श्री रत्नत्रय धर्म पूजन (कवि राजमल पवैया) | Shri Ratnatray Dharma Pujan (Rajmal Pavaiya)

श्री रत्नत्रयधर्म पूजन

जय जय सम्यक्दर्शन पावन मिथ्या भ्रम नाशक श्रद्धान।
जय जय सम्यक्ज्ञान तिमिर हर जय जय् वीतराग विज्ञान॥
जय जय सम्यक्चारित निर्मल मोह क्षोभ हर महिमावान।
अनुपम रत्नत्रय धारणकर मोक्ष मार्ग पर करूँ प्रयाण॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्म! अत्र अवतर अवतर संवौषट्।
ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्म! अत्र तिष्ठ तिष्ठ ठः ठः।
ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्म! अत्र मम् सन्निहितो भव भव वषट् इति सन्निधिकरणम्।

सम्यक् सरिता सलिल जल द्वारा मिथ्यातम प्रभु दूर हटाव।
जन्म मरण का क्षय कर डालूं साम्य भाव रस मुझे पिलाव॥
दर्शन ज्ञान चारित्र साधना से पाऊँ निजशुद्ध स्वभाव।
रत्नत्रय की पूजन करके राग-द्वेष का करूँ अभाव॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय जन्म-जरा-मृत्यु विनाशनाय जलं निर्वपामीति स्वाहा।

शुभ भावों का चंदन घिस-घिस निज से किया सदा अलगाव।
भव ज्वाला शीतल हो जाये ऐसी आत्म प्रतीत जगाव॥दर्शन.॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय संसारताप विनाशनाय चंदनं निर्वपामीति स्वाहा।

भव समुद्र की भंवरों में फंस टूटी अब तक मेरी नाव।
पुण्योदय से तुमसा नाविक पाया मुझको पार लगाव॥दर्शन.॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय अक्षयपद प्राप्तये अक्षतान् निर्वपामीति स्वाहा।

काम क्रोध मद मोह लोभ से मोहित हो करता पर भाव।
दृष्टि बदल जाये तो सृष्टि बदल जाये यह सुमति जगाव॥दर्शन.॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय कामबाण विनाशनाय पुष्पं निर्वपामीति स्वाहा।

पुण्य भाव की रूचि में रहता इच्छाओं का सदा कुभाव।
क्षुधारोग हरने को केवल निज की रूचि ही श्रेष्ठ उपाव॥दर्शन.॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय क्षुधारोग विनाशनाय नैवेद्यं निर्वपामीति स्वाहा।

ज्ञान ज्योति बिन अंधकार में किये अनेकों विविध विभाव।
आत्मज्ञान की दिव्यविभा से मोह तिमिर का करूँ अभाव॥
दर्शन ज्ञान चारित्र साधना से पाऊँ निजशुद्ध स्वभाव।
रत्नत्रय की पूजन करके राग-द्वेष का करूँ अभाव॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय मोहान्धकार विनाशनाय दीपं निर्वपामीति स्वाहा।

घाति कर्म ज्ञानावरणादि निज स्वरूप घातक दुर्भाव।
ध्रुव स्वभावमय शुद्ध दृष्टि दो अष्टकर्म से मुझे बचाव॥दर्शन.॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय अष्टकर्म विध्वंसनाय धूपं निर्वपामीति स्वाहा।

निज श्रद्धानज्ञान चारित्रमय निज परिणति से पा निज ठाँव।
महामोक्ष फल देने वाले धर्म वृक्ष की पाऊँ छाँव॥दर्शन.॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय महामोक्ष फल प्राप्ताय फलं निर्वपामीति स्वाहा।

दुर्लभ नर तन फिर पाया है चूक न जाऊँ अन्तिम दाव।
निज अनर्घ पद पाकर नाश करूँगा मैं अनादि का घाव॥दर्शन.॥

ॐ ह्रीं श्री सम्यक्रत्नत्रयधर्माय अनर्घ पद प्राप्ताय अर्घ्यं निर्वपामीति स्वाहा।

सम्यग्दर्शन पूजन

आत्म तत्त्व की प्रतीत निश्चय सप्ततत्त्व श्रद्धा व्यवहार।
सम्यक्दर्शन से हो जाते भव्य जीव भव सागर पार॥
विपरीताभिनिवेश रहित अधिगमज निसर्गज समकित सार।
औपशमिक क्षायिक क्षयोपशम होता है यह तीन प्रकार॥

आर्ष, मार्ग, बीज, उपदेश, सूत्र, संक्षेप अर्थ विस्तार।
समकित है अवगाढ़ और परमावगाढ़ दश भेद प्रकार॥
जिन वर्णित तत्त्वों में शंका लेश नहीं, निशंकित अंग।
सुरपद या लौकिकसुख बाँछा लेश नहीं, निःकांक्षित अंग॥

अशुचि पदार्थों में न ग्लानि हो शुचिमय निर्विचिकित्सा अंग।
देव-शास्त्र-गुरु धर्मात्माओं में रुचि अमूढ़ दृष्टि सुअंग॥
पर दोषों को ढकना स्वगुण वृद्धि करना उप गुहन अंग।
धर्म मार्ग से विचलित को थिर रखना स्थितिकरणसुअंग॥

साधर्मी में गौ बच्छसम पूर्ण प्रीति वात्सल्य सुअंग।
जिन पूजा तप दया दान मन से करना प्रभावाना अंग॥
आठ अंग पालन से होता है सम्यक्दर्शन निर्मल।
सम्यक्ज्ञान चरित्र उसी के कारण होता है उज्ज्वल॥

शंका कांक्षा विचिकित्सा अरु मूढ़ दृष्टि अनउपगुहन।
अस्थितिकरण अवात्सल्य अप्रभावना वसु दोष सघन॥
कुगुरु कुदेव कुशास्त्र और इनके सेवक छः अनातयन।
देव मूढ़ता गुरुमूढ़ता लोक मूढ़ता तीन जघन॥

जाति रूपकुल, ऋद्धि तपस्या पूजा और ज्ञान मद आठ।
मूल दोष सम्यक्दर्शन के यह पच्चीस तजो मद आठ॥
जय जय सम्यक्दर्शन आठों अंग सहित अनुपम सुखकार।
यही धर्म का सुदृढ़ मूल है इसकी महिमा अपरम्पार॥

ॐ ह्रीं श्री अष्टांग सम्यक्दर्शनाय अनर्घ पद प्राप्ताय अर्घ्यं निर्वपामीति स्वाहा।

सम्यग्ज्ञान पूजन

निज अभेद का ज्ञान सुनिश्चय आठ भेद सब हैं व्यवहार।
सम्यक्ज्ञान परम हितकारी शिव सुखदाता मंगलकार॥
अक्षरपद वाक्यों का शुद्धोच्चारण है व्यंजनाचार।
शब्दों के यथार्थ अर्थ का अवधारण है अर्थाचार॥

शब्द अर्थ दोनों का सम्यक् जानपना है उभयाचार।
योग्यकाल में जिन श्रुत का स्वाध्याय कहाता कालाचार॥
नम्र रूप रह लेश न क्रुद्धत होना ही है विनयाचार।
सदा ज्ञान का आराधन, स्मरण सहित उपध्यानाचार॥

शास्त्रों की पाठी अरु श्रुत का आदर है बहुमानाचार।
नहीं छुपाना शास्त्र और गुरु नाम अनिन्हव है आचार॥
आठ अंग है यही ज्ञान के इनसे दृढ़ हो सम्यक्ज्ञान।
पाँच भेद हैं मति श्रुत अवधि मनःपर्यय अरु केवलज्ञान॥

मति होता है इन्द्रिय मन से तीन शतक अरु छत्तीस भेद।
श्रुत के प्रथमं करणं चरणं द्रव्यं चउअनुयोग सु भेद॥
द्वादशांग चौदह पूरब परिकर्म चूलिका प्रकीर्णक।
अक्षर और अनक्षरात्मक भेद अनेकों है सम्यक्॥

अवधि ज्ञान त्रय देशावधि परमावधि सर्वावधि जानों।
भवप्रत्यय के तीन और गुणप्रत्यय के छह पहिचानों॥
मनः पर्यय ऋजुमति विपुलमति उपचार अपेक्षा से जानों।
नय प्रमाण से जान ज्ञान प्रत्यक्ष परोक्ष पृथक मानों॥

जय जय सम्यक्ज्ञान अष्ठ अंगों से युक्त मोक्ष सुखकार।
तीन लोक में विमल ज्ञान की गूँज रही हैं जय जयकार॥

ॐ ह्रीं श्री अष्टविध सम्यक्ज्ञानाय अनर्घ पद प्राप्ताय अर्घ्यं निर्वपामीति स्वाहा।

सम्यक्चारित्र पूजन

निज स्वरूप में रमण सुनिश्चय दो प्रकार चारित व्यवहार।
श्रावक त्रेपन किया साधु का तेरह विधि चारित्र अपार॥

पंच उदम्बर त्रय मकार तज, जीवदया, निशि भोजन त्याग।
देववन्दना जल गालन निशिभोजन त्यागी श्रावक जान॥
दर्शन ज्ञान चरित्रमयी ये त्रेपन क्रिया सरल पहिचान।
पाक्षिक नैष्ठिक साधक तीनों श्रावक के हैं भेद प्रधान॥

परम अहिंसा षट् कायक के जीवों की रक्षा करना।
परम सत्य है हितमित प्रिय वच सरल सत्य उर में धरना॥
परम अचौर्य, बिना पूछे तृण तक भी नहीं ग्रहण करना।
पंच महाव्रत यही साधु के पूर्ण देश पालन करना॥

ईर्या समिति सु प्रासुक भू पर चार हाथ भू लख चलना।
भाषा समिति चार विकथाओं से विहीन भाषण करना॥
श्रेष्ठ ऐषणा समिति अनु द्देषिक आहार शुद्धि करना।
है आदान निक्षेपण संयम के उपकरण देख धरना॥

प्रतिष्ठापना समिति देह के मल भू देख त्याग करना।
पंच समिति पालन कर अपने राग-द्वेष को क्षय करना॥
मनोगुप्ति है सब विभाव भावों का हो मन से परिहार।
वचनगुप्ति है आत्म चिंतवन ध्यान अध्ययन मौन संवार॥

काय गुप्ति है काय चेष्टा रहित भाव मय कायोत्सर्ग।
तीन गुप्ति धर साधु मुनिश्वर पाते हैं शिवमय अपवर्ग॥
षट् आवश्यक द्वादश तप पंचेन्द्रिय का निरोध अनुपम।
पंचाचार विनय आराधन द्वादश व्रत आदिक सुखतम॥

अट्ठाईस मूल गुण धारण सप्त भयों से रहना दूर।
निजस्वभाव आश्रय से करना पर विभाव को चकनाचूर॥
निरतिचार तेरह प्रकार का है चारित्र महान् प्रधान।
इसके पालन से होता है सिद्ध स्वपद पावन निर्वाण॥

श्रेष्ठधर्म है श्रेष्ठमार्ग है श्रेष्ठ साधु पद शिव सुखकार।
सम्यक्चारित्र बिना न कोई हो सकता भव सागर पार॥

ॐ ह्रीं श्री त्रयोदशविधि सम्यक्चारित्राय अनर्घ पद प्राप्ताय अर्घ्यं निर्वपामीति स्वाहा।

जयमाला

अष्ट अंगयुत निर्मल सम्यक्दर्शन मैं धारण करलूँ।
आठ अंगयुत निर्मल सम्यक्ज्ञान आत्मा में वरलूँ॥

तेरह विधि सम्यक् चारित्र से मुक्ति भवन में पग धरलूँ।
श्री अरिहंत सिद्ध पद पाऊँ सादि अनन्त सौख्य भरलूँ॥
निज स्वभाव का साधन लेकर मोक्ष मार्ग पर आ जाऊँ।
निज स्वभाव धर भाव शुभाशुभ परिणामों पर जय पाऊँ॥

एक शुद्ध निज चेतन शाश्वत दर्शन ज्ञान स्वरूपी जान।
ध्रुव टंकोत्कीर्ण चिन्मय चित्चमत्कार चिद्रुपी मान॥
इसका ही आश्रय लेकर मैं सदा इसी के गुण गाऊँ।
द्रव्यदृष्टि बन निज स्वरूप की महिमा से शिवसुख पाऊँ॥

रत्नत्रय को वन्दन करके शुद्धात्म का ध्यान करूँ।
सम्यक् दर्शन ज्ञान चरित से परम स्वपद निर्वाण वरूँ॥

ॐ ह्रीं सम्यग्दर्शन-सम्यक्ज्ञान-सम्यक्चारित्रमयी रत्नत्रय धर्मेभ्यो अर्घ्यं निर्वपामीति स्वाहा।

रत्नत्रय व्रत श्रेष्ठ की महिमा अगम अपार।
जो व्रत को धारण करे हो जाये भव पार॥

इत्याशीर्वादः


Artist: कवि राजमल जी पवैया
स्रोत: करलो जिनवर की पूजन (पंडित सदासुख ग्रन्थमाला, अजमेर), पृष्ठ ३२३ से ३२८