्विकत्रिचतुष्केषु शरीरस्पर्शरूपकः ।
शब्दचित्तप्रवीचारा अप्रवीचारकाः परे ॥२८४

अर्थ: प्रथम दो कल्पोंके देव कायप्रवीचारसे सहित, आगेके दो कल्पोंके स्पर्शप्रवीचारसे सहित, इसके आगे चार कल्पोंके रूपप्रवीचारसे सहित, उनसे आगे चार कल्पोंमें शब्दप्रवीचारसे सहित, तथा अन्तिम चार कल्पोंमें चित्तप्रवीचारसे सहित होते हैं । आगेके सब देव प्रवीचारसे रहित होते हैं ॥ २८४ ॥


आद्ययोः सप्तहस्तोच्चाः परयोः षट्कहस्तकाः।
पञ्चरत्निप्रमाणाश्च ब्रह्मान्तवयोः सुराः ॥२८५

शुक्रदेवाश्चतुर्हस्ता सहस्रारे तथैव च।
त्रिहस्ता आनताद्येषु ग्रैवेयेषु द्विहस्तकाः ॥२८६

अनुत्तरानुदिग्देवा सार्धरत्निप्रमाणकाः।
एकहस्तप्रमाणास्तु सर्वार्थे सुरसत्तमाः ॥२८७

अर्थ (श्लोक 285 से 287): प्रथम दो कल्पोंके देव सात (७) हाथ ऊंचे, आगेके दो कल्पोंके देव छह (६) हाथ ऊंचे, ब्रह्म और लान्तव कल्पोंके देव पांच (५) हाथ ऊंचे, शुक्र और सहस्रार कल्पोंके देव चार (४) हाथ ऊंचे, शेष आनतादि चार कल्पोंके देव तीन (३) हाथ ऊंचे, ग्रैवेयकोंके दो (२) हाथ ऊंचे, अनुत्तर व अनुदिशोंके देव डेढ़ (१ १/२) हाथ ऊंचे तथा सर्वार्थसिद्धिके उत्तम देव एक (१) हाथ प्रमाण ऊंचे होते हैं ॥ २८५-२८७ ॥ कहा भी है-


ऋतुप्रभृतिदेवानां तेजोलेश्या विवर्धते।
आ प्रभायाः शताराच्च पश्चात्त्रिषु वर्धते ॥२८८

आनतादूर्ध्वमूर्ध्वं च आ सर्वार्थविमानतः।
प्रस्तरे प्रस्तरे लेश्या शुक्ला देवेषु वर्धते ॥२८९

अर्थ (श्लोक 288 से 289): ऋतुको आदि लेकर प्रभा पटल पर्यन्त रहनेवाले देवोंके उत्तरोत्तर तेजोलेश्या बढ़ती जाती है। आगे प्रभा पटलसे शतार पर्यन्त पद्मलेश्या बढ़ती जाती है। आनतसे लेकर ऊपरके कल्प विमानोंमें तथा उसके आगे सर्वार्थसिद्धि पर्यन्त कल्पातीत विमानोंमें प्रत्येक पटलमें शुक्ल-लेश्या बढ़ती जाती है ॥ २८८-२८९ ॥ कहा भी है-


पीता च पीतपद्मा च पद्मा वै पद्मशुक्ला।
शुक्ला परमशुक्ला च लेश्याः स्युरिति निश्चिताः ॥१८

देवाः शुक्रचतुष्के च आ चतुर्थात्सविक्रियाः । आनतादिषु देवाश्च आ पञ्चम्या इतीष्यते ॥२९१

ग्रैवेयकास्तथा षष्ठ्या आ सप्तम्यास्ततः परे । दर्शनं चावधिज्ञानं विक्रियेवाथ इष्यते ॥२९२

अनन्तभागं मूर्तीनां जीवानपि सकर्मकान् । समस्तां लोकनालिं च प्रेक्षन्तेऽनुत्तरामराः ॥२९३

अर्थ (श्लोक 290 से 293): प्रथम दो कल्पोंके देव घर्मा पृथिवी तक, आगेके दो कल्पोंके देव दूसरी पृथिवी तक, आगे चार कल्पोंके देव शैला (तीसरी) पृथिवी तक, शुक्र आदि चार कल्पोंके देव चौथी पृथिवी तक, आनत आदि चार कल्पोंके देव पांचवीं पृथिवी तक, ग्रैवेयकवासी देव छठी पृथिवी तक, तथा आगे अनुदिश व अनुत्तरोंमें रहनेवाले देव सातवीं पृथिवी तक विक्रिया करते हैं । उक्त देवोंके दर्शन व अवधिज्ञानका विषयप्रमाण विक्रियाके समान ही माना जाता है ॥२९०-२९२॥ अनुत्तर विमानवासी देव मूर्तिक कर्मोंके अनन्तवें भागको, कर्मयुक्त जीवोंको तथा समस्त लोकनालीको भी देखते हैं ॥ २९३ ॥


आऽऽरणाद्दक्षिणस्थानां देवानां हि वराङ्गनाः । सौधर्म एव जायन्ते जाता यान्ति स्वमास्पदम् ॥

तथोत्तरेषां देवानां देव्यो या आच्युतान्मताः । ता ऐशाने जनित्वा तु प्रयान्ति स्वं स्वमालयम् ॥

नियुतानि विमानानि षट् सौधर्मगतानि हि । देवीभिरेव पूर्णानि चत्वार्यैशाननामानि ॥ २९६

शेषाणि तु विमानानि तयोरुक्तानि कल्पयोः । देवीभिः सह देवैस्तु मिश्रैः पूर्णानि लक्षयेत् ॥२९७

अर्थ (श्लोक 294 से 297): आरण पर्यन्त दक्षिण कल्पोंमें स्थित देवोंकी देवांगनायें सौधर्म कल्पमें ही उत्पन्न होती हैं । वहां उत्पन्न हो करके वे अपने स्थानको जाती हैं ॥ २९४ ॥ उसी प्रकार अच्युत कल्प तक उत्तर देवोंकी जो देवियां मानी जाती हैं वे ऐशान कल्पमें उत्पन्न हो करके अपने अपने स्थानको जाती हैं ॥ २९५ ॥ सौधर्म कल्पगत छह लाख (६०००००) विमान तथा ऐशान कल्पगत चार लाख (४०००००) विमान केवल देवियोंसे ही परिपूर्ण हैं ॥ २९६ ॥ उन दोनों कल्पोंमें जो शेष विमान हैं वे देवियोंके साथ मिलकर रहनेवाले देवोंसे परिपूर्ण कहे गये हैं, ऐसा समझना चाहिये ॥ २९७ ॥


षट्चतुष्कमुहूर्ताः स्युरैशान्ताज्जननान्तरम् । च्यवनान्तरमप्येवं जघन्यात्समयोऽपि च ॥२९८

अर्थ: देवोंके जन्मका और मरणका उत्कृष्ट अन्तर सौधर्म कल्पमें छह (६) मुहूर्त और ऐशान कल्पमें चार (४) मुहूर्त प्रमाण होता है । उनके जन्म और मरणका अन्तर जघन्यसे एक समय मात्र होता है ॥२९८॥


द्वे शते नवतिश्चैव शतानि त्रीणि सप्ततिः ।
तृतीये च मुहूर्ताः स्युर्महेन्द्रेऽपि च भाषिताः ॥२९९

द्वाविंशतिरथार्धं च दिनानां ब्रह्मनामनि ।
चत्वारिंशच्च पञ्चापि अहोरात्राणि लान्तवे ॥३००

अशीतिदिवसाः शुक्रे शतारे शतमेव तु ।
आनतादिचतुष्केऽपि संख्येयाब्दशतानि वै ॥३०१

संख्येयाब्दसहस्राणि ग्रैवेयेष्वन्तरं मतम् ।
पल्यासंख्येयभागस्तु वनुदिशानुत्तरेऽपि च ॥३०२

अर्थ (श्लोक 299 से 302): उक्त अन्तर तीसरे कल्पमें दो सौ नब्बे मुहूर्त (९ दि. २० मु.), माहेन्द्र कल्पमें तीन सौ सत्तर मुहूर्त (१२ दि. १० मु.), ब्रह्म कल्पमें साढ़े बाईस (२२ १/२) दिन, लान्तव कल्पमें पैंतालीस (४५) दिन, शुक्र कल्पमें अस्सी (८०) दिन, शतार कल्पमें सौ (१००) दिन, आनतादि चार कल्पोंमें संख्यात सौ वर्ष (सं. १०० वर्ष), ग्रैवेयकोंमें संख्यात हजार वर्ष (सं. १००० वर्ष), तथा अनुदिश और अनुत्तरोंमें पल्यके असंख्यातवें भाग ( पल्य ÷ असंख्यात ) प्रमाण माना गया है ॥ २९९-३०२ ॥


सप्ताहपक्षमासाश्च मासौ मासचतुष्टयम् ।
षण्मासं चान्तरं जातौ तदेव च्यवनान्तरम् ॥३०३

ऐशानान्ते समाहेन्द्रे कापिष्ठान्ते च योजयेत् ।
सहस्रारेऽच्युतान्ते च शेषेषु च यथाक्रमम् ॥३०४

अर्थ (श्लोक 303 से 304): मतान्तर- ऐशान कल्प तक (सौधर्म-ऐशान), सनत्कुमार और माहेन्द्र, ब्रह्मको आदि लेकर कापिष्ठ तक, शुक्रसे लेकर सहस्रार तक, आनतको लेकर अच्युत कल्प तक, तथा ग्रैवेयक आदि शेष विमानोंमें क्रमसे एक सप्ताह (७ दि.), एक पक्ष (१५ दि.), एक (१) मास, दो (२) मास, चार (४) मास और छह (६) मास; इतना अन्तर जन्मका और उतना ही मरणका भी अन्तर जानना चाहिये ॥३०३-३०४॥


इन्द्राणां विरहः कालो जघन्यः समयो मतः ।
उत्कृष्टोऽपि च षण्मासं तथैवाग्राङ्गनास्वपि ॥३०५

अर्थ: इन्द्रोंका विरहकाल जघन्य एक समय तथा उत्कृष्ट छह मास प्रमाण माना गया है । यही विरहकाल उनकी अग्रदेवियोंका भी समझना चाहिये ॥ ३०५ ॥


त्रायस्त्रिंशसमानानां पारिषद्यात्मरक्षिणाम् ।
उत्कृष्टस्तु चतुर्मासमिन्द्रवल्लोकरक्षिणाम् ॥३०६

अर्थ: त्रायस्त्रिंश, सामानिक, पारिषद और आत्मरक्ष देवोंका उत्कृष्ट विरहकाल चार मास प्रमाण है । लोकपाल देवोंका विरहकाल अपने अपने इन्द्रोंके समान समझना चाहिये ॥ ३०६ ॥


तमोऽरुणोदादुद्गत्य वृण्वत्कल्पचतुष्टयम् ।
कल्पानां विभजेद्देशान् ब्रह्मलोकेन संगतः ॥३०७

अर्थ: अन्धकार अरुण समुद्रके ऊपर उठकर व प्रथम चार कल्पोंको आच्छादित करके इन कल्पोंके देशोंका विभाग करता हुआ ब्रह्म लोकसे संबद्ध हो गया है । वह इसके ऊपर


एकविंशतियुक्तानि शतानि दश सप्त च । उद्गत्यातः शरावाभं गतं विस्तीर्यमाणकम् ॥३०८

विष्कम्भपरिधी तस्य मूले संख्येययोजने । अग्रे त्वसंख्ये तस्माच्च कृष्णराज्यष्टकं बहिः ॥३०९

प्रागायताश्चतस्रोऽत्र चतस्रश्चोत्तरायताः । वेदिकायुग्मवत्ताश्च अन्योन्यं संश्रिताः स्थिताः ॥३१०

पूर्वापरे बहीराज्यौ षडस्रे तिमिरात्मके । दक्षिणोत्तरराज्यौ तु संस्थानाच्चतुरस्रिते ॥३११

अन्तः पूर्वापरे राज्यौ चतुरस्रे प्रकीर्तिते । दक्षिणोत्तरराज्यौ तु त्र्यस्रे पूर्वापरायते ॥३१२

आकाशोऽभ्यन्तराद् बाह्यः संख्येयगुण उच्यते । राज्यप्यभ्यन्तरा तद्वत्तमस्कायस्ततोऽधिकः॥३१३

देशोनाभ्यन्तरायाश्च बाह्यराजी प्रकीर्तिता । बाह्यायाश्च पुना राज्या राजीमध्यं तु साधिकम् ॥

अर्थ (श्लोक 307 से 314): सत्तरह सौ इक्कीस (१७२१) योजन ऊपर उठकर सकोरेके आकारको धारण करता हुआ विस्तारको प्राप्त हुआ है । उसका विस्तार और परिधि मूलमें संख्यात योजन और फिर आगे असंख्यात योजन प्रमाण है । उसके बाहिर आठ कृष्णराजियां हैं । इनमें चार राजियां पूर्वमें आयत तथा चार राजियां उत्तरमें आयत हैं । वे राजियां वेदिकायुगलके समान परस्परका आश्रय लेकर स्थित हैं । अन्धकारस्वरूप पूर्वापर बाह्य राजियां षट्कोण तथा दक्षिण-उत्तर राजियां आकारमें चतुष्कोण हैं । भीतरकी पूर्वापर राजियां चतुष्कोण तथा दक्षिण-उत्तर राजियां त्रिकोण व पूर्वापर आयत कही गई हैं । अभ्यन्तर आकाशकी अपेक्षा बाह्य संख्यातगुणा कहा जाता है, उसी प्रकार अभ्यन्तर राजी भी संख्यातगुणी है, तमस्काय उससे अधिक है, अभ्यन्तर राजीसे बाह्य राजी कुछ कम तथा बाह्य राजीसे मध्य राजी कुछ अधिक कही गई है ॥३०७-३१४॥


मध्ये तु कृष्णराजीनां लौकान्तिकसुरालयाः । पूर्वोत्तराद्यास्तेऽष्टौ च दृष्टाः सारस्वतादयः ॥३१५

अर्थ: इन कृष्णराजियोंके मध्यमें लौकान्तिक देवोंके विमान हैं। वे सारस्वत आदि आठ लौकान्तिक देव पूर्व-उत्तर (ईशान) आदि दिशाओंके क्रमसे देखे गये हैं ॥३१५॥


सारस्वताश्च आदित्या वह्नयश्चारुणा अपि । गर्दतोयाश्च तुषिता अव्याबाधाश्च सप्तमाः ॥३१६

आग्नेया उत्तरस्यां च अरिष्टा मध्यमाश्रिताः । लौकान्तिका विनारिष्टैरष्टसागरजीविताः ॥३१७

अर्थ (श्लोक 316 से 317): सारस्वत, आदित्य, वह्नि, अरुण, गर्दतोय, तुषित और सातवें अव्याबाध ये; क्रमसे ईशान आदि दिशाओंमें स्थित हैं । आग्नेय लौकान्तिक उत्तरमें तथा अरिष्ट मध्यमें रहते हैं । अरिष्टोंको छोड़कर शेष सात लौकान्तिक देवोंकी आयु आठ सागर प्रमाण होती है ॥३१६-३१७॥ कहा भी है-


प्रकीर्णकविमानानि तेषां वृत्तानि तानि च । अरिष्टानां विमानं तु प्रोक्तमावलिकागतम् ॥३१८

अर्थ: उनके प्रकीर्णक विमान हैं और वे गोल हैं । परन्तु अरिष्ट लौकान्तिकोंका विमान श्रेणीबद्ध कहा गया है॥ ३१८॥


शतानि सप्त सप्तापि देवाः सारस्वताः मताः। तुषिता गर्दतोयाश्च आदित्याश्च तथोदिताः ॥३१९

नवाग्राणि शतानि स्युर्नवाप्याग्नेयनामकाः । अव्याबाधास्तथारिष्टा आग्नेयसमसंख्यकाः ॥३२०

चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दश च केवलाः । वह्नयः संख्यया ज्ञेया अरुणा अपि तत्समाः ॥३२१

अर्थ (श्लोक 319 से 321): सारस्वत देव सात सौ सात (७०७) माने गये हैं। तुषित, गर्दतोय और आदित्य भी उतने (७०७) ही कहे गये हैं ॥३१९॥ आग्नेय नामक देव नौ सौ नौ (९०९) हैं। अव्याबाध और अरिष्ट देवोंकी संख्या आग्नेय देवोंके समान (९०९) है ॥३२०॥ वह्नि देव संख्यामें चौदह हजार चौदह (१४०१४) हैं। अरुण देव भी संख्यामें वह्नि देवोंके समान (१४०१४) जानना चाहिये ॥३२१॥ त्रिलोकप्रज्ञप्तिमें इस विषयमें निम्न गाथायें कही गई हैं -


एक्केक्ककिष्णराई हवेइ पुव्वावरि तदायामा । एदाओ राजीवो णियमेण छिवंति अण्णोण्णं ॥२६


संसारवारिरासी जो लोगो तस्स होंति अंतम्मि । जम्हा तम्हा एदे देवा लोयंतिय त्ति गुणणामा ।।

अर्थ: परस्परमें एक दूसरेको छूती हैं ॥२४-२६॥


वण्ही अरुणा देवा सत्तसहस्साणि सत्त पत्तेक्कं । णवजुत्तणवसहस्सा तुसिदसुरा गद्दतोया य ॥४८

अर्थ: हैं- अतएव उनका 'लौकान्तिक ’ यह सार्थक नाम है ॥ ३८ ॥


चत्तारि य लक्खाणि सत्तरस सहस्साणि ४ अडसयाणि पि।
छब्महियाणि ५ होदि हु सव्वाणं पिंडपरिसंखा ॥५७

अर्थ: अव्याबाध और अरिष्ट देव ग्यारह हजार ग्यारह (११०११) हैं। अनलाभोंकी संख्या वह्नि देवोंके समान (७००७) तथा सूराभोंकी संख्या गर्दतोय देवोंके समान (९००९) हैं ॥४९॥ चन्द्राभ देव अव्याबाध देवोंके समान (११०११) तथा सत्याभ देव संख्यामें तेरह हजार तेरह (१३०१३) हैं ॥५०॥ श्रेय (या श्वेत) नामक देव पन्द्रह हजार पन्द्रह (१५०१५) और क्षेमंकर नामक देव सत्तरह हजार सत्तरह (१७०१७) हैं ॥५१॥ वृषकोष्ठ उन्नीस हजार उन्नीस (१९०१९) और कामधर देव इक्कीस हजार इक्कीस (२१०२१) हैं ॥५२॥ निर्माणराज नामक देव तेईस हजार तेईस (२३०२३) और दिगन्तरक्षी पच्चीस हजार पच्चीस (२५०२५) हैं ॥५३॥ अल्परक्ष देव सत्ताईस हजार सत्ताईस ( २७०२७) और सर्वरक्ष देव उनतीस हजार उनतीस (२९०२९) हैं ॥५४॥ मरुदेव इकतीस हजार इकतीस (३१०३१) और वसु नामक देव तेतीस हजार तेतीस (३३०३३) हैं ॥५५॥ अश्वदेव पैंतीस हजार पैंतीस (३५०३५) और विश्व देव सैंतीस हजार सैंतीस (३७०३७) हैं ॥५६॥ सब देवोंकी सम्मिलित संख्या चार लाख सत्तरह हजार आठ सौ छह (४१७८०६ [४०७८०६]) हैं ॥५७॥


ईषत्प्राग्भारसंज्ञायाश्चतुरन्तविनिर्गताः । स्पृशन्त्यः कृष्णराजीनां बाह्यपार्श्वानि रज्जवः ॥३२२

तिर्यग्लोके पतन्त्येताः स्वयंभूरमणोदधेः । असंख्येयतमे भागे अभ्यन्तरतटात्परम् ॥३२३

तमस्कायस्य राजेश्‍च पार्श्वेभ्योऽप्यवलम्बकाः । गत्वा चाद्यादसंख्येयद्वीपवार्धीन् पतन्ति च ॥

अर्थ (श्लोक 322 से 324): ईषत्प्राग्भार नामक पृथिवीके चारों कोनोंसे निकलकर कृष्णराजियोंके बाह्य पार्श्व-भागोंको छूनेवाली चार रज्जुएं (रस्सियां) हैं ॥३२२॥ ये रस्सियां तिर्यग्लोकमें स्वयंभूरमण समुद्रके अभ्यन्तर तटसे असंख्येयतमे भागमें जाकर-असंख्यात योजन जाकर-पड़ती हैं ॥ ३२३ ॥ तमस्काय और राजिके पार्श्वोंका अवलम्बन करनेवाली वे रस्सियां जम्बूद्वीपसे असंख्यात द्वीप-समुद्र जाकर गिरती हैं ॥ ३२४॥ इस विषयसे सम्बन्ध रखनेवाली चार गाथायें त्रिलोकप्रज्ञप्तिमें भी कही गई हैं –


शुभशय्यातलेष्वेते उदयेष्विव भास्कराः । पुण्यैः पूर्वार्जितैर्देवा जायन्ते गर्भवर्जिताः ॥३२५

आनन्दतूर्यनादैश्च तुष्टामरबहुस्तवैः । जयशब्दैर्वैश्चैषां बुध्यन्ते जननं सुराः ॥ ३२६

देवा देवीसहस्त्राणां प्रहृष्टाननपुष्पितम् । सुरपङ्कजखण्डे स्वं पश्यन्ते[तो]ऽनुवते रतिम् ॥ ३२७

पूर्वाप्राप्तविज्ञानाना जायन्तेऽवधिना सह । नानाविद्यासु निष्णाताः प्राज्ञाः सुप्तोत्थिता इव ॥३२८

अर्थ (श्लोक 325 से 328): जिस प्रकार सूर्य उदयाचलोंपर उत्पन्न होते हैं उसी प्रकार ये देव पूर्वोपार्जित पुण्यसे गर्भसे रहित होकर शुभ शय्यातलोंके ऊपर उत्पन्न होते हैं ॥ ३२५ ॥ दूसरे देव इनके जन्मको आनन्द बाजोंके शब्दोंसे, संतुष्ट होकर देवोंके द्वारा किये जानेवाले बहुत स्तवनोंसे तथा ‘जय’ शब्दकी ध्वनियोंसे जानते हैं ॥ ३२६ ॥ वे देव हजारों देवियोंके प्रमुदित मुखोंसे प्रफुल्लित हुए अपनेको देवोंरूप कमलोंके समूहमें देखकर आनन्दको प्राप्त होते हैं ॥३२७॥ अनेक विद्याओंमें निपुण वे बुद्धिमान् देव अवधिज्ञानके साथ पूर्वमें कभी नहीं प्राप्त हुए इस वैभवको जानते हुए सोकर उठे हुएके समान उत्पन्न होते हैं ॥ ३२८ ॥


सुखस्पर्शसुखालोकसुगन्धिविमलोज्ज्वलाः । देवानां शुचयो देहा वैडूर्यमणिनिर्मलाः ॥३२९

अर्थ: इन देवोंके पवित्र शरीर सुखकारक स्पर्श, सुखोत्पादक रूप एवं सुगन्ध गन्धसे सहित; निर्मल, उज्ज्वल तथा वैडूर्य मणिके समान निर्मल होते हैं ॥३२९॥


दृष्ट्वा दिव्यां विभूतिं च सर्वतश्चित्तहर्षिणीम् । प्रीतिभारसमाक्रान्ता विह्वला इव ते क्षणम् ॥३३०

अर्थ: वे देव सब ओरसे चित्तको हर्षित करनेवाली दिव्य विभूतिको देखकर प्रेमके भारसे सहित होते हुए क्षणभरके लिये विह्वल-से हो जाते हैं ॥३३०॥


प्रत्यक्षं फलमालोक्य धर्मे संवृद्धभक्तयः । तैश्चोपबृंहिता देवैः प्रथमं धर्ममीडते ॥३३१

अर्थ: वे धर्मके इस प्रत्यक्ष फलको देखकर धर्मके विषयमें वृद्धिको प्राप्त हुई भक्तिसे संयुक्त होते हुए उन देवोंसे उत्साहित होकर पहिले धर्मकार्यको करते हैं ॥ ३३१ ॥


स्नात्वा हृदं प्रविश्याग्रे अभिषेकंमवाप्य च । अलंकारसभां गत्वा दिव्यालंकारभूषिताः ॥३३२

व्यवसायसभां भूयो गत्वा पूजाक्रियोद्यताः । नन्दासु शुभशृङ्गारान् पूरयित्वामलोदकैः ॥३३३

चलत्केतुपताकाद्याश्छत्रचामरसंवृताः । सुगन्धिसुमनोवासवर्णचूर्णविलेपनाः ॥ ३३४

कृत्वाभिषेकं संपूज्य नत्वा च परमार्हतः । ततः सुदृष्टयो देवाः विषयानुपभुञ्जते ॥३३५

अर्थ (श्लोक 332 से 335): वे प्रथमतः सरोवरमें प्रविष्ट होकर स्नान करते हैं और फिर अभिषेकको प्राप्त होकर अलंकारगृहमें जाते हैं एवं वहां दिव्य अलंकारोंको धारण करते हैं । फिर व्यवसायसभामें जाकर वे पूजाकार्यमें उद्यत होते हुए नंदा वापिकाओंमें निर्मल जलसे उत्तम झारियोंको भरते हैं । तत्पश्चात् फहराती हुई ध्वजा-पताका आदिसे सहित, छत्र व चामरोंसे व्याप्त और सुगन्धित फूलों एवं उत्तम वर्णवाले चूर्णोंसे लिप्त की गई जिन भगवान्‌की प्रतिमाओंका अभिषेक व पूजन करके उन्हें नमस्कार करते हैं । इसके पश्चात् सम्यग्दृष्टि देव विषयोंका अनुभव करते हैं ॥ ३३२-३३५ ॥


देवानामुदितं श्रुत्वा सुरा मिथ्यादृशोऽपि च । प्रायेण कुर्वते पूजामर्हतां सुरबोधिताः ॥३३६

अर्थ: देवोंके अभ्युदयको सुनकर मिथ्यादृष्टि देव भी प्रायः अन्य देवोंसे सम्बोधित होकर जिनपूजाको करते हैं ॥ ३३६ ॥


दिव्याभरणदीप्ताङ्गा यथेष्टशुभविक्रियाः । चित्र[त्त]नेत्रहरात्यन्तचारुरूपसमन्विताः ॥३३७

देवोपचारसिद्धाभिर्नित्ययौवनचारुभिः । प्रियाभिरतिरक्ताभिः प्राप्नुवन्ति रतिं सुराः ॥३३८

अर्थ (श्लोक 337 से 338): दिव्य अलंकारोंसे देदीप्यमान शरीरके धारक, इच्छित उत्तम विक्रियासे सहित और मन एवं नेत्रोंको आनन्द देनेवाले अतिशय सुन्दर रूपसे सम्पन्न वे देव देवोपचारसे सिद्ध, शाश्वतिक यौवनसे सुन्दर और अतिशय अनुराग रखनेवाली प्रियाओंके साथ रतिको प्राप्त होते हैं ॥३३७-३३८॥


प्रतिकारमनालोच्य स्नेहसौभाग्यसाधिकम् । कृतकाचारनिर्मुक्तं शुद्धं प्रेम सुरालये ॥३३९

अर्थ: स्वर्गमें प्रतीकारको न देखकर - उसकी अपेक्षा न कर - स्नेह एवं सौभाग्यसे अधिक और कृत्रिम व्यवहारसे रहित शुद्ध प्रेम है ॥३३९॥


अन्योन्यप्रीतिसद्भावं विन्दन्तोऽवधिनाधिकम् । देवा देव्यंश्च कामान्धा न विदन्ति गतं क्षणम् ॥ ३४०

अर्थ: वे देव और देवियां अवधिज्ञानसे अधिक पारस्परिक प्रेमके सद्भावको जानकर काममें आसक्त रहने बीते हुए कालको नहीं जानते हैं ॥ ३४० ॥


त्रिपुष्करादिभिर्वाद्यैर्गीतैश्च मधुरस्वरैः । नृत्तैश्च ललितैनैकैः प्रमोदजननैः शुभैः ॥ ३४१

शब्दरूपरसस्पर्शान् गन्धांश्च विविधान् शुभान् । भुञ्जते विविधान् भोगान् मनोज्ञान् प्रियवर्धनान्

अर्थ (श्लोक 341 से 342): वे देव-देवियां तीन पुष्कर ( मृदंग ) आदि बाजों, मधुर स्वरवाले गीतों एवं आनन्दको उत्पन्न करनेवाले अनेक उत्तम नृत्योंके साथ नाना प्रकारके उत्तम शब्द, रूप, रस, स्पर्श और गन्ध स्वरूप रागवर्धक अनेक मनोहर भोगोंको भोगते हैं ॥ ३४१-४२ ॥


नानाङ्गरागवासिन्यो नानाभरणभूषिताः । अम्लानमाल्यधारिण्यः कृतचित्रविशेषकाः ॥ ३४३

ताभिर्नैकाप्सरोभिश्च क्रीडारतिपरायणाः । वेदयन्ति महत्स्वर्गे सर्वे सुरगणाः सुखम् ॥३४४

अर्थ (श्लोक 343 से 344): जो देवियां अनेक लेपनोंसे सुगन्धित, बहुत आभरणोंसे विभूषित, न मुरझानेवाली मालाको धारण करनेवाली तथा की गई चित्ररचनासे सुशोभित हैं उन प्रिय देवियोंके साथ तथा और भी अनेक अप्सराओंके साथ क्रीडारतिमें लीन हुए वे सब देवसमूह स्वर्गमें महान् सुखका अनुभव करते हैं ॥ ३४३-३४४ ॥


हेमरत्नमयेष्वेते पञ्चवर्णेषु वेश्मसु । पुष्पोपहाररम्येषु धूपगन्धोपवासिषु ॥ ३४५

आरामवापीगेहेषु द्वीपपर्वतसानुषु । नानाक्रीडनदेशेषु रमन्ते भोगभूमिषु ॥ ३४६

अर्थ (श्लोक 345 से 346): वे देव पुष्पोंके उपहारसे रमणीय और धूपकी सुगन्धसे सुवासित ऐसे पांच वर्णवाले सुवर्ण एवं रत्नमय प्रासादोंमें, उद्यानभवनोंमें, वापिकागृहोंमें, द्वीपोंमें, पर्वतशिखरोंपर तथा अन्य भी भोगोंके स्थानभूत अनेक प्रकारके क्रीडास्थानोंमें रमण करते हैं ॥ ३४५-३४६ ॥


सदैवाचरितास्तेषां विषयाश्चित्तहर्षिणः । जयन्त इव चान्योन्यं नित्यं प्रीतिसुखावहाः ॥३४७

अर्थ: उनके मनको हर्षित करनेवाले ऐसे निरन्तर आचरित विषय-भोग सदा ही प्रेम एवं सुखको उत्पन्न करते हुए मानो एक दूसरेके ऊपर विजय प्राप्त करते हैं ॥ ३४७ ॥


महाकल्याणपूजासु यान्ति कल्पनिवासिनः । प्रणमन्ति परे भक्त्या तत्रैवोज्ज्वलमौलिभिः ॥३४८

अर्थ: कल्पवासी देव तीर्थंकरोंके कल्याणमहोत्सवोंमें जाते हैं । परन्तु आगेके अहमिन्द्र देव वहीं स्थित रहकर भक्तिसे उज्ज्वल मस्तकोंको झुकाकर प्रणाम करते हैं ॥ ३४८ ॥


जित्वेन्द्रियाणि चरितैरमलैस्तपोभि-
राक्रम्य नाकनिलयान् ज्वलतोऽतिदीप्त्या ।
राजन्ति कान्तवपुषः शुभभूषणाढ्या
देवा वसन्ततिलका इव पुष्पपूर्णाः ॥ ३४९

अर्थ: इन्द्रियोंको जीतकर पूर्वमें अनुष्ठित निर्मल तपोंसे स्वर्गविमानोंको प्राप्त करके अतिशय कान्तिसे देदीप्यमान वे देव सुन्दर शरीरसे युक्त होकर उत्तम भूषणोंको धारण करते हुए पुष्पोंसे परिपूर्ण वसन्त-कालीन तिलक वृक्षोंके समान सुशोभित होते हैं ॥ ३४९ ॥

एकादशो विभागः

अष्टयोजनबाहल्या मध्येऽन्ते पत्रवत्तनुः । मानुषक्षेत्रविस्तीर्णा श्वेतच्छत्राकृतिश्च सा ॥ २


विस्तारो मानुषक्षेत्रे परिधिश्चापि वर्णितः । मध्यात्प्रभृतिबाहुल्यं क्रमशॊ हीनमिष्यते ॥ ३
। ४५००००० । १४२३०२४९ ।


सिद्धानां भाषितं स्थानमूर्ध्वलोकस्य मूर्धनि । ईषत्प्राग्भारसंज्ञा तु पृथिवी पाण्डराष्टमी ॥ १

सव्वत्थसिद्धिइंदयकवेदणदंडादु उवरि गंतूणं । बारसजोयणमेत्तं अट्ठमिया चिट्ठदे पुढवी ॥ १

अर्थ: सर्वाथंसिद्धि इन्द्रकके ध्वजदण्डसे बारह योजन मात्र ऊपर जाकर आठवीं पृथिवी स्थित है ॥ १ ॥


पुव्वावरेण तीए उवरिं हेद्दिट्ठमतडेसु पत्तेक्कं । वासो हवेदि एक्को रज्जू थोवेण परिहीणा ॥२

अर्थ (श्लोक 1 से 2): सिद्धोंका स्थान ऊर्ध्वलोकके शिखरपर कहा गया है। वहां ईषत्प्राग्भार नामकी धवल आठवीं पृथिवी है। वह मध्यमें आठ योजन बाहल्यसे सहित, अन्तमें पत्रके समान कृश, मनुष्यलोकके बराबर विस्तीर्ण और धवल छत्रके समान आकारवाली है ॥ १-२ ॥ उसका पूर्वापर विस्तार उपरिम और अधस्तन तटोंमेंसे प्रत्येकमें कुछ कम एक राजु मात्र है ॥ २ ॥


उत्तरदक्खिणभागे दीहं किंचूणसत्तरज्जूओ । वेत्तासणसंठाणा सा पुढवी अट्ठजोयणा बहला ॥३

अर्थ: मनुष्यलोकका जो विस्तार (४५००००० यो.) और परिधि (१४२३०२४९ यो.) कही गई है वही विस्तार और परिधि उक्त पृथिवीकी भी निर्दिष्ट की गई है। उसका बाहल्य मध्य भागसे लेकर क्रमसे उत्तरोत्तर हीन माना जाता है ॥ ३ ॥ उसकी लंबाई उत्तर-दक्षिण भागमें कुछ कम सात राजु प्रमाण है। वेत्रासनके समान आकारवाली वह पृथिवी आठ योजन मोटी है ॥ ३ ॥


एदाए बहुमज्झे खेत्तं णामेण ईसपब्भारं । अज्जुणसुवण्णसरिसं णाणारयणेहि परिपुण्णं ॥ ४

अर्थ: इसके ठीक बीचमें ईषत्प्राग्भार नामक क्षेत्र है जो चांदी एवं सुवर्णके सदृश तथा अनेक रत्नोंसे परिपूर्ण है ॥४॥


उत्ताणधवलछत्तोवमाणसंठाणसुंदरं एदं । पंचत्तालं जोयणलक्खाणि वाससंजुत्तं ॥ ५
। ४५००००० ।

अर्थ: यह क्षेत्र ऊपर ताने हुए धवल छत्रके समान आकारसे सुन्दर और पैंतालीस लाख (४५०००००) योजन प्रमाण विस्तारसे संयुक्त है ॥ ५ ॥


तम्मज्झबहुलमट्ठं जोयणया अंगुलं पि अंतम्मि ।
अट्ठमभूमज्झगदो तप्परिही मणुवखेत्तपरिहिसमा ॥ ६

अर्थ: उसका बाहल्य मध्यमें आठ योजन और अन्तमें अंगुल मात्र ही है। आठवीं पृथिवीके मध्यमें उसकी परिधि मनुष्यलोककी परिधिके समान है ॥ ६ ॥


सर्वार्थाद् द्वादशोत्पत्य योजनानि स्थिता शुभा ।
सा त्वर्ज[र्जु]नमयी तस्या ऊर्ध्वं च वलयत्रयम् ॥४

देशोनं योजनं तच्च पूर्वमेव तु भाषितम् ।
तृतीयतनुवातान्ते सर्वे सिद्धाः प्रतिष्ठिताः ॥५

गव्यूतेस्तत्र चोर्ध्वायास्तुर्ये भागे व्यवस्थिताः ।
अन्त्यकायप्रमाणात्तु किंचित्संकुचितात्मकाः ॥ ६

धनुःशतानि पञ्चैव देशोनानीति भाषितम् ।
सिद्धावगाहनक्षेत्रबाहल्यमृषिपुंगवैः ॥ ७

अवगाहश्च यत्रैकस्तत्रानेकाः समागताः ।
धर्मास्तिकायतन्मात्रं गत्वा न परतो गताः ॥ ८

अर्थ (श्लोक 4 से 8): वह रजतमयी उत्तम पृथिवी सर्वार्थसिद्धि इन्द्रकसे बारह योजन ऊपर जाकर स्थित है। उसके ऊपर तीन वातवलय हैं ॥४॥ उन तीनों वातवलयोंका विस्तार कुछ कम एक योजन मात्र है जो पूर्वमें कहा ही जा चुका है। तीसरे तनुवातवलयके अन्तमें सब सिद्ध जीव स्थित हैं। घनोदधि २ को., घन १ को., तनु १ को. [ ४२५ धनुष कम ] ॥५॥ वहां उपरिम गव्यूतिके चतुर्थ भागमें स्थित वे सिद्ध अन्तिम शरीरके प्रमाणसे कुछ संकुचित (हीन) आत्मप्रदेशोंवाले हैं ॥६॥ ऋषियोंमें श्रेष्ठ गणधरादिकोंने सिद्धोंके अवगाहनाक्षेत्रके बाहल्यका प्रमाण कुछ कम पांच सौ (५००) धनुष मात्र कहा है ॥७॥ जहांपर एक सिद्ध जीवका अवगाह है वहींपर अनेक सिद्ध जीव स्थित हैं। वे सिद्ध जीव जहां तक धर्मास्तिकाय है वहीं तक जाकर उसके आगे नहीं गये हैं ॥८॥


सिद्धाः शुद्धाः विमुक्ताश्च विभवा अजरामराः ।
असंगास्तीर्णसंसाराः पारगा बन्धनिःसृताः ॥ ९

अलेपा[:] कर्मनिर्मुक्ता अरजस्का अमूर्तयः ।
शान्ताः सुनिर्वृताः पूताः परमाः परमेष्ठिनः ॥ १०

अक्षया अव्ययानन्ताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
निरिन्द्रिया निराबाधा कृतकृत्याश्च ते स्मृताः ॥ ११

सर्वदा सर्वजीवानां गतिमागतिमेव च ।
च्यवनं चोपपातं च बन्धमोक्षौ च कर्मणाम् ॥ १२

भक्तमृद्धिं कृतं चापि चिन्तितं सर्वभावि च ।
जानानाः पर्ययैः सर्वैः सुखायन्तेऽतिनिर्वृताः ॥ १३

अर्थ (श्लोक 9 से 13): वे सिद्ध जीव शुद्ध, कर्ममलसे रहित, जन्मसे रहित, जरा और मरणसे रहित, परिग्रहसे रहित, संसाररूप समुद्रको तैरकर उसके पारको प्राप्त हुए, बन्धसे रहित, निर्लेप, कर्मबन्धसे मुक्तिको प्राप्त हुए, ज्ञानावरणादिरूप कर्मरजसे रहित, अमूर्तिक, शान्त, अतिशय सुखी, पवित्र, उत्कृष्ट, उत्तम पदमें स्थित, अविनेश्वर, व्ययसे रहित, अन्तसे रहित, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, इन्द्रियोंसे रहित, बाधासे रहित और कृतकृत्य माने गये हैं ॥ ९-११॥ उक्त सिद्ध जीव निरन्तर सब जीवोंकी गति-आगति, मरण, उत्पत्ति, कर्मोंके बन्ध-मोक्ष, भक्त, ऋद्धि, कृत, चिन्तित एवं भविष्यमें होनेवाले सबको समस्त पर्यायोंके साथ जानते हुए अतिशय निवृत्तिको प्राप्त होकर सुखका अनुभव करते हैं ॥ १२-१३॥


त्रिधा भिन्नं जगच्चेदं निरयान् द्वीपसागरान् ।
धरानद्यद्वितीर्थानि विमानभवनानि च ॥ १४

अर्थ: नरक; द्वीप, समुद्र, पृथिवी, नदी एवं तीर्थ; और विमानभवन इनका आश्रय करके यह जगत् तीन प्रकारका है॥ १४॥


सिद्धो विचित्रचारित्रः षड्द्रव्यनिचितं बृहत् ।
आलेख्यपटवत्पश्यन्न रज्यति न रुष्यति ॥ १५

अर्थ: विचित्र चारित्रका धारक सिद्ध जीव छह द्रव्योंसे व्याप्त विस्तृत लोकको चित्रपटके समान देखता हुआ न तो उससे राग करता है और न द्वेष भी करता है ॥ १५ ॥


मत्तः पिशाचाविष्टो वा तथा पित्तविमोहितः ।
तैर्विमुक्तः पुनर्द्दोषैः स्वस्थो यद्वत्सुखायते ॥ १६

रागद्वेषवशातीतः प्रसन्नोदकवच्छुचिः ।
कामक्रोधविनिर्मुक्तः सिद्धस्तद्वत्सुखायते ॥ १७

अर्थ (श्लोक 16 से 17): जिस प्रकार उन्मत्त, पिशाचसे पीड़ित और पित्तसे विमूढ़ हुआ प्राणी उन उन दोषोंसे रहित होकर स्वस्थ होता हुआ सुखको प्राप्त होता है उसी प्रकार राग-द्वेषकी पराधीनतासे रहित, प्रसन्न जलके समान निर्मल और काम-क्रोधसे मुक्त हुआ सिद्ध जीव भी सुखको प्राप्त होता है ॥ १६-१७ ॥


विषयेषु रतिं मूढा मन्यन्ते प्राणिनां[नः] सुखम् ।
न तत्सुखं सुखं ज्ञानात् प्राज्ञानां तत्त्वदर्शिनाम्॥ १८

अर्थ: मूर्ख प्राणी विषयोंमें होनेवाले अनुरागको सुख मानते हैं। परन्तु वास्तवमें वह सुख नहीं है। सच्चा सुख तो वस्तुस्वरूपके जानकार विद्वान् जनोंको तत्त्व-ज्ञानसे प्राप्त होता है ॥ १८ ॥


अमेध्यरतयो दृष्टाः कृमिशूकरकुक्कुराः ।
तदप्येषां सुखं प्राप्तं रतिं सुखमितीच्छताम् ॥ १९

अर्थ: कृमि (लट), शूकर और कुत्ता ये प्राणी अपवित्र वस्तुमें अनुराग करनेवाले देखे गये हैं। फिर भी रतिको सुख माननेवाले इनको उसीमें सुख प्राप्त होता है १९ ॥


कष्टे रत्यरती जन्तून् बाधेते जन्मनि स्थितान् ।
प्रियाप्रिये विशीले च दरिद्रं वनिते यथा ॥२०

अर्थ: जिस प्रकार विरुद्ध स्वभाववाली दो प्रिय और अप्रिय स्त्रियां दरिद्र प्राणीको बाधा पहुंचाती हैं उसी प्रकार कष्टकारक रति और अरति ये दोनों भी जन्म-मरणरूप संसारमें स्थित प्राणियोंको बाधा पहुंचाती हैं ॥ २० ॥


दुःखेन महता भग्नो रमतेऽज्ञस्तथाविधे ।
द्विषताभिद्रुतो यद्वत्सदोषां सरितं व्रजेत् ॥ २१

अर्थ: जिस प्रकार शत्रुसे पीड़ित मनुष्य दोषयुक्त नदीको प्राप्त होता है उसी प्रकार महान् दुःखसे दुःखी हुआ अज्ञानी प्राणी भी उक्त प्रकारके विषयजन्य सुखमें रमता है ॥ २१ ॥


भारभग्ने स्ववामांशे दक्षिणे प्रक्षिपेद्यथा ।
तथा खेदप्रतीकारे रममाणः सुखायते ॥ २२

अर्थ: जिस प्रकार अपने वाम भागके भारसे पीड़ित होनेपर मनुष्य उस भारको दक्षिण भागमें रखकर सुखका अनुभव करता है उसी प्रकार कामादिवेदनाजन्य खेदके प्रतीकारमें आनन्द माननेवाला प्राणी भी उसमें सुख मानता है ॥ २२ ॥


गतितृष्णाक्षुधाक्रान्तो विश्रमोदकभोजनैः ।
प्रतीकारात्सुखं वेत्ति श्रमाभावान्महत्सुखम् ॥ २३

अर्थ: गमन, प्यास और भूखसे पीड़ित प्राणी विश्राम, जल और भोजनके द्वारा क्रमसे उन उन पीड़ाओंका प्रतिकार करके सुख मानता है। वास्तविक महान् सुख तो श्रमके अभावसे - उक्त गति आदिकी बाधाओंके सर्वथा नष्ट होनेपर - ही होता है ॥२३॥


कल्हारकुमुदाम्भोजकुसुमैः परिकर्मितम् ।
चन्दनोशीरशीताम्बुव्यजनानिलवारितम् ॥ २४

ज्वरदाहपरिक्लिष्टं तृष्णार्तं प्रेक्ष्य मानुषम् ।
ज्वराय स्पृहयेत्कश्चित्परिकर्माभिलाषतः ॥ २५

अर्थ (श्लोक 24 से 25): कल्हार, कुमुद और कमल पुष्पोंसे शरीरसंस्कारको प्राप्त तथा चन्दन, खश, शीतल जल और वीजनाकी वायुसे निवारित ऐसे ज्वरके दाहसे सन्तप्त एवं प्याससे पीड़ित मनुष्यको देखकर उक्त शरीरसंस्कारकी इच्छासे क्या कोई ज्वरकी अभिलाषा करता है ? नहीं करता ॥ २४-२५ ॥


प्रतीकारसुखं जानंस्तथा यत्र क्वचिद्रतिम् । निर्व्याधिं स्वस्थमासीनं स मन्ये दुःखितं वदेत् ॥ २६

अर्थ: जो प्राणी जिस किसी भी इन्द्रियविषयमें अनुराग करता हुआ वेदनाके प्रतिकारमें सुखकी कल्पना करता है वह व्याधिसे रहित होकर स्वस्थ बैठे हुए मनुष्यको दुखित कहता है, ऐसा मैं समझता हूँ ॥ २६ ॥


कीटिकादंशदुःखज्ञः अनुमानेन बुध्यते । शार्दूलबलवद्दंष्ट्राक्षोदने वेदनामुरुम् ॥ २७

अल्पपापक्षयादाप्तं सुखं ज्ञात्वा सचेतनः । सर्वकर्मक्षयोत्पन्नं सुखं सिद्धस्य बुध्यते ॥ २८

अर्थ (श्लोक 27 से 28): जिस प्रकार चींटी आदि क्षुद्र कीड़ेके काटनेसे उत्पन्न हुए दुखका अनुभव करनेवाला मनुष्य सिंहकी बलिष्ठ दाढ़ोंके द्वारा पीसे जानेपर - उसके द्वारा खाये जानेपर- होनेवाली महती पीड़ाको अनुमानसे जानता है उसी प्रकार थोड़े-से पापके क्षयंसे प्राप्त हुए सुखका अनुभव कर सचेतन प्राणी समस्त कर्मोंके क्षयसे उत्पन्न होनेवाले मुक्त जीवके सुखको भी अनुमानसे जान सकता है ॥ २७-२८ ॥


व्याधिभिर्युगपत्सर्वैः संभवद्भिर्विबाधितः । एकैकस्य शमे शान्तिं सर्वेषां च यथाप्नुयात् ॥ २९

एकैकस्येह पापस्य नाशे चेदश्नुते सुखम् । दुष्कृतं निखिलं दग्ध्वा सुखी सिद्धो न किं भवेत्॥३०

अर्थ (श्लोक 29 से 30): जिस प्रकार एक साथ उत्पन्न हुई समस्त व्याधियोंसे पीड़ित प्राणी उनमें एक एकका उपशम होनेपर तथा सबका ही उपशम होनेपर तरतमरूप शान्तिको प्राप्त होता है उसी प्रकार यहां (संसारमें) जब एक एक पापका नाश होनेपर प्राणी सुखको प्राप्त होता है तब क्या समस्त पापको नष्ट करके मुक्तिको प्राप्त हुआ सिद्ध जीव सुखी नहीं होगा ? अवश्य होगा ॥ २९-३० ॥


पराराधनदैन्योनः कांक्षा-कम्पन-निःसृतः । लब्धनाशभयातीतो गतो हीनावमानतः ॥ ३१

अर्थ: वह सिद्ध जीव दूसरोंकी सेवासे उत्पन्न होनेवाली दीनतासे रहित, विषयोंकी इच्छासे दूर, प्राप्त हुई अभीष्ट सामग्रीके विनाशके भयसे रहित, तथा नीच जनके द्वारा किये जानेवाले अपमानसे भी रहित होता है ॥३१ ॥


अज्ञानतिमिरापूर्णां पापकर्मबृहद्गुहाम् । चिरमध्युष्य निष्क्रान्तो ज्ञानं सकलमाप्तवान् ॥ ३२

अर्थ: वह अज्ञानरूप अन्धकारसे परिपूर्ण ऐसी पापरूप विशाल गुफामें चिर काल तक रहकर उससे बाहिर निकलता हुआ पूर्ण ज्ञान (केवलज्ञान) को प्राप्त कर चुका है ॥ ३२ ॥


लभते यत्सुखं ज्ञानात् सिद्धस्त्रैकाल्यतत्त्ववित् । उपमा तस्य सौख्यस्य मृग्यमाणा न दृश्यते ॥ ३३

अर्थ: त्रिकालवर्ती सब तत्त्वोंको जाननेवाला सिद्ध जीव ज्ञानसे जिस सुखको प्राप्त करता है उस सुखके लिये बहुत खोजनेपर भी कोई उपमा नहीं दिखती, अर्थात् वह अनुपम है ॥ ३३॥


श्लोकमेकं विजानानः शास्त्रं ग्रन्थार्थतोऽपि च । ह्लादते मानुषस्तीव्रं किं पुनः सर्वभाववित् ॥ ३४

अर्थ: जब एक ही श्लोकको तथा ग्रन्थसे और अर्थसे किसी एक पूर्ण शास्त्रको भी जाननेवाला मनुष्य अतिशय आनन्दको प्राप्त होता है तब भला जो सब ही पदार्थोंको जानता है उसके विषयमें क्या कहा जाय ? अर्थात् वह तो नियमसे अतिशय सुखी होगा ही ॥३४॥


नारकाणां तिरश्चां च मानुषाणां च यद्विधाः । शारीरा मानसा बाधास्ताश्चिरं प्राप्य खिन्नवान्

अर्थ: संसारी जीव नारकियों, तिर्यंचों और मनुष्योंके जितने प्रकारकी शारीरिक एवं मानसिक बाधायें हो सकती हैं उन सबको


सर्वतो रहितस्ताभिर्मुक्तः संसारभारकात् ।
स्वाधीनश्च प्रसन्नश्च सिद्धः सुष्ठु सुखायते ॥ ३६

अर्थ (श्लोक 35 से 36): चिर कालसे प्राप्त करके खेदको प्राप्त हुआ है । संसारके भारसे मुक्त हुआ सिद्ध जीव उपर्युक्त बाधाओंसे सर्वथा रहित होकर स्वाधीन एवं प्रसन्न होता हुआ अतिशय सुखी होता है ॥३५-३६॥


दुःखैर्नानाविधैः क्षुण्णो जीवः कालमनादिकम् ।
तेभ्योऽतीतो भृशं शान्तो मग्नो ननु सुखार्णवे ॥ ३७

अर्थ: नाना प्रकारके दुःखों द्वारा अनादि कालसे खेदको प्राप्त हुआ संसारी जीव उक्त दुःखोंसे रहित होकर अतिशय शान्त होता हुआ सुखरूप समुद्रमें मग्न हो जाता है ॥ ३७॥


मनोज्ञैर्विषयैस्तृप्तः सर्ववस्तुषु निःस्पृहः ।
प्रसन्नः स्वस्थमासीनः सुखी चेन्निर्वृतस्तथा ॥ ३८

अर्थ: जो मनोज्ञ विषयोंसे संतुष्ट हो चुका है, सब वस्तुओंके विषयमें निःस्पृह है, प्रसन्न है, और स्वस्थ होकर स्थित है वह यदि सुखी है तो जो मुक्तिको प्राप्त हो चुका है वह क्यों न सुखी होगा ? वह तो सुखी होगा ही ॥ ३८ ॥


लक्षणाङ्कितदेहानां दर्पणोत्थितबिम्बवत् ।
ज्ञानदर्शनतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा सिद्ध इष्यते ॥ ३९

अर्थ: लक्षणोंसे अंकित शरीरवालोंका जिस प्रकार दर्पणमें प्रतिबिम्ब पड़ता है उसी प्रकारके आकारमें स्थित जो शुद्ध आत्मा ज्ञान और दर्शनके द्वारा यथार्थ वस्तुस्वरूपको जानता है वह सिद्ध माना जाता है ॥३९॥


क्षायिकज्ञानसम्यक्त्वं वीर्यदर्शनसिद्धता ।
निर्द्वन्द्वं च सुखं तस्य उक्तान्यात्यन्तिकानि हि ॥ ४०

अर्थ: उक्त सिद्ध जीवके क्षायिक ज्ञान, क्षायिक सम्यक्त्व, क्षायिक वीर्य, क्षायिक दर्शन, सिद्धत्व और निराकुल सुख ये सब गुण आत्यन्तिक (अविनश्वर) कहे गये हैं ॥ ४० ॥


अवेदैश्च[श्चा]कषायश्च निष्क्रियो मूर्तिवर्जितः ।
अलेपश्चाप्यकर्ता च सिद्धः शाश्वत इष्यते ॥ ४१

अर्थ: जो वेदसे रहित, कषायसे विमुक्त, निष्क्रिय, अमूर्तिक, निर्लेप और अकर्ता है वह शाश्वत सिद्ध माना जाता है ॥ ४१ ॥


अक्षयानघमत्यन्तममेयानुपमं शिवम् ।
एकान्तिकमतृष्णं च अव्याबाधं महासुखम् ॥ ४२

अर्थ: मुक्तिका महान् सुख अविनश्वर, निष्पाप, अनन्त, अपरिमित, अनुपम, कल्याणकारक, ऐकान्तिक और तृष्णा एवं बाधासे रहित है ॥ ४२ ॥


त्रैकाल्ये त्रिषु लोकेषु पिण्डितात्प्राणिनां सुखात् ।
अनन्तगुणितं प्राहुः सिद्धक्षणसुखं बुधाः ॥ ४३

अर्थ: विद्वान् पुरुष तीनों काल और तीनों लोकोंमें स्थित प्राणियोंके समस्त सुखकी अपेक्षा सिद्धोंके क्षणभरके भी सुखको अनन्तगुणा बतलाते हैं ॥४३॥


तिर्यग्लोकप्रमाणैका रज्जुर्मायेत चेत्तया ।
चतुर्दशगुणो लोको भवत्यायाममानतः ॥ ४४

अर्थ: एक राजु तिर्यग्लोक (मध्यलोक) प्रमाण है । उस राजुसे यदि लोकको मापा जाय तो वह समस्त लोक आयामप्रमाणमें उस राजुसे चौदहगुणा होगा ॥ ४४ ॥


मेरुमूलादधः सप्त ऊर्ध्वं तस्माच्च रज्जवः ।
सप्तरज्जुप्रमाणैषा अधोलोकान्तरुन्द्रता ॥ ४५

अर्थ: मेरुतलसे नीचे सात (७) और उससे ऊपर भी सात (७) ही राजु हैं । यह अधोलोकके अन्तका विस्तार सात राजु प्रमाण है ॥ ४५ ॥


ऐशानाद्रज्जुरर्धार्धा (?) माहेन्द्रात्सार्धकं द्वयम् ।
सहस्राराच्च पञ्चैव अच्युतात्षड्उदाहृताः ॥ ४६

अर्थ: ऐशान कल्प तक डेढ़ राजु, (३/२) माहेन्द्र कल्प तक अढ़ाई (५/२) राजु, सहस्रार कल्प तक पांच (५) राजु, अच्युत कल्प तक छह (६) राजु और लोकके अन्त तक सात (७) राजु


आ लोकान्तातस्तः सप्त एवं ताः सप्तरज्जवः ।
ऊर्ध्वं संख्यगुणो मध्यादधोलोकोऽधिकस्ततः ॥४७

अर्थ (श्लोक 46 से 47): इस प्रकार ऊर्ध्वलोककी ऊंचाईमें वे सात (७) राजु कही गई हैं । इसी प्रकार मेरुतलसे नीचे लोकके अन्त तक भी सात ही राजु कही गई हैं । मध्यलोकसे ऊर्ध्वलोक संख्यातगुणा तथा अधो-लोक उससे (ऊर्ध्वलोकसे) अधिक है ॥ ४६-४७॥


चतुर्थ्या समविस्तारो ब्रह्मलोकश्च भाषितः ।
प्रथमापृथिवीकल्पौ आद्यौ चानुत्तराण्यपि ॥ ४८

अर्थ: ब्रह्मलोकका विस्तार चतुर्थ पृथिवीके बराबर कहा गया है । आदिके प्रथम दो कल्प और अनुत्तर विमान भी प्रथम पृथिवीके बराबर विस्तृत हैं ॥ ४८ ॥


द्वितीयापृथिवीकल्पौ द्वितीयौ युगपत् स्थितौ ।
ग्रैवेयाणि तथैव स्युः शेषाणामपि योजयेत् ॥ ४९

अर्थ: युगपत् स्थित आगेके दो कल्प और ग्रैवेयक द्वितीय पृथिवीके समान विस्तारवाले हैं । इसी प्रकार वह विस्तारयोजना शेष कल्पोंके भी करना चाहिये ॥ ४९ ॥ इस विषयमें निम्न तीन गाथायें कही गई हैं–


युवतः प्राणिदयागुणेन विमलैः सत्यादिभिश्च व्रतैः
मिथ्यादृष्टिकषायनिर्जयशुचिर्जित्वेन्द्रियाणां वशम् ।
दग्ध्वा दीप्ततपोऽग्निना विरचितं कर्मापि सर्वं मुनिः
सिद्धिं याति विहाय जन्मगहनं शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ५०

अर्थ: जीवदया गुणसे सहित, सत्य आदि निर्मल व्रतोंसे सम्पन्न और मिथ्यात्व एवं कषायोंको पूर्णतया जीत लेनेसे पवित्रताको प्राप्त हुआ मुनि इन्द्रियोंको जीतकर तथा दीप्ततपरूप अग्निके द्वारा चिरसंचित सब कर्मको जलाकर सिंहकी क्रीड़ाके समान - सिंह जैसे पराक्रमके द्वारा - भयानक संसारको छोड़कर सिद्धिको प्राप्त हो जाता है ॥ ५० ॥


भव्येभ्यः सुरमानुषोरुसदसि श्रीवर्धमानार्हता
यत्प्रोक्तं जगतो विधानमखिलं ज्ञातं १सुधर्मादिभिः ।
आचार्यावलिकागतं विरचितं तत्सिंहसूरर्षिणा
भाषायाः परिवर्तनेन निपुणैः संमान्यतां साधुभिः ॥ ५१

वैश्वे स्थिते रविसुते २ वृषभे च जीवे
राजोत्तरेषु सितपक्षमुपेत्य चन्द्रे ।
ग्रामे च पाटलिकनामनि पाणराष्ट्रे
शास्त्रं पुरा लिखितवान् मुनिसर्वनन्दी ॥ ५२

संवत्सरे तु द्वाविंशे काञ्चीशः सिंहवर्मणः ३ । अशीत्यग्रे शकाब्दानां सिद्धमेतच्छतत्रये ॥ ५३
। ३८० ।

पञ्चादश शतान्याहुः षट्त्रिंशदधिकानि वै । शास्त्रस्य संग्रहस्त्वेवं (?) छन्दसानुष्टुभेन च ॥ ५४

अर्थ (श्लोक 51 से 54): देवों और मनुष्योंकी महती सभा (समवसरण) में श्री वर्धमान जिनेन्द्रने भव्य जीवोंके लिये जिस समस्त लोकके विधानका व्याख्यान किया था तथा उनसे सुधर्म आदि गणधरोंने जिसे ज्ञात किया था, आचार्यपरम्परासे प्राप्त हुए उसी लोकके विधानकी रचना सिंहसूर ऋषिने भाषाका परिवर्तन मात्र करके की है। विद्वान् साधु उसका सम्मान करें ॥ ५१ ॥ जब शनिश्चर उत्तराषाढा नक्षत्रके ऊपर, बृहस्पति वृषराशिके ऊपर तथा चन्द्रमा शुक्ल पक्षका आश्रय पाकर उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रके ऊपर स्थित था तब पाणराष्ट्रके भीतर पाटलिक नामके ग्राममें पूर्वमें सर्वनन्दी मुनिने शास्त्रको लिखा था ॥ ५२ ॥ यह कार्य कांची नगरीके अधिपति सिंहवर्माके २२वें संवत्सर तथा शक संवत् तीन सौ अस्सी (३८०) में पूर्ण हुआ था ॥५३॥ यह शास्त्रका संग्रह अनुष्टुप् छन्दसे पन्द्रह सौ छत्तीस (१५३६) श्लोक प्रमाण है ॥५४॥ इस प्रकार लोकविभागमें मोक्षविभाग नामका यह ग्यारहवां प्रकरण समाप्त हुआ ॥ ११॥