तत्त्वार्थसूत्र की समृद्ध परम्परा | Tattvarthasutr Ki Samriddh Parampara

तत्त्वार्थसूत्र की समृद्ध परम्परा

-प्रो. वीरसागर जैन

तत्त्वार्थसूत्र की महिमा अपरम्पार है । इस एक ही ग्रन्थ के अध्ययन से सम्पूर्ण तत्त्वज्ञान सहज प्राप्त हो जाता है । तथा अन्य भी अनेक बातें हैं, जिन्हें मैं अपने अन्य लेख ‘तत्त्वार्थसूत्र क्यों महत्त्वपूर्ण है’ में लिख चुका हूँ। आशा है आप उसे देख लेंगे । यहाँ तो मैं उसके समृद्ध टीका-साहित्य की ओर संक्षेप में आपका ध्यान आकर्षित करना चाहता हूँ । तत्त्वार्थसूत्र की कतिपय प्रमुख टीकाएँ निम्नलिखित हैं-

  1. गंधहस्तिमहाभाष्य- आचार्य समन्तभद्र- अनुपलब्ध
  2. सर्वार्थसिद्धि- आचार्य पूज्यपाद - भारतीय ज्ञानपीठ, नई दिल्ली
  3. तत्त्वार्थवार्तिक- आचार्य अकलंक - भारतीय ज्ञानपीठ, नई दिल्ली
  4. तत्त्वार्थश्लोकवार्तिक- आचार्य विद्यानंद -निर्णयसागर प्रेस, मुम्बई
  5. तत्त्वार्थवृत्ति - भट्टारक श्रुतसागर- भारतीय ज्ञानपीठ, नई दिल्ली
  6. तत्त्वार्थसूत्रवृत्तिपदं- आचार्य प्रभाचंद्र - भारतीय ज्ञानपीठ से प्रकाशित सर्वार्थसिद्धि के परिशिष्ट में
  7. तत्त्वार्थसूत्र सुखबोधावृत्ति - भास्करनंदी -
  8. तत्त्वार्थसूत्र टब्बाटीका - पंडित दौलतराम कासलीवाल -अप्रकाशित
  9. तत्त्वार्थसूत्र वचनिका - पं. चेतनदास-दीप प्रिंटर्स, रोहिणी, नई दिल्ली
  10. सर्वार्थसिद्धि वचनिका - पं. जयचन्द छाबडा- अ.भा.दि.जै.वि.परिषद्,जयपुर
  11. अर्थ प्रकाशिका - पं.सदासुखदास - मूलचंद कापडिया, सूरत
  12. स्वतंत्रता के सूत्र - आचार्य कनकनंदी- धर्मविज्ञान शोध संस्थान, बडौत
  13. तत्त्वार्थसूत्र-विवेचन -आर्यिका स्याद्वादमति -भा.अने.वि.परिषद्,दिल्ली
  14. तत्त्वार्थसूत्र- आचार्य श्रुतसागर -श्रुत विद्या प्रकाशन,दिल्ली
  15. तत्त्वार्थसूत्र- पंडित फूलचंद्र शास्त्री-गणेश वर्णी संस्थान, वाराणसी
  16. तत्त्वार्थसूत्र सार्थ- कामताप्रसाद जैन -अखिल जैन मिशन, अलीगंज
  17. तत्त्वार्थमणि-प्रदीप- डॉ.हुकमचंद भारिल्ल,टोडरमल स्मारक भवन,जयपुर
  18. तत्त्वार्थसूत्र प्रश्नोत्तरी - ब्र.राजेश, अकलंक विद्यापीठ, अहमदाबाद
  19. तत्त्वार्थसूत्र सार्थ- ब्र.राजेश, अकलंक विद्यापीठ, अहमदाबाद
  20. मोक्षशास्त्र सटीक- पं.मोहनलाल शास्त्री - सरल ग्रन्थ भंडार, जबलपुर
  21. मोक्षशास्त्र- बनवारी लाल स्याद्वादी - सस्ता साहित्य भंडार, दिल्ली
  22. मोक्षशास्त्र- पं.लालाराम - सेठ गणेशलाल, उदयपुर
  23. मोक्षशास्त्र- पं.पन्नालाल बाकलीवाल - जैन ग्रन्थ रत्नाकर, मुम्बई 24. तत्त्वार्थसूत्र-निकष- डॉ. राकेश जैन, जैन समाज, सतना
  24. तत्त्वार्थदीपिका- क्षुल्लक ज्ञानभूषण-वीर सेवा मन्दिर, जयपुर
  25. तत्त्वार्थसूत्र-प्रवचन- मनोहर वर्णी- सहजानन्द ग्रन्थमाला, मेरठ
  26. तत्त्वार्थसूत्र- आचार्य मेरुभूषण -
  27. तत्त्वार्थाधिगमभाष्य- पंडित खूबचंद्रजी -परमश्रुत प्रभावक मंडल, जोहरी बाजार, मुम्बई
  28. तत्त्वार्थभाष्य वृत्ति- सिद्धसेन -
  29. तत्त्वार्थभाष्य लघु वृत्ति- हरिभद्र -ऋषभदेव केसरीमल,रतलाम
  30. तत्त्वार्थभाष्य लघु वृत्ति - यशोभद्र -
  31. तत्त्वार्थभाष्यव्याख्या- मलयगिरि -
  32. तत्त्वार्थसूत्रटिप्पण- चिरन्तन मुनि -
  33. तत्त्वार्थभाष्य लघु वृत्ति- वाचक यशोविजय -
  34. तत्त्वार्थसूत्र टब्बाटिप्पण- गणी यशोविजय -
  35. तत्त्वार्थसूत्रविवेचन- पंडित सुखलाल संघवी -पार्श्वनाथ विद्यापीठ, वाराणसी
  36. तत्त्वार्थसूत्र जैनागम समन्वय -आत्मारामजी महाराज -आगम प्रकाशन समिति, लुधियाना
  37. तत्त्वार्थसूत्र मञ्जूषा- आर्यिका विज्ञानमति -उदासीन आश्रम, इंदोर
  38. तत्त्वार्थसूत्र सौरभ- मुनि सौरभ सागर- वर्षायोग समिति, लखनऊ
  39. तत्त्वार्थसूत्र रेखाचित्र एवं तालिकाओं में- श्रीमती पूजा प्रकाश छाबड़ा- छाबड़ा नसिया, इंदोर
  40. तत्त्वार्थसूत्र मोक्षशास्त्र टीका- रामजीभाई वकील - दि. जैन स्वाध्याय मन्दिर ट्रस्ट, सोनगढ़
  41. तत्त्वार्थराजकौस्तुभ- पं. पन्नालाल दूनी वाले -दुलीचंद पन्नालाल देवरी
  42. तत्त्वार्थसूत्र - मुंशी नाथूराम लमेचू, कटनी
  43. तत्त्वार्थदीपिका- बटेश्वर दयाल बकवेरिया-अटेर, ग्वालियर
  44. तत्त्वार्थसूत्र- शांतिराज शास्त्री -
  45. तत्त्वार्थसूत्र- ब्र. भगवान् सागर -
  46. सर्वार्थसिद्धि-प्रश्नदीप- सचिन्द्र शास्त्री -कुन्दकुन्द आश्रम कोटा
  47. तत्त्वार्थसूत्र- पं. प्रदीप शास्त्री पीयूष- जैन साहित्य समिति गढ़ा, जबलपुर
  48. तत्त्वार्थसूत्रप्रदीपिका (मराठी)- प्रो. वीरसागर जैन- अहिंसा प्रसारक ट्रस्ट, मुम्बई
  49. तत्त्वार्थसूत्रप्रदीपिका (हिन्दी)- प्रो. वीरसागर जैन- भारतीय ज्ञानपीठ, नई दिल्ली
  50. Tattvarthsutra - J L Jainy
  51. Tattvarthsutra -Suzuka Ohira - L D Institute,Ahemdabad
  52. Tattvarthsutra -Achary Shrut Sagar -ISJS,Delhi ५३. की टु रियल्टी -डॉ. शुगन चन्द जैन -टी एस संस्थान, हस्तिनापुर
    ५४. तत्त्वार्थसूत्र- सुख लाल संघवी- एल डी इन्स्टीट्यूट, अहमदाबाद
    ५५. तत्त्वार्थसूत्र-विजय कुमार जैन -विकल्प प्रिन्टर्स, देहरादून (यूके)