सर्वसामान्य प्रतिक्रमण-आवश्यक
यह ग्रंथ का अंश है; पूर्ण ग्रंथ नीचे संलग्न PDF में उपलब्ध है
ॐ
सर्वज्ञाय नमः।
सर्वसामान्य
प्रतिक्रमण-आवश्यक
प्रकाशक
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट
सोनगढ-३६४२५० (सौराष्ट्र)
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५०
भगवानश्रीकुंदकुंद-कहानजैनशास्त्रमाला, पुष्प-२४
ॐ
सर्वज्ञाय नमः।
सर्वसामान्य
प्रतिक्रमण-आवश्यक
प्रकाशक
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट
सोनगढ-३६४२५० (सौराष्ट्र)
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५०
अत्यार सुधी छपायेल कुल प्रत : ३९,४००
आवृत्ति ओगणीसमी : प्रत ३०००
वीर सं. २५३४ वि.सं. २०६४ ई.स. २००८
स्थायी प्रकाशन-पुरस्कर्ता
श्रीमती कंचनबेन हेमन्तलाल वोरा अने
श्री हेमन्तलाल दलीचंद वोरा मुंबई
किंमत रु. १०=००
मुद्रक :
स्मृति ऑफसेट
जैन विद्यार्थी गृह कंपाउंड, सोनगढ-३६४२५०
: (०२४६) २४४०४१
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३९४२५०
अनुक्रमणिका
| विषय | पृष्ठ | विषय | पृष्ठ |
|---|---|---|---|
| निश्चय अने व्यवहार | सम्यग्ज्ञानमां लागेला | ||
| प्रतिक्रमणनी व्याख्या | १ | दोषनुं प्रतिक्रमण | ३७ |
| प्रतिक्रमणना छ विभाग | १ | बार व्रतनुं स्वरूप | ३७ |
| नमस्कार-मंत्र | २ | संलेखना | ४१ |
| वंदना | २ | मिथ्यात्वनुं स्वरूप | ४३ |
| सामायिकनुं स्वरूप | ३ | चार मंगल | ४३ |
| तीर्थंकर भगवाननी | क्षमापना [आभामणा] | ४३ | |
| स्तुतिनुं स्वरूप | ६ | लोगस्स सूत्रनो कायोत्सर्ग | ४६ |
| छ पदो पाढ (कायोत्सर्ग) | ७ | प्रत्याख्यान | ४८ |
| श्री सद्गुरु-वंदन | ११ | नमोत्थुणं | ४८ |
| समकितनुं साधु स्वरूप | १२ | स्वाध्यायनी महिमा | ५० |
बीजुं प्रतिक्रमण
| विषय | पृष्ठ | विषय | पृष्ठ |
|---|---|---|---|
| देवगुरुधर्म मंगल | प्रत्याख्यान | ६१ | |
| दिव्यध्वनि नमस्कार | ५१ | जिनजीनी वाणी | ६१ |
| ब्रह्मचर्य-महिमा | ५१ | अंतिम मंगल | ६२ |
| सर्वज्ञनुं स्वरूप | ५२ | उपादान-निमित्तनो दोहा | ६३ |
| समयसारजी-स्तुति | ५२ | उपादान-निमित्तनो संवाद | ६५ |
| आत्मसिद्धिज्ञानना पदो | ५३ | सद्गुरु-उपकारदर्शन | ७० |
| सामायिक पाठ | ५६ | प्रतिपात-स्तुति | ७१ |
| श्रावक-कर्तव्य | ५८ | गुरुदेव प्रत्य | |
| मिथ्या मि दुक्कडं | ५८ | क्षमापना-स्तुति | ७८ |
| परमपदप्राप्तिनी भावना | ५८ | तात्विक सुवाक्य | ७८ |
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
सूचना
जेओ प्रतिक्रमण करती वखते मूळ गाथाओ अथवा कवित्त समजी शकता होय तेओए ते बोली तेनो भाव बराबर समजवो. तेओए तेनो अर्थ वांचवानी जरुर नथी.
जेओ मूळ गाथा के कवित्त वांचीने समजी शकता न होय तेओए नीचे आपेला अर्थो बोली प्रतिक्रमणना भाव बराबर समजवा. तेओए तेमनो मूळपाठ के कवित्त वांचवानी जरुर नथी.
जेओने थोडो वखत होय तेओए लघु प्रतिक्रमण बोली तेनो अर्थ बराबर समजवो. जेमणे संवत्सरीने दिवसे के धार्मिक तहेवारोना दिवसे जे प्रतिक्रमण करवां होय तेओए बे प्रतिक्रमण करवां.
जे कोई आत्माथी स्वलक्षे आ आवश्यक-क्रियाने प्रतिदिन आत्मशुद्धि माटे करशे ते जरुर आत्मशांति पामशे.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५०
॥श्री वीतरागाय नमः॥
सर्वसामान्य प्रतिक्रमण—आवश्यक
प्रतिक्रमण के बे प्रकार है : (१) निश्चय अने (२) व्यवहार.
निश्चय-प्रतिक्रमणनी व्याख्या :–
पूर्व करेला जे अनेक प्रकारना विस्तारवाळु शुभाशुभ कर्म तेनाथी ज आत्मा पोतानाने निवर्तवे छे (पाछो वाळे छे), ते आत्मा प्रतिक्रमण छे.
व्यवहार-प्रतिक्रमणनी व्याख्या :–
पोतानां शुभाशुभ कर्मोनो आत्मनिंदापूर्वक त्याग करवानो भाव-आत्माना एवा विशुद्ध परिणाम के जेमां अशुभ परिणामोनी निवृत्ति थाय.
प्रतिक्रमणना नीचे प्रमाणे छ विभाग छे :–
(१) सामायिक,
(२) तीर्थंकर भगवाननी स्तुति,
(३) वंदन,
(४) प्रतिक्रमण,
(५) कायोत्सर्ग,
(६) प्रत्याख्यान.
(श्री सद्गुरुदेवनी विनयपूर्वक आज्ञा लईने अथवा तेओश्री बिराजमान न होय तो भगवान् श्री सीमंधरप्रभुनी आज्ञा लईने प्रतिक्रमण शरु करवुं.)
१ समयसार गाथा २८३
२ श्रावकप्रतिक्रमण (पंडित नंदलालकृत प्रस्तावनामांथी)
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
प्रतिक्रमण-आवश्यक
[ २ ]
[ सर्वसामान्य
पाठ १ लो
मंगलाचरण : नमस्कार-मंत्र
णमो अरिहंताणं णमो सिद्धाणं णमो आइरियाणं।
णमो उवज्झायाणं णमो लोए सव्वसाहूणं॥
अर्थ :–श्री अरिहंतोने नमस्कार हो, सिद्धोने नमस्कार हो,
आचार्योंने नमस्कार हो, उपाध्यायोंने नमस्कार हो अने लोकमां
रहेला सर्व साधुओने नमस्कार हो।¹
अरिहंत सिद्ध आचार्य ने, उपाध्याय मुनिराज,
पंच पद व्यवहारथी, निश्चये आत्मामां ज. १०४²
पाठ २ जो
वंदना (तिखुत्तो)
तिखुत्तो, आयाहिणं, पयाहिणं, वंदामि, घणसामि,
सक्कारमि, सम्माणमि, कल्लाणं, मंगलं, देवयं, चेइयं,
पज्जुवासामि।
अर्थ :–पंच परमेष्ठीने हाथ जोडी आवर्तनथी त्रण
वखत प्रदक्षिणा करी हूँ स्तुति करूँ, नमस्कार करूँ छुं; विनयथी
सत्कार करूँ छुं, विवेकपूर्वक सन्मान करूँ छुं. हे पूज्य! आप
कल्याणरूप, मंगलरूप, देवरूप, ज्ञानरूप छो तेथी आपनी
पर्युपासना–सेवा करूँ छुं.
१. आ पंच परमेष्ठीनुं स्वरूप मोक्षमार्गप्रकाशक (गुजराती) पाना २ थी ६ सुधीमां छे,
जिज्ञासुओ त्यांथी जोई लेवुं.
२. योगीन्द्रदेवकृत योगसारमांथी
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
प्रतिक्रमण-आवश्यक
[ ३ ]
पाठ ३ जो*
आत्माना केवा भावने श्री भगवान् सामायिक कहे छे ते हवे
कहेवाय छे :–
जे सत्तामां लीन थई, करे अधिक अभ्यास;
अखिल कर्म ते क्षय करी, पामे शिवपुर वास. ८२.
सर्व जीव छे ज्ञानमय, जाणे समता भाव;
ते सामायिक जिन कहे, प्रगट करे भवपार. ८८.
राग-द्वेष बे त्यागीने, धारे समता भाव;
सामायिक चारित्र ते, कहे जिनवर मुनिराव. ८९.
विरदो सव्वसावओ णियत्तो पिहिदिंदिओ।
तस्स सामाइयं ठाणं इदि केवलिसासणे॥१२५॥
(हरिगीत)
साधुव्रतवंत, त्रिगुप्तनें, षट्इंद्रियसमूह निरुद्ध छे,
स्थायी सामायिक तेहनें भाख्युं श्री केवलीशासने. १२५.¹
अर्थ :–जे सर्व सावद्यक्रियाथी विरक्त थई, त्रण गुप्तियोने
धारीने पोतानां इंद्रियोने गोपवे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक
होय छे एम श्री केवली भगवानने आगममां कह्युं छे.
जो समो सव्वभूएसु थावरेसु तसेसु वा।
तस्स सामाइयं ठाणं इदि केवलिसासणे॥१२६॥
स्थावर अने त्रस सर्व भूतसमूहमां समभाव छे,
स्थायी सामायिक तेहनें भाख्युं श्री केवलीशासने. १२६.
- योगीन्द्रदेवकृत योगसारमांथी
१. आ नं. १२५ थी १३३ सुधीनी गाथाओ श्री नियमसारनी छे.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
[४]
[सर्वसामान्य]
अर्थ :- जे सर्व त्रस अने स्थावर प्राणीओमां समताभाव राखे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे एम श्री केवली भगवाने आगममां कहुं छे.
जस्स सण्णिणो अप्पा संजमे णियमे ण तवे।
तस्स सामाइयं ठाउ इदि केवलिसासणे॥१२७॥
संयम, नियम ने तप विषे आत्मा समीप छे जेहने,
स्थायी सामायिक तेहने भाष्युं श्री केवलीशासन. १२७.
अर्थ :- संयम पाळतां, नियम करतां तथा तप धरतां एक आत्मा ज जेने समीप वर्ते छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे एम श्री केवली भगवाने आगममां कहुं छे.
जस्स रागो दु दोसो दु विगडि ण जणेइ दु।
तस्स सामाइयं ठाउ इदि केवलिसासणे॥१२८॥
नहि राग अथवा द्वेषरूप विकार जन्मे जेहने,
स्थायी सामायिक तेहने भाष्युं श्री केवलीशासने. १२८.
अर्थ :- जेने राग-द्वेष विकार पैदा थतो नथी, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे एम श्री केवली भगवाने आगममां कहुं छे.
जो दु अरुहं च रुहं च झाणं वज्जेदि णिच्चसो।
तस्स सामाइयं ठाउ इदि केवलिसासणे॥१२९॥
जे नित्य वर्जे आर्त तेम ज रौद्र बने ध्यानने,
स्थायी सामायिक तेहने भाष्युं श्री केवलीशासने. १२९.
अर्थ :- जे नित्य आर्त अने रौद्र ध्याननो त्यागे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे एम श्री केवली भगवाने आगममां कहुं छे.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
[५]
[प्रतिक्रमण-आवश्यक]
जो दु पुण्णं च पावं च वज्जेदि णिच्चसो।
तस्स सामाइयं ठाउ इदि केवलिसासणे॥१३०॥
जे नित्य वर्जे पुण्य तेम ज पाप बन्ने भावनाने,
स्थायी सामायिक तेहने भाष्युं श्री केवलीशासने. १३०.
अर्थ :- जे कोई नित्य पुण्य अने पापभावनाने त्यागे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे एम श्री केवली भगवाने आगममां कहुं छे.
जो दु हस्सं रई अरतिं वज्जेदि णिच्चसो।
तस्स सामाइयं ठाउ इदि केवलिसासणे॥१३१॥
जो दु जुगुंछा भयं वेदं सव्वं वज्जेदि णिच्चसो।
तस्स सामाइयं ठाउ इदि केवलिसासणे॥१३२॥
जे नित्य वर्जे हास्यने, रति अरति तेम ज शोकने,
स्थायी सामायिक तेहने भाष्युं श्री केवलीशासने. १३१.
जे नित्य वर्जे भय जुगुप्सा, वर्जे सो वेदने,
स्थायी सामायिक तेहने भाष्युं श्री केवलीशासने. १३२.
अर्थ :- जे हास्य, शोक, रति, अरति, जुगुप्सा, भय, त्रण प्रकारना वेद एम सर्व नोकषायने नित्य दूर राखे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे एम श्री केवली भगवाने आगममां कहुं छे.
जो दु धम्मं च सुक्कं च झाणं वज्जेदि णिच्चसो।
तस्स सामाइयं ठाउ इदि केवलिसासणे॥१३३॥
जे नित्य ध्यावे धर्म तेम ज शुक्ल उत्तम ध्यानने,
स्थायी सामायिक तेहने भाष्युं श्री केवलीशासने. १३३.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
[६]
[सर्वसामान्य]
अर्थ :- जे कोई नित्य धर्मध्यान अने शुक्लध्यानने ध्यावे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे एम श्री केवली भगवाने आगममां कहुं छे.
पाठ ४ थो
हवे तीर्थंकर भगवाननी साची स्तुतिनुं स्वरूप कहेवामां आवे छे :-
जो इंदिये जिणिता णाणसहावियं मुणदि आर्द।
तं खलु जिणिदियं ते भणंति जे णिच्छित्ता साहू॥३१॥
जेनी इन्द्रियो ज्ञानस्वभावे अधिक जाणे आत्माने,
निश्चय विषे स्थित साधुओ भाखे जितेंद्रिय तेहने. ३१.*
अर्थ :- जे इन्द्रियोने जीतीने ज्ञानस्वभाव वडे अभेदत्वथी अधिक आत्माने जाणे छे तेने, जे निश्चयनयमां स्थित साधुओ छे तेओ, खरोखर जितेंद्रिय कहे छे.
जो मोहं तु जिणिता णाणसहावियं मुणदि आर्द।
तं परमदव्वियाणो वेत्ति॥३२॥
जेनी मोहने जीतीने पोताना आत्माने ज्ञानस्वभाव वडे अभेदत्वथी अधिक जाणे छे ते मुनिने परमार्थना जाणनाराओ जितमोह कहे छे.
जिदमोहस्स दु जइया खीणो होवेइ साहरस।
तइया हु खीणमोहो भणदि सो णिच्छयविदुहिं॥३३॥
- पाठ ३१ तथा ३२मां बे गाथाओ छे ते श्री समयसारनी छे.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
प्रतिक्रमण-आवश्यक
जितमोही साधु तणो वळी क्षय मोह ज्यारे थाय छे,
निश्चयविदी थकी तेहने क्षीणमोह नाम कथाय छे. उउ.
अर्थ :- जो मोहने जीत्यो छे एवा साधुने ज्यारे मोह क्षीण थई सत्तामाथी नाश थाय त्यारे निश्चयनो जाणनारा निश्चयी ते साधुने ‘क्षीणमोह’ एवा नामथी कहे छे.
पाठ ५ मो
आत्मातुं स्वरूप जाणवा आत्माना छ पदोनो पाठ
कायोत्सर्ग (काउस्सग्ग) रुपे कहेवामां आवे छे :-
(नमस्कार मंत्र बोलवो)
अनन्य शरणना आपनार एवा श्री सद्गुरुदेवने
अत्यंत भक्तिथी नमस्कार.
शुद्ध आत्मस्वरूपने पाक्या छे एवा ज्ञानीपुरुषोए नीचे कथां छे
ते छ पदने सम्यग्दर्शनना निवासनी सर्वोत्कृष्ट स्थानक कथां छे.
प्रथम पद :- ‘आत्मा छे.’ जेम घट घट आदि पदार्थो छे
तेम आत्मा पण छे. अमुक गुण होवाने लीधे जेम घट घट आदि
होवानुं प्रमाण छे, तेम स्वपरप्रकाशक एवी चैतन्यसत्तातो प्रत्यक्ष
गुण जेने विषे छे एवो आत्मा होवानुं प्रमाण छे.
बीजुं पद :- ‘आत्मा नित्य छे.’ घट पट आदि पदार्थो अमुक
काळवर्ती छे, आत्मा नित्यवर्ती छे. घटपटादि संयोगे करी थई
छे, आत्मा स्वभावे करीने पदार्थ छे; केम के तेनी उत्पत्ति माटे
कोई पण संयोगो अनुभवयोग्य थता नथी. कोई पण संयोगी
द्रव्यनी चेतनसत्ता प्रगट थवायोग्य नथी, माटे अनुत्पन्न छे.
असंयोगी होवाथी अविनाशी छे, केम के जेनी कोई संयोगथी
- श्रीमह राजचंद्रमांथी
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
उत्पत्ति न होय, तेनो कोईने विषे लय पण नहीं.
त्रीजुं पद :- ‘आत्मा कर्ता छे.’ सर्व पदार्थ अर्थक्रियासंपन्न
छे. कई न कई परिणामक्रिया सहित ज सर्व पदार्थ जोवामां आवे
छे. आत्मा पण क्रियासंपन्न छे. क्रियासंपन्न छे, माटे कर्ता छे.
कर्तापणुं त्रिविध श्री जिनदेवे विवच्युं छे. परमार्थमां स्वभावपरिणतिने
निश्चयवनुं कर्ता छे. अनुपचरित (अनुभवमां आववायोग्य
विशेष संबंधसहित) व्यवहारथी ते आत्मा द्रव्यकर्मनो कर्ता छे.
उपचारथी घर, नगर आदिनो कर्ता छे.
चोथुं पद :- ‘आत्मा भोक्ता छे.’ जे कई क्रिया छे
ते सर्व सफल छे, निरर्थक नथी. जे कई पण करवामां आवे तेनुं
ફળ भोगववामां आवे एवो प्रत्यक्ष अनुभव छे. विष उपाधीथी
विषनुं फळ; साखर उपाधीथी साखरनुं फळ; अग्निसंस्पर्शी ते
अग्निसंस्पर्शतुं फळ; हिमने स्पर्शी करवाथी हिमस्पर्शतुं फळ जेम थया
विना रहेतुं नथी, तेम कषायादि के अकषायादि जे कई पण
परिणामे आत्मा प्रवर्ते तेनुं पण फळ थवायोग्य ज छे, अने ते
थाय छे, ते क्रियानो आत्मा कर्ता होवाथी भोक्ता छे.
पांचमुं पद :- ‘आत्मा छे.’ जे अनुपचरित व्यवहारथी
जीवन कर्मनुं कर्तापणुं निरुपण कयुं, कर्तापणुं होवाथी भोक्तापणुं
निरुपण कयुं, ते कर्मनुं टळाववापणुं पण छे; केम के प्रत्यक्ष
कषायादिनुं तीव्रपणुं होय पण तेना अनभ्यासथी, तेना
अपरिचयथी, तेने उपशम करवाथी, तेनुं मंदपणुं देखाय छे, ते
क्षीण थवायोग्य देखाय छे, क्षीण थई शके छे. अने ते बंधभाव
क्षीण थई शकवायोग्य होवाथी तेथी रहित एवी जे शुद्ध
आत्मसत्ता ते रुप मोक्षपद छे.
छठ्ठुं पद :- ‘मोक्षनो उपाय छे.’ जो कई कर्मबंध मात्र
थया करे ज होय, तो तेनी निवृत्ति कोई कांइ संभवे नहीं;
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
प्रतिक्रमण-आवश्यक
[ ८ ]
पण कर्मबंधथी विपरीत स्वभाववाळी एवी ज्ञान, दर्शन, समाधि,
वैराग्य, भक्ति आदि साधनो प्रत्यक्ष छे; ए साधनो कर्मबंध
शिथिल थाय छे, उपशम पामे छे, क्षीण थाय छे. माटे ते ज्ञान,
दर्शन, संयमादि मोक्षपदना उपाय छे.
(नमस्कार मंत्र बोली कायोत्सर्ग पुरो करवो)
श्री ज्ञानीपुरुषोए सम्यग्दर्शनना मुख्य निवासभूत कथां एवा
आ छ पद अंगे संक्षेपमां जणाव्युं छे. समीपमुक्तिगामी जीवने
सहज विचारमां ते समग्रमा थवायोग्य छे, परम निश्चयरुप
जणावायोग्य छे, तेनो सर्व विलासे विस्तार थई तेना आत्मामां
विवेक थवायोग्य छे. आ छ पद अत्यंत संदेहरहित छे एम
परमपुरुषे निरुपण कयुं छे. ए छ पदोनो विवेक जीवन स्वरूप
समझवाने अर्थे कर्यो छे. अनादि स्वप्नदशाने लीधे उत्पन्न थयेलो
जीवो अहंबभाव, ममत्वभाव ते निवृत्त थवाने अर्थे आ छ
पदनी ज्ञानीपुरुषोए देशना प्रकाशी छे. ते स्वपदशाथी रहित मात्र
पोतानुं स्वरूप छे एम जो जीव परिणाम करे, तो सह्जमात्रमां
ते जागृत थई सम्यग्दर्शनने प्राप्त थाय; सम्यग्दर्शनने प्राप्त थई
स्वस्वभावमां मोक्षने पामे. कोई विनाशी, अशुद्ध अने अन्य एवा
भावने विषे तेने हर्ष, शोक, संयोग, उत्पन्न न थाय. ते विचारे
स्वस्वरूपने विषे ज शुद्धपणुं, संपूर्णपणुं, अविनाशीपणुं, अत्यंत
आनंदपणुं, अंतररहित तेना अनुभवमां आवे छे. सर्व
विषयविकार्यमां मात्र पोताने अभ्यासथी ऐक्यता थई, तेथी
केवळ पोतानुं भिन्नपणुं छे एम स्पष्ट-प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष
अपरोज्ञ तेनुं अनुभव थाय छे. विनाशी अथवा अन्य पदार्थना
संयोगने विषे तेने इष्ट-अनिष्टपणुं प्राप्त थतुं नथी. जन्म, जरा,
मरण, रोगादि बाधारहित संपूर्ण महापुरुषनुं देखाणुं निजस्वरूप
बाकी, वेदी ते कृतार्थ थाय छे. जे पुरुषोने ए छ पद समग्रमां
एवा पुरुषोना वचनने आत्मांनो निश्चय थयो छे, ते पुरुषो
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
सर्वसामान्य
जो ]
सर्व स्वरूपने पाम्या छे; आवि, व्याधि, उपाधि सर्व संगथी रहित थया छे, तथाय छे अने भाविककाळमां पण तेम ज थशे.
जे सतपुरुषोए जन्म, जरा, मरणनो नाश करवावाळो, स्वस्वरूपमां सहज अवस्थान थवानो उपदेश कह्यो छे, ते सतपुरुषोने अत्यंत भक्तिथी नमस्कार छे. तेनी निष्ठाअज करणाने नित्य प्रत्ये निरंतर स्वत्त्वमां पण आत्मस्वभाव प्रगटे छे, एवा सर्व सतपुरुषो, तेना यथार्थिक सद्दाय हृदयने विषे स्थापन रहो!
जे छ पदथी सिद्ध छे एवुं आत्मस्वरूप ते जेना वचनने अंगीकार करी सद्भावमां प्रगटे छे, जे आत्मस्वरूप प्रगटवाथी सर्वकाळ जीव संपूर्ण आनंदने प्राप्त थई निर्भय थाय छे, ते वचनना कहनार एवा सतपुरुषना गुणनी व्याख्या करवावाने अरिहंतना, केम के जेनो प्रत्युपकार न थई शके एवो परमात्मभाव ते जणे कही ऊपज्या विना मात्र निष्कारण करुणाशीलताथी आप्यो, ओम छतां पण जेणे अन्य जीवने विषे आ मारो शिष्य छे, अथवा भक्तिनो कर्ता छे, मारो मित्र छे, ओम कही जोयुं नथी, एवा जे सतपुरुष, तेने अत्यंत भक्तिअने फरी फरी नमस्कार हो!
जे सतपुरुषोए सद्गुरुनी भक्तिने निरुपण करी छे, ते भक्ति मात्र शिष्यना कल्याणने अर्थे कही छे. जे भक्तिने प्राप्त थवाथी सद्गुरुना आत्मांनी श्रेष्ठाने विषे वृत्ति रहे, अपूर्व गुण दृष्टिगोचर थई अन्य स्वच्छंद मटे, अने सहेजे आत्मबोध थाय ओम भक्तीने जे भक्तिनुं निरुपण कर्यु छे, ते भक्तिने अने ते सतपुरुषोने फरी फरी त्रिकाल नमस्कार हो!
जो कही प्रगटपणे वर्तमानमां केवज्ञाननी उत्पत्ति थई नथी, पण जेना वचनना विचारोथीने शक्तिपणे केवज्ञान छे ओम स्पष्ट भाव्युं छे, श्रद्धापणे केवज्ञान थयुं छे, विचारदशाने केवज्ञान
प्रतिक्रमण-आवश्यक
थयुं छे, इच्छादशाए केवज्ञान थयुं छे, मुख्य नयन हेतुथी केवज्ञानना वर्तते छे, ते केवज्ञान सर्व अव्याबाध सुखनुं प्रगट करनार जेना योगे सहजमात्रमां जीव पामवा योग्य थयो, ते सतपुरुषना उपकारने सर्वोत्कृष्ट भक्तिने नमस्कार हो! नमस्कार हो!
पाठ छट्ठो
श्री सद्गुरु-वंदन
अहो! अहो! श्री सद्गुरु, करुणासिंधु अपार,
आ पामर पर प्रभु कर्यु, अहो! अहो! उपकार। १.
शुं प्रभुचरण कने, धरुं, आत्माथी सो दीन;
ते तो प्रभुए आपियो, वर्तुं चरणधीन। २.
आ देहादि आजथी, वर्तुं प्रभु अधीन,
दास, दास, हूँ दास छुं, तेह प्रभुंनो दीन। ३.
पट्ट स्थानक समजावीने, भिन्न बताव्यो आप;
ज्ञान थकी तरवारवत, ए उपकार अमाप। ४.
जे स्वरूप समजाव्या विना, पाम्यो हूँ दुःख अनंत;
समजाव्युं ते पद नवुं, श्री सद्गुरु भगवंत। ५.
परमपुरुष प्रभु सद्गुरु, परम ज्ञान सुखधाम;
जेणे आप्युं ज्ञान निज, तेने सदा प्रणाम। ६.
देह छतां जेनी दशा, वर्ते देहातीत;
ते ज्ञानीना चरणमां, हो वंदन अगणित। ७.
पाठ ७ मो
सर्वसामान्य
(१) समकितनुं सारुं स्वरूप भगवाने केवुं कहुं छे ते हवे कहेवामां आवे छे. ते समजने साची श्रद्धा करवी. प्रथम मुख्य बे तत्वो जे जीव अने अजीव तेमनुं स्वरूप.
जीवो चरित्तदंसणणाणट्ठो त्ति हि ससमयमं जाण।
पोग्गलकम्मपदेसट्ठिं च तं जाण परसमयमं॥१॥
जीव चरित्त-दर्शन-ज्ञानस्थित स्वसमय निश्चय जाणवो;
स्थित कर्मपुद्गलना प्रदेशो परसमय जीव जाणवो. १.
अर्थ :- हे भव्य! जे जीव दर्शन-ज्ञान-चारित्रमां स्थित थई रह्यो छे तेने निश्चयथी स्वसमय जाण; अने जे जीव पुद्गलकर्मना प्रदेशोमां स्थित थयेल छे तेने परसमय जाण.
ववहारोऽभूदत्थो भूदत्थो देसिदो दु सुदउणो।
भूदत्तमस्सिओ खलु सम्मादिट्ठी हवदि जीवो॥११॥
व्यवहारनय अभूतार्थ छे, शुद्धनय भूतार्थ छे;
भूतार्थने आश्रित जीव सुदृष्टि निश्चय होय छे. ११.
अर्थ :- व्यवहारनय अभूतार्थ छे अने शुद्धनय भूतार्थ छे
ओम ऋषीश्वरोए दर्शायुं छे; जे जीव भूतार्थनो आश्रय करे छे
ते जीव निश्चयथी सम्यग्दृष्टि छे.
भूदत्थेणाभिगदा जीवाजीवा य पुण्णपावं च।
आसवसंवरणिज्जरबंधमोक्खं व सम्मत्तं॥१३॥
भूतार्थथी जाणेला जीव, अजीव, वळी पुण्य, पाप ने
आस्रव, संवर, निर्जरा, बंध, मोक्ष ते सम्यक्त्व छे. १३.
अर्थ :- भूतार्थ नयथी जाणेला जीव, अजीव वळी पुण्य, पाप
प्रतिक्रमण-आवश्यक
तथा आस्रव, संवर, निर्जरा, बंध और मोक्ष-ये नव तत्त्व सम्यक्त्व हैं।
जो परसदि अप्पाणं अववदुद्धं अण्णण्ण णियदं।
अविसेसमसुंजत्तं तं सुद्धणयं वियाणिहि॥१४॥
अबद्धस्पृष्ट, अनन्य ये जे निश्चय दोषे आत्मने,
अविशेष, असंसृक्त, तेने शुद्धनय तुं जाणजे. १४.
अर्थ :-जे नय आत्माने बंध रहित ने परना स्पर्श रहित,
अनन्यपणा रहित, यथार्थता रहित, विशेष रहित, अन्यना संयोग
रहित-एवा पांच भावरूप देखे छे तेने, हे शिष्य! तुं शुद्धनय
जाण.
जो परसदि अप्पाणं अववदुद्धं अण्णण्णमविसेसं।
अपदेसत्तमसंजुत्तं परसवि जिणसाणं सव्वं॥१५॥
अबद्धस्पृष्ट, अनन्य, जे अविशेष दोषे आत्मने,
ते द्रव्य तेम ज भाव जिनशासनना सकल देखे खरे. १५.
अर्थ :-जे पुरुष आत्माने अबद्धस्पृष्ट, अनन्य, अविशेष
(तथा उपलक्षणथी नियत अने असंयुक्त) देखे छे ते सर्व
जिनशासनने देखे छे,-जे के जिनशासन बाह्य द्रव्यभूत तेम ज
अभ्यंतर ज्ञानरूप भावभूतनां जाण.
सव्वे भावे जत्ता पच्चक्खाई परं ति णादूणं।
तम्हा पच्चक्खाणं णाणं णियमा मुणेदव्वं॥३४॥
सो भावनने पर जाणीने पच्चक्खाण भावोनुं करे.
तेथी नियमथी जाणवुं के ज्ञान प्रत्याख्यान छे. ३४.
अर्थ :-जेथी ‘पोताना सिवाय सर्व पदार्थ पर छे’ एम
जाणीने प्रत्याख्यान करे छे-त्यागे छे, तेथी, प्रत्याख्यान ज्ञान ज
श्री दिगंबर जैन स्वाध्याय मंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३५४२५०
[सर्वसामान्य]
ने एम नियमथी जाणवुं, पोताना ज्ञानमां त्यागनुंय अवस्था ते
ज प्रत्याख्यान छे, बीजुं कांई नथी.
अहमेक्को खलु सुद्धो दंसणणाणमओ सदारूवी।
ण वि अत्थि मण्ण किंचि वि अण्णं परमाणुमेत्तं पि॥२८॥
हूँ एक, शुद्ध, सदा अरूपी, ज्ञानदर्शनमय खरे;
कांई अन्य ते मारे जरी परमाणुमात्र नथी अरे! २८.
अर्थ :-दर्शनज्ञानचारित्ररूप परिणमेला आत्मा एम जाणे
छे के : निश्चयथी हूँ एक छुं, शुद्ध छुं, दर्शनज्ञानमय छुं, सदा अरूपी
छुं; कांई पण अन्य परद्रव्य परमाणुमात्र पण मारे नथी ए
निश्चय छे.
ववहारेण दु एदे जीवस्स हवंति वण्णमादीया।
गुपदोगांता भावा ण दु केई णिच्छयणयस्स॥६३॥
वर्णादि गुणस्थानमां भावो जीवना व्यवहारथी,
पण कोई ओ ए भावो नथी आत्मा तणा निश्चयथी. ६३.
अर्थ :-आ वर्णोथी मांडीने गुणस्थान पर्यंत भावो कहेवामां
आवता ते व्यवहारनयथी तो जीवना छे (मात्र सूत्रमां कहा छे),
परंतु निश्चयनयना मतमां तेमनामां कोई पण जीवना नथी.
(२) जीव परनो कर्ता नथी पण पोताना भावोनो कर्ता छे
बतावतुं स्वरूप :-
ण वि कुव्वदि कम्मगुणे जीवो कम्मं तहेव जीवगुणे।
अण्णोण्णणिमित्तेण दु परिणामं जाण दोण्हं पि॥८१॥
एदेण कारणेण दु कत्ता आदा सएण भावेण।
पोग्गलकम्मसकदाणं ण दु कत्ता सव्वभावाणं॥८२॥
श्री दिगंबर जैन स्वाध्याय मंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३५४२५०
प्रतिक्रमण-आवश्यक
जीव कर्मगुणांनो करतो नथी, नहि जेवगुणां कर्मनां;
अन्योन्यना निमित्तथी परिणाम बेहुं तणा बने. ८१.
ए कारणे आत्मा खरे कर्ता खरे निज भावथी;
पुद्गलकर्मकृत सर्व भावोनो कांई कर्ता नथी. ८२.
अर्थ :-जीव कर्मना गुणोनो करतो नथी तेम ज कर्म जीवना
गुणोनो करतो नथी; परंतु परस्परना निमित्तथी बन्नेना परिणाम थाय छे।
आ कारणे आत्मा पोताना ज भावनी कर्ता (कहेवामां आवे) छे
परंतु पुद्गलकर्मथी करवामां आवेला सर्व भावोनो कर्ता नथी।
णिल्लयणयस्स एवं आदा अप्पाणमेव हि करेदि।
वेदयदि पुणो तं चेव जाण अत्ता दु अत्ताणं॥८३॥
आत्मा खरे निजने ज ओ अंतथ्य निश्चयनय तणुं,
वळी भोगवे निजने ज आत्मा एम निश्चय जाणवुं. ८३.
अर्थ :-निश्चयनयनो एम मत छे के आत्मा पोताना ज करे
छे अने वळी आत्मा पोताना ज भोगे छे एम छे शिष्य! तुं
जाण.
उवओगस्स अणाई परिणामा तिण्णि मोहत्तस्स।
मिच्छत्तं अण्णाणं अविरदिभावो ण णादव्वो॥८८॥
छे मोहभूत उपयोगना परिणाम त्रण अनादिना,
-मिथ्यात्व ने अज्ञान, अविरतिभाव ओ त्रण जाणवा. ८८.
अर्थ :-अनादिथी मोहभूत होवाथी उपयोगना अनादिना
मांडीने त्रण परिणाम छे; ते मिथ्यात्व, अज्ञान अने अविरतिभाव
(ए त्रण) जाणवा.
एदेसु उवओगो णिव्विण्णो गिरेज्जणो भावो।
जं सो करेदि भावे उवओगो तस्स सो कत्तो॥९०॥
श्री दिगंबर जैन स्वाध्याय मंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३५४२५०
निश्चित रूप से, यहाँ जैन धार्मिक/स्वाध्याय पुस्तिका के पृष्ठों का शुद्ध देवनागरी में पाठ है:
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३९४२५०
१६ /
[ सर्वसामान्य
एनाथी औं उपभोग त्रणविध, शुद्ध निर्मळ भाव जे;
जे भाव कर्इ पण करे, ते भावंनो कर्ता बने. ८०.
अर्थ :-अनादिकी आ त्रण प्रकार परिभ्रमणकारी होवाथी,
आत्मांनो उपयोग—जोके (शुद्धनयथी) ते शुद्ध, निरंजन (एक)
भाव छे तोपण—त्रण प्रकारनो थयो थको ते उपयोग जे
(विकारी) भावनो पोते करे छे ते भावनो ते कर्ता थाय छे.
जे कुणदि भावमादा कत्तो सो होदि तरस भावस्स।
कम्मत्तं परिणमदे तह्सि सयं पोग्गल दव्वं॥६१॥
जे भाव जीव करे अरे! जीव तेदनो कर्ता बने;
कर्ता थतां, पुद्गल स्वयं त्यां कर्मरूपे परिणमे. ८१.
अर्थ :-आत्मा जे भावनो करे छे ते भावनो ते कर्ता थाय
छे; ते कर्ता थतां पुद्गलद्रव्य पोतानी मेळे कर्मरूपे परिणमे छे.
जदि सो परदव्वणि व करेज्ज णियमेण तम्मओ होज्ज।
जम्हा ण तम्मओ तेण सो ण तेसिं हवदि कत्ता॥६६॥
परद्रव्यने जीव जो करे तो जरूर तन्मय ते बने,
पण ते नथी तन्मय अरे! तेथी नहीं कर्ता करे. ८८.
अर्थ :-जो आत्मा परद्रव्यने करे तो ते नियमथी तन्मय
अर्थात् परद्रव्यमय थर्इ जाय; परंतु तन्मय नथी तेथी ते तेमनो
कर्ता नथी.
जं भावं सुहमसुहं चेदा आदा स तरस खलु कत्ता।
तं तरस होदि कम्मं सो तरस दु वेदयगो अप्पा॥१०२॥
जे भाव जीव करे शुभाशुभ तेहनो कर्ता खरे,
तेनुं बने ते कर्म, आत्मा तेहनो वेदक बने. १०२.
अर्थ :-आत्मा जे शुभ के अशुभ (पोताना) भावनो करे छे
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३९४२५०
प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
[ १०
ते भावनो ते खरेज कर्ता थाय छे, ते (भाव) तेनुं कर्म थाय
छे अने ते आत्मा तेनो (ते भावरूप कर्मनो) भोक्ता थाय छे.
जो जम्हि गुणे दव्वे सो अण्णदि दु ण संकमदि दव्वे।
सो अण्णसंकरंतो कह तं परिणामए दव्वं॥१०३॥
जे द्रव्य जे गुण-द्रव्यमां, नहि अन्य द्रव्ये संक्रमे;
असंख्यमां ते केम अन्य परिणामे द्रव्यने? १०३.
अर्थ :-जे वस्तु (अर्थात् द्रव्य) जे द्रव्यमां अने गुणमां वर्ते
छे ते अन्य द्रव्यमां तथा गुणमां संक्रामक पामती नथी (अर्थात्
बदलाइने अन्यमां भळी जती नथी); अन्यरूपे संक्रामक नहि पामी
थकी ते (वस्तु), अन्य वस्तुने केम परिणामवी शके?
जे कुणदि भावमादा कत्तो सो होदि तरस कम्मस्स।
णाणिसस स णाणमओ अण्णाणिसस अण्णाणिस॥१२६॥
जे भावनो आत्मा करे, कर्ता बने ते कर्मनो;
ते ज्ञानमय छे ज्ञानीनो, अज्ञानमय अज्ञानीनो. १२६.
अर्थ :-आत्मा जे भावनो करे छे ते भावरूप कर्मनो ते कर्ता
थाय छे; ज्ञानीने तो ते भाव ज्ञानमय छे अने अज्ञानीने
अज्ञानमय छे.
णाणमया भावाओ णाणमओ चेव जायदे भावो।
जम्हा तम्हा णाणिसस भावा हु णाणमया॥१२८॥
अण्णाणमया भावा अण्णाणमओ चेव जायदे भावो।
जम्हा तम्हा अण्णाणिसस भावा अण्णाणमया॥१२६॥
वळी ज्ञानमय जो भावमांथी ज्ञानभाव ज दीपजे,
ते कारणे ज्ञानी तणा सो भाव ज्ञानमयथी भरे; १२८.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
१८ /
[ सर्वसामान्य
अज्ञानमय जो भावथी अज्ञानभाव ज दीपजे,
ते कारणे अज्ञानीना भाव अज्ञानमय ज बने. १२८.
अर्थ :-कारण के ज्ञानमय भावमांथी ज्ञानमय ज भाव
उत्पन्न थाय छे तेथी ज्ञानीना सर्व भावो खरेज ज्ञानमय ज
होय छे. अने, कारण के अज्ञानमय भावमांथी अज्ञानमय ज भाव
उत्पन्न थाय छे तेथी अज्ञानीना भावो अज्ञानमय ज होय छे.
कणयमय भावाओ जायदे कुंडलदाओ भावा।
अययमया भावाओ जह जायदे हु कडयादी॥१३०॥
अण्णाणमया भावा अण्णाणमओ विव जायदे।
णाणिसस दु णाणमया सव्वे भावा होति॥१३१॥
जेम कनकमय जो भावमांथी कुंडलदिक दीपजे,
पण लोहमय जो भावथी कटकादिक भावो नीपजे; १३०.
त्यम भाव बहुविध दीपजे अज्ञानमय अज्ञानीने,
पण ज्ञानीने तो सर्व भावो ज्ञानमय एम ज बने. १३१.
अर्थ :-जेम सुवर्णमय भावमांथी सुवर्णमय कुंडल वगैरे भावो
थाय छे, तेम अज्ञानीने (अज्ञानमय भावमांथी) अनेक प्रकारना
अज्ञानमय भावो थाय छे अने ज्ञानीने (ज्ञानमय भावमांथी) सर्व
ज्ञानमय भावो थाय छे.
(३) पुण्य अने पापनुं स्वरूप
कम्ममहं कुसीलं सुहकम्मं चावि जाणह सुसीलं।
कह तं होदि सुसीलं जं संसारं पवेसदि॥१४५॥
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
प्रतिक्रमण-आवश्यक
[१६
है कर्म अशुभ कुशील का ने जाणो सुशीला शुभकर्मना।
ते केम होय सुशीला जे संसारमां दाखला करे? १४५.
अर्थ :-अशुभ कर्म कुशीला है (=खराब है) और शुभ कर्म सुशीला है (=साधु) ऐसा तुम जानो! तो सुशीला कैसे होय के जे (जीवने) संसारमां प्रवेश करावे है?
सोवण्णपि पि गिव्वंतं वंदियं कालायस पि जह पुरिसं।
वंदियं एवं जीवं सुहमुहं वा कदं कम्मं॥१४६॥
जयम लोहत्तुं तय कनकनुं जेजर जकड़े पुरुषने,
एवी रीते शुभ के अशुभ कृत कर्म बांधे जीवने. १४६.
अर्थ :-जेम सुवर्णनी बेड़ी पण पुरुषने बांधे है अने लोहानी पण बांधे है, तेवी रीते शुभ तेम ज अशुभ करेलुं कर्म जीवने (अविशेषपणे) बांधे है.
परमट्ठि दु अट्ठो जो कुणदि तवं वदं च धारेदि।
तं सव्वं वालव्वदं वंति सव्वण्णू॥१४२॥
परमार्थमां अस्थित जे तप करे, व्रतने धरे,
सद्बुद्धु ते तप बाळ ने व्रत बाळ सर्वज्ञो कहे. १४२.
अर्थ :-परमार्थमां अस्थित एवो जे जीव तप करे है तथा व्रत धारण करे है, तेनां ते सर्व तप अने व्रतने सर्वज्ञो बाळतप अने बाळव्रत कहे है.
वदणियमणि भरंता सीलणिणो तह तवं च कुव्वंता।
परमट्ठवाहिरा जे णिव्वणं ते ण विंदंति॥१४३॥
व्रतनियमने धारे भले, तपशीलने पण आचरे,
परमार्थथी जे बाह्य ते निर्वाणप्राप्ति नहीं करे. १४३.
अर्थ :-व्रत अने नियमो धारण करता होवा छतां तेम ज
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
[२०]
[सर्वसामान्य
शील अने तप करता होवा छतां जेओ परमार्थथी बाह्य है (अर्थात् परम पदार्थरूप ज्ञाननो एटले के ज्ञानस्वरूप आत्माने जेमने श्रद्धान नहीं) तेओ निर्वाणने पामता नथी.
परमट्ठवाहिरा जे ते अण्णाण पुण्णमिच्छंति।
संसारगमणहेदु पि मोक्खहेदु अजाणंता॥१४४॥
परमार्थबाह्य जीवो अरे! जाणो न हेतु मोक्षनो,
अज्ञानथी ते पुण्य इच्छे हेतु जे संसारनो. १४४.
अर्थ :-जेओ परमार्थथी बाह्य है तेओ मोक्षना हेतुने नहि जाणता थका—जोके पुण्य संसारगमननो हेतु है तोपण— अज्ञानथी पुण्यने (मोक्षनो हेतु जाणीने) इच्छे है.
सो सव्वण्णदंसी कम्मरण णियरेणाच्छण्णो।
संसारसमावण्णो ण विजाणदि सव्वो सव्वं॥१४०॥
ते सर्वज्ञानी-दर्शी पण निज कर्मरज-आच्छादने,
संसारप्राप्त न जाणतो ते सर्व रीते सर्वने. १४०.
अर्थ :-ते आत्मा (स्वभावथी) सर्वने जाणनारो तथा देखनारो है तोपण पोताना कर्मरजथी परडाओ-व्याप्त थयो-थको संसारने प्राप्त थयेलो ते सर्व प्रकारे सर्वने जाणतो नथी.
(४) आस्रवनुं स्वरूप
[जीवमां थता विकारी भावो (आस्रव) छोडवा लायक है एम बतानवनुं स्वरूप]
मिच्छत्तं अविरमणं कसाओगा य सण्णसण्णा दु।
बहविहभेया जीवे तस्सेव अण्णोण्णपरिणामा॥१६४॥
णाणावरणदीवस्स दु कम्मस्स कारणं होदि।
तेसिं पि होदि जीवो य रमदोसादिभाकरी॥१६५॥
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
[२१]
प्रतिक्रमण-आवश्यक
मिथ्यात्व ने अविरत, कषायो, योग संज्ञा असंज्ञा छे,
ए विविध भेद भेदामां, जीवना अनन्य परिणाम छे; १६४.
वळी तेह ज्ञानावरणादिक कर्मनां कारण बने,
ने तेमनुं पण जीव बने ज रागद्वेषादिक करे. १६५.
अर्थ :-मिथ्यात्व, अविरम, कषाय अने योग—आ आस्रवो संज्ञ (अर्थात् चेतनना विकार) पण है अने असंज्ञ (अर्थात् पुद्गलना विकार) पण है. विविध भेदवाळा आस्रवो—के जेओ जीवमां उत्पन्न थाय है तेओ—जीवना ज अनन्य परिणाम है.
वळी आस्रवो ज्ञानावरणादि कर्मनुं कारण (निमित्त) थाय है अने तेमने पण (अर्थात् असंज्ञ आस्रवने पण कर्मबंधननुं निमित्त थवामां) रागद्वेषादि भाव करनारो जीव कारण (निमित्त) थाय है.
जाव ण वेदि विसेसं तु आदासवणो दोण्हु वि।
अण्णाणी ताव दु सो कोहादिसु वट्टदे जीवो॥६६॥
कोहादिसु वट्टंतस्स सव्वरिसीहो॥६७॥
जीवसेवंधो भणिदो खलु सव्वरिसीहो॥६७॥
आत्मा अने आस्रव तणो ज्यां भेद जीव जाणे नहीं,
क्रोधादिमां स्थिति त्यां त्यां अज्ञानी एवा जीवनी.
जीव वर्त्ततां क्रोधादिमां संचय कर्मनो थाय छे,
सहु सर्वदर्शी आ रीते बंधन कहे छे जीवने. ६७.
अर्थ :-जेम जीव सुधी आत्मा अने आस्रव—ए बन्नेना तफावत अने भेदने जाणतो नथी त्यां सुधी ते अज्ञानी रह्यो थको क्रोधादिक आस्रवोमां प्रवर्त्ते नथी; क्रोधादिकमां वर्त्तता तेने कर्मनो संचय थाय है. अरेपर आ रीते जीवनो बंधन सहु सर्वज्ञोओ कह्यो है.
जइया इमेण जीवो अप्पणो आसवण य तहेव।
णादं होदि विसेसंतरं तु तइया ण बंधो॥६८॥
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३९४२५०
२२ /
[ सर्वसामान्य
आ जव्व जारे आसवओ तेण णिज्ज आत्तमा तणुं
जाणे विसेशांतरे, तदा बंधनं न ही तेन न तु. ७१.
अर्थ :-ज्यारे आ जीव आत्माना अने आसवना तफावतने
भले जाणे त्यारे तेने बंध थतो नथी.
णादुण आसवणं असुचित्तं च विवरीयभावं च।
दुक्खस्स कारणं ति य ततो णिव्वत्ति जीवो॥७२॥
अशुचिपणूं, विपरीतता अने आसवनां जाणीने,
वळी जाणीने दुःखकारण, एथी निवर्तन जीव करे. ७२.
अर्थ :-आसवोनुं अशुचिपणूं अने विपरीतपणुं तथा तेओ
दुःखनां कारण छे एम जाणीने जीव तेमनाथी निवृत्ति करे छे.
जीवोणिव्वदा एदु असुत्तं अणिच्चा तहा असरणा व।
दुक्खा दुक्खफल ति य णादुण णिव्वत्तई॥७४॥
आ सर्व जीवणिवद्ध, अशुद्ध, अशरणहीन, अनित्य छे,
अने दुःख, दुःखभळ जाणीने एनाथी जीव पाछो वळे. ७४.
अर्थ :-आ आसवो जीवनी साथे निबद्ध छे, अशुद्ध छे, अनित्य
छे तेम ज अशरण छे, वळी तेम ज दुःखरूप छे, दुःख जे जेमनुं फळ
छे एवा छे, -एवुं जाणीने ज्ञानी तेमनाथी निवृत्ति करे छे.
(५) संवरनुं स्वरूप
[जीवना शुभाशुभ भावो केम एककाळवा ते बतावनानुं स्वरूप]
उवओगे उवओगो कोहाइसु णत्थि ते उवओगो।
कोहो चेव हि उवओगे णत्थि खलु कोहो॥१८९॥
उपयोगमां उपयोग, को उपयोग नहि क्रोधादिमां,
छे क्रोध कोइ मळी ज, निश्चय कोइ नहि उपयोगमां. १८९.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३९४२५०
[ प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
/ २३
अर्थ :-उपयोगमां उपयोग छे, क्रोधादिकमां कोइ उपयोग
नथी; वळी क्रोध क्रोधमां ज छे, उपयोगमां निश्चयथी क्रोध नथी.
तह कम्मोदयवित्तो ण जहदि णु गाणीणु॥१८९॥
जेम अग्निनत सुवर्ण पण निज स्वर्णभाव नहीं तजे,
त्यम कर्मोदयत पण पण ज्ञानीपणुं नतजे. १८९.
अर्थ :-जेम सुवर्ण अग्निनो तप्त थयुं थकुं पण तेना
सुवर्णपणाने छोडतुं नथी तेम ज्ञानी कर्मना उदयथी तप्त थयो थको
पण ज्ञानीपणाने छोडतो नथी.
सुद्धं तु वियाणंतो सुद्धं चेवप्पयं लहदि जीवो।
जाणंतो दु असुद्धं असुद्धमेवप्पयं लहदि॥१९८॥
जे शुद्ध जाणे आत्मने ते शुद्ध आत्म ज मेळवे;
अशुद्ध जाणे आत्मने अशुद्ध आत्म ज ते लहे. १९८.
अर्थ :-शुद्ध आत्माने जाणतो-अनुभवतो जीव शुद्ध आत्माने
ज पामे छे अने अशुद्ध आत्माने जाणतो-अनुभवतो जीव अशुद्ध
आत्माने ज पामे छे.
अप्पाणमप्पणा रुंधिऊण दोण्णुपओगमेसु।
दंसणणाणम्हि ठिदा इव्वाविरो व अण्णम्हि॥१९८॥
जो सव्वसंगमुक्को झायदि अप्पाणमप्पणो अप्पा।
ण वि कम्मं णोकम्मं चेदा चित्तदि एव्वत्तं॥१९९॥
अप्पाणं झाणंतो दंसणणाणओ अण्णमण्णो।
लहदि अहिरेण अप्पामेव सो कम्मविमुक्कं॥१९९॥
पुष्पामपायोगथी रोकीने निज आत्मामा आत्मा थई,
दर्शन ज्ञानने धरी, परद्रव्येच्छा परिहरी. १९८.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३९४२५०
२४ /
[ सर्वसामान्य
जे सर्वसंगविमुक्त, ध्यावे आत्मने आत्मा वडे,
-नहि कर्म के नोकर्म, चेतक चेततो एकत्वने. १९८.
ते आत्म ध्यातो, ज्ञानदर्शनमय, अनन्यमयी खरे,
बस अल्प काळे कर्मथी प्रविमुक्त आत्माने वरे. १९८.
अर्थ :-आत्माने आत्मा वडे जे पुण्य-पापशुभरूप
योगोथी रोकीने दर्शनज्ञानमां स्थित थयो थको अने अन्य (वस्तु)नी
संगथी विरमो थको, जे आत्मा, (झंझारहित थवाथी) सर्व
संगथी रहित थयो थको, (पोताना) आत्माने आत्मा वडे ध्यावे
छे-कर्म अने नोकर्मने ध्यातो नथी, (पोते) 'चेतयिता (होवाथी)
एकत्वने ज चेतवे छे-अनुभवे छे, ते (आत्मा) आत्माने
ध्यातो, दर्शनज्ञानमय अने अनन्यमय थयो थको अल्प काळमां ज
कर्मथी रहित आत्माने पामे छे.
(६) निर्जरानुं स्वरूप
[संवरपूर्वक जे पूर्वना विकारी भावोने तथा पूर्व बांधेला कर्मोने टाळे छे
तेने निर्जरा कहे छे, ते बतावनानुं स्वरूप.]
उदयवित्तानो विविहो कम्मणो तुण्णिदो जिव्वरहिं।
ण दु ते मज्झ सहावा जाणगभावो दु अहमेक्को॥१८८॥
कर्मो तणो जे विविध उदयविपाक जिव्वरहनो
ते नथी जो स्वभावो छे नहि, हूँ एक ज्ञायकभाव छुं. १८८.
अर्थ :-कर्मोना उदयमनो विपाक (फळ) जिनवरोए अनेक
प्रकारनो वर्णव्यो छे ते मारा स्वभावो नथी; हूँ तो एक
ज्ञायकभाव छुं.
१. चेतयिता = चेतना; जाणनार-जाणनार.
२. अनन्यमय = अन्यमय नहि होवो.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 394250
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५०
प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
(६) निर्जरानुं स्वरूप
उदयविवागो विविहो कम्माणं वण्णिदो जिणवरेहिं। ण दु ते मज्झ सहावा जाणगभावो दु अहमेक्को॥१६८॥ कर्मो तणो जे विविध उदयविपाक जिनवर वर्णव्यो,
१. चेतयिता = चेतनार; देखनार–जाणनार.
२. अनन्यमय = अन्यमय नहि एवो.
पोग्गलकम्मं रागो तस्स विवागोदओ हवदि एसो। ण दु एस मज्झ भावो जाणगभावो हु अहमेको॥१६६॥ पुद्गलकरमरूप रागनो ज विपाकरूप छे उदय आ,
आ छे नहीं मुज भाव, निश्चय एक ज्ञायकभाव छुं. १९९. अर्थ :–राग पुद्गलकर्म छे, तेनो विपाकरूप उदय आ छे, आ मारो भाव नथी; हूँ तो निश्चयथी एक ज्ञायकभाव छुं. एवं सम्मद्दिट्ठी अप्पाणं मुणदि जाणगसहावं। उदयं कम्मविवागं च मुयदि तच्चं वियाणंतो॥२००॥ सुदृष्टि ए रीत आत्मने ज्ञायकस्वभाव ज जाणतो, ने उदय कर्मविपाकरूप ते तत्त्वज्ञायक छोडतो. २००. अर्थ :–आ रीते सम्यदृष्टि आत्माने (पोताने) ज्ञायकस्वभाव जाणे छे अने तत्त्वने अर्थात् यथार्थ स्वरूपने जाणतो थको कर्मना विपाकरूप उदयने छोडे छे.
परमाणुमित्तयं पि हु रागादीणं तु विज्ञ्जदे जस्स। ण वि सो जाणदि अप्पाणयं तु सव्वागमधरो वि॥२०१॥ अणुमात्र पण रागादिनो सद्भाव वर्ते जेहने,
ते सर्वआगमधर भले पण जाणतो नहि आत्मने. २०१. अर्थ :–खरेखर जे जीवने परमाणुमात्र—लेशमात्र—पण रागादिक वर्ते छे ते जीव भले सर्व आगम भणेलो होय तोपण आत्माने नथी जाणतो.
मज्झं परिग्गहो जदि तदो अहमजीवदं तु गच्छेज्ज। णादेव अहं जम्हा तम्हा ण परिग्गहो मज्झ॥२०८॥ परिग्रह कदी मारो बने तो हूँ अजीव बनुं खरे, हूँ तो खरे ज्ञाता ज, तेथी नहि परिग्रह मुज बने. २०८. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
अर्थ :–जो परद्रव्य-परिग्रह मारो होय तो हूँ अजीवपणाने पामुं, कारण के हूँ तो ज्ञाता ज छुं तेथी (परद्रव्यरूप) परिग्रह मारो नथी.
छिजदु वा भिज्रदु वा णिजदु वा अहव जादु विप्पलयं। जम्हा तम्हा गच्छदु तह वि हु ण परिग्गहो मज्झ॥२०६॥ छेदाव, वा भेदाव, को लई जाव, नष्ट बनो भले,
वा अन्य को रीत जाव, पण परिग्रह नथी मारो खरे. २०९. अर्थ :–छेदाई जाओ, अथवा भेदाई जाओ, अथवा कोई
लई जाओ, अथवा नष्ट थई जाओ, अथवा तो गमे ते रीते जाओ, तोपण खरेखर परिग्रह मारो नथी.
अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो णाणी य णेच्छदे धम्मं। अपरिग्गहो दु धम्मस्स जाणगो तेण सो होदि॥२१०॥ अनिच्छक कह्यो अपरिग्रही, ज्ञानी न ईच्छे पुण्यने, तेथी न परिग्रही पुण्यनो ते, पुण्यनो ज्ञायक रहे. २१०. अर्थ :-अनिच्छकने अपरिग्रही कह्यो छे अने ज्ञानी धर्मने (पुण्यने) ईच्छतो नथी, तेथी ते धर्मनो परिग्रही नथी, (धर्मनो) ज्ञायक ज छे.
अपरिग्गहो अणिच्छो भणिदो णाणी य णेच्छदि अधम्मं। अपरिग्गहो अधम्मस्स जाणगो तेण सो होदि॥२११॥ अनिच्छक कह्यो अपरिग्रही, ज्ञानी न ईच्छे पापने, तेथी न परिग्रही पापनो ते, पापनो ज्ञायक रहे. २११. अर्थ :–अनिच्छकने अपरिग्रही कह्यो छे अने ज्ञानी अधर्मने (पापने) ईच्छतो नथी, तेथी ते अधर्मनो परिग्रही नथी, (अधर्मनो) ज्ञायक ज छे.
सम्माद्दिट्ठी जीवा णिस्संका होंति णिब्भया तेण। सत्तभयविप्पमुक्का जम्हा तम्हा दु णिस्संका॥२२८॥ सम्यक्त्ववंत जीवो निःशंकित, तेथी छे निर्भय अने छे सप्तभयप्रविमुक्त जेथी, तेथी ते निःशंक छे. २२८. अर्थ :–सम्यदृष्टि जीवो निःशंक होय छे तेथी निर्भय होय छे; अने कारण के सप्त भयथी रहित होय छे तेथी निःशंक होय छे (–अडोल होय छे).
जो चत्तारि वि पाए छिंददि ते कम्मबंधमोहकरे। सो णिस्संको चेदा सम्मादिट्ठी मुणेदव्वो॥२२६॥ जे कर्मबंधनमोहकर्ता पाद चारे छेदतो,
चिमूर्ति ते शंकारहित समकितदॅष्टि जाणवो. २२९. अर्थ :-जे *चेतयिता, कर्मबंध संबंधी मोह करनारा (अर्थात् जीव निश्चयथी कर्म वडे बंधायो छे एवो भ्रम करनारा) मिथ्यात्वादि भावोरूप चारे पायाने छेदे छे, ते निःशंक सम्यदृष्टि जाणवो.
जो दुण करेदि कंखं कम्मफलेसु तह सव्वधम्मेसु। सो णिक्कंखो चेदा सम्मादिट्ठी मुणेदव्वो॥२३०॥ जे कर्मफळ ने सर्व धर्म तणी न कांक्षा राखतो, चिमूर्ति ते कांक्षारहित समक्तिदृष्टि जाणवो. २३०. अर्थ :–जे चेतयिता कर्मोनां फळो प्रत्ये तथा सर्व धर्मो प्रत्ये कांक्षा करतो नथी ते निष्कांक्ष सम्यदृष्टि जाणवो. जो ण करेदि दुगुंछं चेदा सव्वेसिमेव धम्माणं। सो खलु णिव्विदिगिच्छो सम्मादिट्ठी मुणेदव्वो॥२३१॥ * चेतयिता = चेतनार; जाणनार–देखनार; आत्मा.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
सौ कोई धर्म विषे जुगुप्साभाव जे नहि धारतो,
चिन्मूर्ति निर्विचिकित्स समकितदृष्टि निश्चय जाणवो. २३१. अर्थ :–जे चेतयिता बधाय धर्मो (वस्तुना स्वभावो) प्रत्ये जुगुप्सा (ग्लानि) करतो नथी ते निश्चयथी निर्विचिकित्स (-विचिकित्सादोष रहित) सम्यग्दष्टि जाणवो.
जो हवदि असम्मूढो चेदा सद्दिगि सव्वभावेसु।
सो खलु अमूढदिट्ठी सम्मादिट्ठी मुणेदव्बो॥२३२॥ संमूढ नहि जे सर्व भावे,-सत्यदृष्टि धारतो,
ते मूढदृष्टिरहित समक्तिदृष्टि निश्चय जाणवो. २३२. अर्थ :–जे चेतयिता सर्व भावोमां अमूढ छे—यथार्थ दृष्टिवाळो छे, ते खरेखर अमूढदृष्टि सम्यग्दष्टि जाणवो.
जो सिद्धभत्तिजुत्तो उवगूहणगो दु सव्वधम्माणं। सो
उवगूहणकारी सम्मादिट्ठी मुणेदव्वो॥२३३॥
जे सिद्धभक्तिसहित छे, उपगृहक छे सौ धर्मनो,
चिन्मूर्ति ते उपगृहनकर समकितदृष्टि जाणवो. २३३. अर्थ :-जे (चेतयिता) सिद्धनी (शुद्धात्मानी) भक्ति सहित छे अने पर वस्तुना सर्व धर्मोने गोपवनार छे (अर्थात् रागादि परभावोमां जोडतो नथी) ते उपगूहनकारी सम्यग्दष्टि जाणवो. उम्मग्गं गच्छंतं सगं पि मग्गे ठवेदि जो चेदा। सो ठिदिकरणाजुत्तो सम्मादिट्ठी मुणेदव्वो॥२३४॥ उन्मार्गगमने स्वात्मने पण मार्गमां जे स्थापतो, चिन्मूर्ति ते स्थितिकरणयुत समकितदृष्टि जाणवो. २३४. अर्थ :-जे चेतयिता उन्मार्गे जता पोताना आत्माने पण मार्गमां स्थापे छे, ते स्थितिकरणयुक्त (स्थितिकरणगुण सहित) सम्यग्दष्टि जाणवो.
जो कुणदि वच्छलत्तं तिण्हं साहूण मोक्खमग्गम्हि। सो वच्छलभावजुदो सम्मादिट्ठी मुणेदब्बो॥२३५॥ जे मोक्षमार्गे “साधुत्रयनुं वत्सलत्व करे अहो!
चिमूर्ति ते वात्सल्ययुत समकितदृष्टि जाणवो. २३५. अर्थ :–जे (चेतयिता) मोक्षमार्गमां रहेला सम्यग्दर्शन–ज्ञान– चारित्ररूपी त्रण साधको–साधनो प्रत्ये (अथवा व्यवहारे आचार्य, उपाध्याय अने मुनि–ए त्रण साधुओ प्रत्ये) वात्सल्य करे छे, ते वत्सलभावयुक्त (वत्सलभाव सहित) सम्यग्दष्टि जाणवो. विजारहमारूढो मणोरहपहेसु भमइ जो चेदा।
सो जिणणाणपहावी सम्मादिट्ठी मुणेदब्बो॥२३६॥ चिमूर्ति मन-रथपंथमां विद्यारथारूढ घूमतो,
ते जिनज्ञानप्रभावकर समकितदृष्टि जाणवो. २३६.
अर्थ :–जे चेतयिता विद्यारूपी रथमां आरूढ थयो थको (—चड्यो थको) मनरूपी रथ-पंथमां (अर्थात् ज्ञानरूपी जे रथने चालवानो मार्ग तेमां) भ्रमण करे छे, ते जिनेश्वरना ज्ञाननी प्रभावना करनारो सम्यग्दष्टि जाणवो.
(७) बंधनुं स्वरूप
[जीवने रागद्वेषथी बंध थाय छे; माटे बंध छोडवा लायक छे, ते बतावनारुं स्वरूप]
जो मण्णदि हिंसामि य हिंसिज्जामि य परेहिं सत्तेहिं। सो मूढो अण्णाणी णाणी एत्तो दु विवरीदो॥२४७॥ जे मानतो–हूँ मारुं ने पर जीव मारे मुजने,
ते मूढ छे, अज्ञानी छे, विपरीत एथी ज्ञानी छे. २४७. अर्थ :–जे एम माने छे के “हूँ पर जीवोने मारुं छुं (–हणुं Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५०
[ सर्वसामान्य
छुं) अने पर जीवो मने मारे छे”, ते मूढ (–मोही) छे, अज्ञानी छे, अने आनाथी विपरीत (अर्थात् आवुं नथी मानतो) ते ज्ञानी छे.
जो ण मरदि ण य दुहिदो सो वि य कम्मोदएण चेव खलु। तम्हा ण मारिदो णो दुहाविदो चेदि ण दु मिच्छा॥२५८॥ वळी नव मरे, नव दुखी बने, ते कर्मना उदये खरे,
“में नव हण्यो, नव दुःखी कर्यो”–तुज मत शुं नहि मिथ्या खरे? अर्थ :–वळी जे नथी मरतो अने नथी दुःखी थतो ते पण खरेखर कर्मना उदयथी ज थाय छे; तेथी ‘में न मार्यो, में न दुःखी कर्यो’ एवो तारो अभिप्राय शुं खरेखर मिथ्या नथी?
एसा दुजा मदी दे दुक्खिदसुहिदे करेमि सत्ते त्ति। एसा दे मूढमदी सुहासुहं बंधदे कम्मं॥२५९॥
आ बुद्धि जे तुज–“दुःखित तेम सुखी करूँ छुं जीवने’, ते मूढ मति तारी अरे! शुभ-अशुभ बांधे कर्मने. २५९. अर्थ :–तारी जे आ बुद्धि छे के हूँ जीवोने दुःखी-सुखी करूँ छुं, ते आ तारी मूढ बुद्धि ज (मोहस्वरूप बुद्धि ज) शुभाशुभ कर्मने बांधे छे.
अज्झवसिदेण बंधो सत्ते मारेउ मा व मारेउ।
एसो बंधसमासो जीवाणं णिच्छयणयस्स॥२६२॥
मारो–न मारो जीवने, छे बंध अध्यवसानथी,
–आ जीव केरा बंधनो संक्षेप निश्चयनय थकी. २६२.
अर्थ :–जीवोने मारो अथवा न मारो—कर्मबंध अध्यवसानथी ज थाय छे. आ, निश्चयनये, जीवोना बंधनो संक्षेप छे.
अज्झवसाणणिमित्तं जीवा बज्झंति कम्मणा जदि हि। मुच्चंति मोक्खमग्गे ठिदा य ता किं करेसि तुमं॥२२६७॥ सौ जीव अध्यवसानकारण कर्मथी बंधाय ज्यां
ने मोक्षमार्गे स्थित जीवो मुकाय, तुं शुं करे भला? २६७. अर्थ :–हे भाई! जो खरेखर अध्यवसानना निमित्ते जीवो कर्मथी बंधाय छे अने मोक्षमार्गमां स्थित मुकाय छे, तो तुं शुं करे छे? (तारो तो बांधवा–छोडवानो अभिप्राय विफळ गयो.) सब्वे करेदि जीवो अज्झवसाणेण तिरियणेरइए।
देवमणुए य सव्वे पुण्णं पावं च णेयविहं॥२६८॥ धम्माधम्मं च तहा जीवाजीवे अलोगलोगं च।
सब्बे करेदि जीवो अज्झवसाणेण अप्पाणं॥२६९॥
तिर्यंच, नारक, देव, मानव, पुण्य-पाप विविध जे, ते सर्वरू५ निजने करे छे जीव अध्यवसानथी. २६८. वळी एम धर्म-अधर्म, जीव-अजीव, लोक-अलोक जे,
ते सर्वरूप निजने करे छे जीव अध्यवसानथी. २६९. अर्थ :–जीव अध्यवसानथी तिर्यंच, नारक, देव अने मनुष्य ए सर्व पर्यायो, तथा अनेक प्रकारनां पुण्य अने पाप–ए बधारूपे पोताने करे छे. वळी तेवी रीते जीव अध्यवसानथी धर्म-अधर्म, जीव-अजीव, अने लोक-अलोक—ए बधारूप पोताने करे छे. एदाणि णत्थि जेसिं अज्झवसाणाणि एवमादीणि।
ते असुहेण सुहेण व कम्मेण मुणी ण लिप्पंति॥२७०॥ ए आदि अध्यवसान विधविध वर्ततां नहि जेमने,
[ सर्वसामान्य
अर्थ :–आ (पूर्वे कहेलां) तथा आवा बीजा पण अध्यवसान जेमने नथी, ते मुनिओ अशुभ के शुभ कर्मथी लेपाता नथी. एवं ववहारणओ पडिसिद्धो जाण णिच्छयणएण।
णिच्छयणयासिदा पुण मुणिणो पावंति णिव्वाणं॥२७२॥ व्यवहारनय ए रीत जाण निषिद्ध निश्चयनय थकी;
निश्चयनयाश्रित मुनिवरो प्राप्ति करे निर्वाणनी. २७२. अर्थ :–ए रीते (पूर्वोक्त रीते) (पराश्रित एवो) व्यवहारनय निश्चयनय वडे निषिद्ध जाण; निश्चयनयने आश्रित मुनिओ निर्वाणने पामे छे.
वदसमिदीगुत्तीओ सीलतवं जिणवरेहि पण्णत्तं।
कुव्वंतो वि अभब्बो अण्णाणी मिच्छदिट्ठी दु॥२७३॥ जिनवरकहेलां व्रत, समिति, गुप्ति, वळी तप-शीलने करतां छतांय अभव्य जीव अज्ञानी मिथ्यादृष्टि छे. २७३. अर्थ :-जिनवरोए कहेलां व्रत, समिति, गुप्ति, शील, तप करतां छतां पण अभव्य जीव अज्ञानी अने मिथ्यादृष्टि छे. आदा खु मज्झ णाणं आदा मे दंसणं चरित्तं च।
आदा पच्चक्खाणं आदा मे संवरो जोगो॥२७७॥
मुजआत्मनिश्चय ज्ञान छे, मुज आत्म दर्शन-चरित छे, मुज आत्म प्रत्याख्यान ने मुज आत्म संवर-योग छे. २७७. अर्थ :-निश्चयथी मारो आत्मा ज ज्ञान छे, मारो आत्मा ज दर्शन अने चारित्र छे, मारो आत्मा ज प्रत्याख्यान छे, मारो आत्मा ज संवर अने योग (–समाधि, ध्यान) छे.
(८) मोक्षनुं स्वरूप
[जीवनी संपूर्ण पवित्रता बतावनारुं स्वरूप]
बंधाणं च सहावं वियाणिटुं अप्पणो सहावं च।
बंधेसु जो विरजदि सो कम्मविमोक्खणं कुणदि॥२६३॥ बंधो तणो जाणी स्वभाव, स्वभाव जाणी आत्मनो,
जे बंध मांही विरक्त थाये, कर्ममोक्ष करे अहो! २९३. अर्थ :–बंधोना स्वभावने अने आत्माना स्वभावने जाणीने बंधो प्रत्ये जे विरक्त थाय छे, ते कर्मोथी मुकाय छे. जीवो बंधो य तहा छिजंति सलक्खणेहिं णियएहिं। पण्णाछेदणएण दु छिण्णा णाणत्तमावण्णा॥२६४॥ जीव बंध बन्ने, नियत निज निज लक्षणे छेदाय छे; प्रज्ञाछीणी थकी छेदतां बन्ने जुदा पडी जाय छे. २९४. अर्थ :-जीव तथा बंध नियत स्वलक्षणोथी (पोतपोतानां निश्चित लक्षणोथी) छेदाय छे; प्रज्ञारूपी छीणी वडे छेदवामां आवतां तेओ नानापणाने पामे छे अर्थात् जुदा पडी जाय छे. जीवो बंधो य तहा छिज्जंति सलक्खणेहिं णियएहिं। बंधो छेदेदव्वो सुद्धो अप्पा य घेत्तव्वो॥२६५॥ जीव बंध ज्यां छेदाय ए रीत नियत निज निज लक्षणे, त्यां छोडवो ए बंधने, जीव ग्रहण करवो शुद्धने. २९५. अर्थ :–ए रीते जीव अने बंध तेमनां निश्चित स्वलक्षणोथी छेदाय छे. त्यां, बंधने छेदवो अर्थात् छोडवो अने शुद्ध आत्माने ग्रहण करवो.
जो ण कुणदि अवराहे सो णिस्संको दु जणवदि भमदि। ण वि तस्स बज्झिटुं जे चिंता उप्पज्जदि कयाइ॥३०२॥ Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
एवम्हि सावराहो बज्झामि अहं तु संकिदो चेदा। जइ पुण णिरावराहो णिस्संकोहं ण बज्झामि॥३०३॥ अपराध जे करतो नथी, निःशंक लोक विषे फरे,
“बंधाउं हूँ” एवी कदी चिंता न थाये तेहने. ३०२. त्यम आतमा अपराधी “हूँ बंधाउं” एम सशंक छे,
ने निरपराधी जीव “नहि बंधाउं” एम निःशंक छे. ३०३. अर्थ :–जे पुरुष अपराध करतो नथी ते लोकमां निःशंक फरे छे, कारण के तेने बंधावानी चिंता कदापि ऊपजती नथी. एवी रीते अपराधी आत्मा ‘हूँ अपराधी छुं तेथी हूँ बंधाईश” एम शंकित होय छे, अने जो निरपराधी (आत्मा) होय तो ‘हूँ नहि बंधाउं’ एम निःशंक होय छे.
(९) सर्वविशुद्धज्ञाननुं स्वरूप
दिट्ठी जहेव णाणं अकारयं तह अवेदयं चेव।
जाणइ य बंधमोक्खं कम्मुदयं णिज्जरं चेव॥३२०॥ ज्यम नेत्र, तेम ज ज्ञान नथी कारक, नथी वेदक अरे! जाणे ज कर्मोदय, निरजरा, बंध तेम ज मोक्षने. ३२०. अर्थ :–जेम नेत्र (दृश्य पदार्थोने करतुं–भोगवतुं नथी, देखे ज छे), तेम ज्ञान अकारक तथा अवेदक छे, अने बंध, मोक्ष, कर्मोदय तथा निर्जराने जाणे ज छे.
ववहारभासिदेण दु परदव्वं मम भणंति अविदिदत्था। जाणंति णिच्छएण दु ण य मह परमाणुमित्तमवि किंचि॥३२४॥ व्यवहारमूढ अतत्त्वविद् परद्रव्यने “मारुं’ कहे, “परमाणुमात्र न मारुं’, ज्ञानी जाणता निश्चय वडे. ३२४. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
अर्थ :–जेमणे पदार्थनुं स्वरूप जाण्युं नथी एवा पुरुषो व्यवहारनां वचनोने ग्रहीने ‘परद्रव्य मारुं छे’ एम कहे छे, परंतु ज्ञानीओ निश्चय वडे जाणे छे के ‘कोई परमाणुमात्र पण मारुं नथी’. कम्मं जं पुव्वकयं सुहासुहमणेयवित्थरविसेसं। तत्तो णियत्तदे अप्पयं तु जो सो पडिक्कमणं॥३८३॥ कम्मं जं सुहमसुहं जम्हि य भावम्हि बज्झदि भविस्सं। तत्तो णियत्तदे जो सो पच्चक्खाणं हवदि चेदा॥३८४॥ जं सुहमसुहमुदिण्णं संपडि य अणेयवित्थरविसेसं। तं दोसं जो चेददि सो खलु आलोयणं चेदा॥३८५॥ णिच्चं पच्चक्खाणं कुव्वदि णिच्चं पडिक्कमदि जो य। णिच्चं आलोचेयदि सो हु चरित्तं हवदि चेदा॥३८६॥ शुभ ने अशुभ अनेकविध पूर्वे करेलुं कर्म जे, तेथी निवर्ते आत्मने, ते आत्मा प्रतिक्रमण छे; ३८३. शुभ ने अशुभ भावि करम जे भावमां बंधाय छे,
तेथी निवर्तन जे करे, ते आत्मा पचखाण छे; ३८४. शुभ ने अशुभ अनेकविध छे वर्तमाने उदित जे,
ते दोषने जे चेततो, ते जीव आलोचना खरे. ३८५. पचखाण नित्य करे अने प्रतिक्रमण जे नित्ये करे, नित्ये करे आलोचना, ते आत्मा चारित्र छे. ३८६. अर्थ :–पूर्वे करेलुं जे अनेक प्रकारना विस्तारवाळुं (ज्ञानावरणीयादि) शुभाशुभ कर्म तेनाथी जे आत्मा पोताने *निवर्तावे छे, ते आत्मा प्रतिक्रमण छे.
[ सर्वसामान्य
भविष्य काळनुं जे शुभ-अशुभ कर्म ते जे भावमां बंधाय छे ते भावथी जे आत्मा निवर्ते छे, ते आत्मा प्रत्याख्यान छे. वर्तमान काळे उदयमां आवेलुं जे अनेक प्रकारना विस्तारवाळुं शुभ-अशुभ कर्म ते दोषने जे आत्मा चेते छे–अनुभवे छे– ज्ञाताभावे जाणी ले छे (अर्थात् तेनुं स्वामित्व-कर्तापणुं छोडे छे), ए आत्मा खरेखर आलोचना छे.
जे सदा प्रत्याख्यान करे छे, सदा प्रतिक्रमण करे छे अने सदा आलोचना करे छे, ते आत्मा खरेखर चारित्र छे. ण वि सक्कदि धेत्तुं जं ण विमोत्तुं जं च जं परदव्वं। सो को विय तस्स गुणो पाउगिओ विस्ससो वा वि॥४०६॥ जे द्रव्य छे पर तेहने न ग्रही, न छोडी शकाय छे, एवो ज तेनो गुण को प्रायोगी ने वैस्त्रसिक छे. ४०६. अर्थ :–जे परद्रव्य छे ते ग्रही शकातुं नथी तथा छोडी शकातुं नथी, एवो ज कोई तेनो (–आत्मानो) प्रायोगिक तेम ज वैस्रसिक गुण छे.
मोक्खपहे अप्पाणं ठवेहि तं चेव झाहि तं चेय।
तत्थेव विहर णिच्चं मा विहरसु अण्णदव्वेसु॥४१२॥ तुं स्थाप निजने मोक्षपंथे, ध्या, अनुभव तेहने; तेमां ज नित्य विहार कर, नहि विहर परद्रव्यो विषे. ४१२. अर्थ :–(हे भव्य!) तुं मोक्षमार्गमां पोताना आत्माने स्थाप, तेनुं ज ध्यान कर, तेने ज चेत–अनुभव अने तेमां ज निरंतर विहार कर; अन्य द्रव्योमां विहार न कर.
१. प्रायोगिक = विकारी; २. वैस्रसिक = शुद्ध.
पाठ ८ मो
[मोक्षमार्गनुं बीजुं रत्न सम्यज्ञान छे, तेथी हवे तेमां लागेला दोषनुं प्रतिक्रमण कहेवामां आवे छे.]
मइसुइओहिमणपञ्जयं तहा केवलं च पंचभेयं।
जे जे विराहिया खलु मिच्छा मि दुक्कडं हुज्ज॥२७॥* अर्थ :–हे भगवान्! में मतिज्ञान, श्रुतज्ञान, अवधिज्ञान, मनःपर्ययज्ञान अने केवळज्ञान ए पांच प्रकारनां ज्ञानोमांथी जे कोई ज्ञाननी विराधना करी होय–आशातना करी होय ते संबंधी मारां सर्वे पाप मिथ्या थाओ.
पाठ ९ मो
बार प्रकारनां व्रतनुं स्वरूप
(१) हिसानुं स्वरूप
१ आत्मपरिणामहिंसनहेतुत्वात्सर्वमेव हिंसैतत्। अनृतवचनादिकेवलमुदाहृतं शिष्यबोधाय॥४२॥
अर्थ :–आत्माना शुद्धोपयोगरूप परिणामोनो घातवावाळो भाव ते संपूर्ण हिंसा छे, असत्य वचनादिक भेदो मात्र शिष्योने समजाववा माटे उदाहरणरूप कहेल छे.
यत्खलु कषाययोगात्प्राणानां द्रव्यभावरूपाणाम्। व्यपरोपणस्य करणं सुनिश्चिता भवति सा हिंसा॥४३॥ अर्थ :–खरी रीते कषाय सहित योगोथी जे द्रव्य अने * पं. नंदलालजीकृत श्रावक प्रतिक्रमण, पा. ९९
१. सम्यग्दष्टि श्रावकने आवां शुभभावरूप व्रत होय छे, मिथ्यादृष्टिने होतां नथी, केम के तेनां व्रतने बाळव्रत कह्यां छे, तेथी तेने साचां व्रत होतां नथी. २. पुरुषार्थसिद्धि-उपायमांथी.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
भावरूप बे प्रकारना प्राणोनो घात करवो ते प्रसिद्ध रीते नक्की थयेली हिंसा छे.
अप्रादुर्भावः खलु रागादीनां भवत्यहिंसेति।
तेषामेवोत्पत्तिर्हिसेति जिनागमस्य संक्षेपः॥४४॥ अर्थ :–खरेखर रागादि भावोनुं प्रगट न थवुं ते अहिंसा छे अने ते रागादि भावोनी उत्पत्ति थवी ते हिंसा छे एवुं जैनशास्त्रनुं टूंकुं रहस्य छे.
(२) असत्यनुं स्वरूप
यदिदं प्रमादयोगादसदभिधानं विधीयते किमपि।
तदनृतमपि विज्ञेयं तद्भेदाः सन्ति चत्वारः॥६१॥ अर्थ :–प्रमाद–कषायमां जोडावाथी जे कंई पण असत् कथन करवामां आवे ते खरी रीते जूठुं जाणवुं जोईए.
(३) चोरीनुं स्वरूप
अवितीर्णस्य ग्रहणं परिग्रहस्य प्रमत्तयोगाद्यत्। तत्प्रत्येयं स्तेयं सैव च हिंसा वधस्य हेतुत्वात्॥१०२॥ अर्थ :–जे प्रमाद-कषायमां जोडावाथी दीधा विना सोनुं, वस्त्र वगेरे परिग्रहने ग्रहवो तेने चोरी जाणवी, अने ते वधनुं कारण होवाथी हिंसा छे.
(४) अब्रह्मचर्यनुं स्वरूप
यद्वेदरागयोगामैथुनमभिधीयते तदब्रह्म।
अवतरति तत्र हिंसा वधस्य सर्वत्र सद्भावात्॥१०७॥ अर्थ :–पुरुषवेद, स्त्रीवेद के नपुंसकवेदरूप रागमां जोडावाथी जेने मैथुन कहेवामां आवे छे ते अब्रह्मचर्य छे, अने तेमां सर्वत्र प्राणीनो वध होवाथी हिंसा थाय छे.
(५) परिग्रहनुं स्वरूप
या मूर्च्छा नामेयं विज्ञातव्यः परिग्रहो ह्येषः। मोहोदयादुदीर्णो मूर्च्छा तु ममत्वपरिणामः॥१११॥ अर्थ :–जे मूच्छॉ छे तेने ज परिग्रह जाणवो; अने मोहनीय कर्मना उदयमां जोडावाथी उत्पन्न थता ममत्वरूप परिणाम ते मूर्छा छे.
उपरनां जे पांच अव्रत छे तेमनो त्याग ते व्रत छे. श्रावकोने एकदेश त्याग होय छे अने ते अणुव्रत छे. तेनी प्रतिज्ञा श्रावके करवी.
(६) दिव्रतनुं स्वरूप
प्रविधाय
सुप्रसिद्धैर्मर्यादां सर्वतोप्यभिज्ञानैः।
प्राच्यादिभ्योः दिग्भ्यः कर्तव्या विरतिरविचलिता॥१३७॥ अर्थ :–समस्त दिशाओमां सुप्रसिद्ध गाम, नदी, पर्वतादि जुदां जुदां स्थानो सुधीनी मर्यादा करीने पूर्व वगेरे दिशाओमां मर्यादा बहार गमन नहि करवानी प्रतिज्ञा करवी.
(७) देशावगाशिक (देश) व्रतनुं स्वरूप
तत्रापि च परिमाणं ग्रामापणभवनपाटकादीनाम्।
प्रविधाय नियतकालं करणीयं विरमणं देशात्॥१३६॥ अर्थ :–दिव्रतमां बांधेली मर्यादामांथी पण गाम, बजार, जाणीतुं मकान, शेरी वगेरेनुं परिमाण करीने मर्यादावाळा क्षेत्रनी बहार जवानो मुकरर करेल समय सुधी त्याग करवो जोईए. (८) अनर्थदंड (त्याग) व्रतनुं स्वरूप
पापर्द्धिजयपराजयसङ्गरपरदारगमनचौर्याद्याः।
न कदाचनापि चिन्त्याः पापफलं केवलं यस्मात्॥१४१॥ Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
अर्थ :-शिकार, जय, पराजय, युद्ध, परस्त्रीगमन, चोरी आदिकनुं कोई पण वखते चिंतवन नहि करवुं, केम के ते माठां ध्यानोनुं फळ केवळ पाप ज छे.
(९) सामायिकव्रतनुं स्वरूप
रागद्वेषत्यागान्निखिलद्रव्येषु साम्यमवलम्ब्य। तत्त्वोपलब्धिमूलं बहुशः सामायिकं कार्यम्॥१४८॥ अर्थ :-समस्त पदार्थो प्रत्ये राग-द्वेषनो त्याग करीने समभावने अंगीकार करी आत्मतत्त्वनी स्थिरतानुं मूळ कारण एवुं सामायिक वारंवार करवुं.
(१०) पौषधव्रतनुं स्वरूप
मुक्तसमस्तारम्भः प्रोषधदिनपूर्ववासरस्यार्द्ध। उपवासं गृह्णीयान्ममत्वमपहाय देहादौ॥१५२॥ श्रित्वा विविक्तवसतिं समस्तसावद्ययोगमपनीय।
सर्वेन्द्रियार्थविरतः कायमनोवचनगुप्तिभिस्तिष्ठेत्॥१५३॥ अर्थ :-समस्त आरंभथी मुक्त थई शरीरादिकमां आत्मबुद्धिने त्यागीने पौषधना दिवसना आगला दिवसना बपोरथी उपवास करवो अने पौषधनो दिवस एकान्त स्थानमां रही संपूर्ण सावद्ययोगने छोडी, सर्वे ईन्द्रियोना विषयोथी विरक्त थई, त्रण गुप्तिमां स्थिर थई धर्मध्यानमां व्यतीत करवो. (११) भोग–उपभोगपरिमाणव्रतनुं स्वरूप
भोगोपभोगमूला विरताविरतस्य नान्यतो हिंसा।
अधिगम्य वस्तुतत्त्वं स्वशक्तिमपि तावपि त्याज्यौ॥१६१॥ अर्थ :-श्रावकने भोग–उपभोगना निमित्तथी हिंसा थाय छे, माटे वस्तुना स्वरूपने जाणीने पोतानी शक्ति अनुसार भोग– उपभोगने छोडवा जोईए.
(१२) अतिथिसंविभागव्रतनुं स्वरूप
विधिना दातृगुणवता द्रव्यविशेषस्य जातरूपाय। स्वपरानुग्रहहेतोः कर्तव्योऽवश्यमतिथये
भागः॥१६७॥
अर्थ :–दाताना गुण धरावनार गृहस्थे निग्रंथ अतिथिने (निग्रंथ मुनिने) पोताना अने परना उपकारना हेतुथी देवा लायक वस्तु विधिपूर्वक देवी ए अवश्य कर्तव्य छे. *
पाठ १० मो
संलेखनानुं स्वरूप
१ मरणान्तेऽवश्यमहं विधिना सल्लेखनां करिष्यामि। इति भावनापरिणतोऽनागतमपि पालयेदिदं शीलम्॥१७६॥ मरणेऽवश्यं भाविनि कषायसंल्लेखनातनूकरणमात्रे। रागादिमन्तरेण व्याप्रियमाणस्य नात्मघातोऽस्ति॥१७७॥ अर्थ :-मरणकाळे हूँ अवश्य विधिपूर्वक समाधिमरण करीश एवा प्रकारनी भावनारूप परिणति करीने मरणकाळ प्राप्त थया पहेलां ज ए संलेखना व्रत प्राप्त करवुं जोईए. न द. मरण तो अवश्य थवानुं ज होवाथी कषायने सम्यक् प्रकारे पातळा पाडवाना व्यापारमां प्रवर्तमान पुरुषने रागादि भावोना असद्भावने लीधे आत्मघात नथी.
पाठ ११ मो
[मिथ्यात्वनुं स्वरूप]
'प्रश्न :-मिथ्यात्व कोने कहे छे?
१. पुरुषार्थसिद्धि–उपायमांथी
२. श्री जैनसिद्धांतप्रवेशिकाना आधारे
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
उत्तर :-मिथ्यात्वप्रकृतिना उदयमां जोडावाथी कुदेवमां देवबुद्धि, कुगुरुमां गुरुबुद्धि, कुशास्त्रमां शास्त्रबुद्धि, अतत्त्वमां तत्त्वबुद्धि, अधर्म (कुधर्म)मां धर्मबुद्धि इत्यादि विपरीताभिनिवेश(-अभिप्राय)रूप जीवना परिणामने मिथ्यात्व कहे छे.
मिथ्यात्वना पांच भेद छे–(१) एकांतिक मिथ्यात्व, (२) विपरीत मिथ्यात्व, (३) सांशयिक मिथ्यात्व, (४) अज्ञानिक मिथ्यात्व अने (५) वैनयिक मिथ्यात्व.
ए पांच भेदोनुं स्वरूप–
(१) पदार्थनुं स्वरूप अनेक धर्मोवाळुं होवा छतां तेने सर्वथा एक ज धर्मवाळो मानवो ते एकान्तिक मिथ्यात्व छे, जेम के— आत्माने सर्वथा क्षणिक अथवा सर्वथा नित्य मानवो ते. (२) द्रव्यनुं स्वरूप जे प्रकारे छे तेथी ऊंधी मान्यतारूप ऊंधी रुचिने विपरीत मिथ्यात्व कहे छे, जेम के—शरीरने आत्मा माने, सग्रंथने निग्रंथ माने, केवळीना स्वरूपने विपरीतपणे माने. (३) आत्मा पोताना कार्यनो कर्ता थतो हशे के परवस्तुना कार्यनो कर्ता थतो हशे? ए वगेरे प्रकारे संशय रहेवो तेने सांशयिक मिथ्यात्व कहे छे.
(४) ज्यां हिताहित विवेकनो कांई पण सद्भाव न होय
तेने अज्ञानिक मिथ्यात्व कहे छे, जेम के-पशुवधने अथवा पापने धर्म समजवो.
(५) समस्त देव अने समस्त मतोमां समदर्शीपणुं
(सरखापणुं) मानवुं तेने वैनयिक मिथ्यात्व कहे छे.
उपर प्रमाणे मिथ्यात्वनुं स्वरूप जाणीने सर्व जीवोए मिथ्यात्व छोडवुं जोईए.
पाठ १२ मो
[चार मंगल]
चत्तारि मंगलं–अरिहंता मंगलं, सिद्धा मंगलं, साहू मंगलं, केवलिपण्णत्तो धम्मो मंगलं.
चत्तारि लोगुत्तमा–अरिहंता लोगुत्तमा, सिद्धा लोगुत्तमा, साहू लोगुत्तमा, केवलिपणत्तो धम्मो लोगुत्तमो.
चत्तारि सरणं पव्वज्जामि—अरिहंते सरणं पव्वज्जामि, सिद्धे सरणं पव्वज्जामि, साहू सरणं पव्वज्जामि, केवलिपणत्त धम्मं सरणं पव्वज्जामि.
अर्थ :-मंगलभूत पदार्थो चार ज छे–अरिहंतो, सिद्ध- भगवंतो, साधुओ अने केवलिकथित धर्म.
लोकमां उत्तम पण चार ज छे—अरिहंत देवो, सिद्ध
भगवानो, साधुओ अने केवलिप्ररूपित धर्म; तेथी ज हूँ ए चार– अरिहंत प्रभुओ, सिद्ध परमात्माओ, साधुओ अने केवलिप्ररूपित धर्मनुं शरण अंगीकार करूँ छुं.
पाठ १३ मो
क्षमापना *(खामणा)
हे भगवान्! हूँ बहु भूली गयो,
में तमारां अमूल्य वचनने
लक्षमां लीधां नहीं.
तमारां कहेलां अनुपम तत्त्वनो
में विचार कर्यो नहीं.
तमारां प्रणीत करेलां
उत्तम शीलने सेव्युं नहीं.
- श्रीमद् राजचंद्रकृत मोक्षमाळामांथी
[ सर्वसामान्य
तमारां कहेलां दया, शांति,
क्षमा अने पवित्रता
में ओळख्यां नहीं.
हे भगवन्! हूँ भूल्यो,
आथड्यो, रझळ्यो
अने अनंत संसारनी
विटम्बनामां पड्यो छुं.
हूँ पापी छुं. हूँ बहु मदोन्मत्त अने कर्मरजथी करीने मलिन छुं. हे परमात्मा! तमारां कहेलां तत्त्व विना मारो मोक्ष नथी.
हूँ निरंतर प्रपंचमां पड्यो छुं. अज्ञानथी अंध थयो छुं,
मारामां विवेकशक्ति नथी
अने हूँ मूढ छुं, निराश्रित छुं, अनाथ छुं. निरागी परमात्मा! हवे हूँ तमारुं, तमारा धर्मनुं अने तमारा मुनिनुं शरण ग्रहुं छुं. नं द. मारा अपराध क्षय थई
हूँ ते सर्व पापथी मुक्त थउं, ए मारी अभिलाषा छे.
आगळ करेलां पापोनो हूँ हवे
पश्चात्ताप करूँ छुं.
जेम जेम हूँ सूक्ष्म विचारथी ऊंडो ऊतरुं छुं तेम तेम तमारा तत्त्वना चमत्कारो मारा स्वरूपनो प्रकाश करे छे. तमे निरागी, निर्विकारी, सच्चिदानंदस्वरूप, सहजानंदी, अनंतज्ञानी,
अनंतदर्शी अने त्रैलोक्यप्रकाशक छो.
हूँ मात्र मारा हितने अर्थे
तमारी साक्षीए क्षमा चाहुं छुं,
एक पळ पण तमारां कहेलां
तत्त्वनी शंका न थाय,
तमारा कहेला रस्तामां अहोरात्र हूँ रहुं,
ए ज मारी आकांक्षा अने वृत्ति थाओ!
हे सर्वज्ञ भगवान्! तमने हूँ विशेष शुं कहुं?
तमाराथी कंई अजाण्युं नथी.
मात्र पश्चात्तापथी हूँ कर्मजन्य
पापनी क्षमा इच्छुं छुं.
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
पाठ १४ मो
क्षमापना *चालु.
श्री सीमंधरस्वामी, श्री युगमंधरस्वामी, श्री बाहुस्वामी, श्री सुबाहु- स्वामी, श्री संजातकस्वामी, श्री स्वयंप्रभस्वामी, श्री वृषभाननस्वामी, श्री अनंतवीर्यस्वामी, श्री सूरप्रभस्वामी, श्री विशालकीर्तिस्वामी, श्री वजधर- स्वामी, श्री चंद्राननस्वामी, श्री चंद्रबाहुस्वामी, श्री भुजंगमस्वामी, श्री ईश्वरस्वामी, श्री नेमप्रभस्वामी, श्री वीरसेनस्वामी, श्री महाभद्रस्वामी, श्री देवयशस्वामी अने श्री अजितवीर्यस्वामी–ए नामना धारक, पांच मेरु संबंधी विदेहक्षेत्रमां वीस तीर्थंकर हाल बिराजमान छे तेमने मारा नमस्कार हो.
तेमना प्रत्ये तथा श्री अरिहंत, श्री सिद्धभगवान्, श्री आचार्य महाराज, श्री उपाध्यायमहाराज तथा श्री निग्रंथ मुनिराज ने अर्जिका प्रत्ये तथा श्रावक-श्राविका प्रत्ये, कोई पण जातना अविनय, अशातना, अभक्ति, अपराध कर्यां होय तो ते खमावुं छुं.
- श्री मोक्षमार्गप्रकाशक वगेरेना आधारे
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
चोरासी लाख जीवयोनिमांहे मारा जीवे जे कोई जीव हण्यो होय, हणाव्यो होय, हणतां प्रत्ये अनुमोद्युं होय तो ते सर्वे मारुं दुष्कृत्य मिथ्या थाओ.
पाठ १५ मो
लोगस्ससूत्र
[चोवीश तीर्थंकरनी स्तुति कायोत्सर्गरूपे कहेवामां आवे छे.] (नमस्कार मंत्र बोलवो)
(अनुष्टुप छंद)
लोगस्स उज्जोअगरे, धम्मतित्थयरे जिणे;
अरिहंते कित्तईस्सं, चउवीसं पि केवली. १. (आर्या छंद)
उसभमजिअं च वंदे, संभवमभिणंदणं च सुमई च; पउमप्पहं सुपासं, जिणं च चंदप्पहं वंदे. २. सुविहिं च पुप्फदंतं, सीअलसिज्जंसवासुपुज्जं च; विमलमणंतं च जिणं, धम्मं संति च वंदामि. ३. कुंथुं अरं च मल्लि, वंदे मुणिसुव्वयं नमिजिणं च; वंदामि रिठ्ठनेमिं, पासं तह वद्धमाणं य. ४. एवं मए अभिथुआ, विहुयरयमला पहीणजरमरणा;
चउवीसं पि जिणवरा, तित्थयरा मे पसीयंतु. ५. कित्तियवंदियमहिया, जे ए लोगस्स उत्तमा सिद्धा; आरुग्गबोहिलाभं, समाहिवरमुत्तमं दिंतु. ६. चंदेसु निम्मलयरा, आईच्चेसु अहियं पयासयरा; सागरवरगंभीरा, सिद्धा सिद्धि मम दिसंतु. ७. अर्थ :–(तीर्थंकरोना स्तवननी प्रतिज्ञा:-) स्वर्ग, मृत्यु अने Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
पाताल—त्रणे जगतमां धर्मना प्रकाशको, धर्मतीर्थना स्थापको अने राग-द्वेष आदि अंतरंग शत्रुओ पर विजेताओ एवा चोवीश
केवलज्ञानी तीर्थंकरो अने अन्य तीर्थंकरोनुं हूँ स्तवन करीश—स्तुति करीश.
(स्तवन
श्री वृषभनाथ, श्री अजितनाथ, श्री संभवनाथ, श्री अभिनंदन, श्री सुमतिनाथ, श्री पद्मप्रभ, श्री सुपार्श्वनाथ, श्री चंद्रप्रभ, श्री पुष्पदंत अथवा श्री सुविधिनाथ, श्री शीतलनाथ, श्री श्रेयांसनाथ, श्री वासुपूज्य, श्री विमलनाथ, श्री अनंतनाथ, श्री धर्मनाथ, श्री शान्तिनाथ, श्री कुंथुनाथ, श्री अरनाथ, श्री मल्लिनाथ, श्री मुनिसुव्रत, श्री नमिनाथ, श्री अरिष्टनेमि, श्री पार्श्वनाथ, श्री वर्धमानस्वामी—आ चोवीस जिनेश्वरोनी हूँ स्तुति करूँ छुं.
(भगवानने प्रार्थना
जेओनी हूँ स्तुति करूँ छुं, जेओ १रजमल रहित छे, जेओ जरा-मरण बन्नेथी मुक्त छे अने जेओ तीर्थना प्रवर्तक छे ते चोवीश जिनेश्वरो अने सामान्य
केवलज्ञानीओ पण मारा उपर प्रसन्न थाओ.
जेओनुं कीर्तन, वंदन अने पूजन नरेन्द्रो अने देवेन्द्रोए पण कर्युं छे, जेओ संपूर्ण लोकमां उत्तम छे अने जेओए सिद्धि प्राप्त करी छे ते भगवानो मने भावआरोग्य (राग-द्वेष रहित दशा) माटे २बोधि अने ३समाधिना उत्तम वर आपो.
जेओ सर्व चंद्रोथी विशेष निर्मळ छे, सर्व सूर्योथी अधिक प्रकाशमान छे अने स्वयंभूरमण नामक महासमुद्रथी वधारे गंभीर छे ते सिद्धभगवंतो मने सिद्धि आपो.
(नमस्कार मंत्र बोली कायोत्सर्ग पारवो)
१. रज = द्रव्यकर्म, मल = भावकर्म.
२. बोधि = नहि प्राप्त थयेल एवां सम्यग्दर्शन–ज्ञान–चारित्रनी प्राप्तिने लाभ. ३. समाधि = प्राप्त थयेल सम्यग्दर्शनादिनुं निर्विघ्नतापूर्वक वहन. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
पाठ १६ मो
प्रत्याख्यान
दिवसचरिमं पच्चक्खामि⁺
(सूरे उग्गए नमोक्कारसहिअं पच्चक्खामि–जो नोकारसी करवी होय तो.)
चउव्विहं पि आहारं—असणं, पाणं, खाईमं, साईमं,
अन्नत्थणाभोगेणं, सहस्सागारेणं, महत्तरागारेणं, सव्वसमाहि- वित्तियागारेणं वोसिरामि.*
अर्थ :-धार्या प्रमाणे नमस्कार मंत्र भणुं त्यां सुधी हूँ चार प्रकारना आहार-भोजन, पान, ¹खादिम अने ²स्वादिमनो त्याग करूँ छुं; आ आहारोनो त्याग चार ³आगारो राखी करवामां आवे छे. ते आ प्रमाणे : ⁴अनाभोग, ⁵सहसाकार, ⁶महत्तराकार, ⁷सर्वसमाधिप्रत्याकार.
पाठ १७ मो
नमोत्थुणं
[स्तुतिमंगल अथवा नमस्कारकीर्तन]
नमोत्थुणं अरिहंताणं, भगवंताणं, आईगराणं, तित्थयराणं, सयंसंबुद्धाणं, पुरिसुत्तमाणं, पुरिससीहाणं, पुरिसवरपुंडरियाणं, पुरिस—वर–गंध–हत्थीणं; लोगुत्तमाणं, लोगनाहाणं, लोग-हिआणं, ⁺ बीजाने पचखाण करावती वखते ‘वोसिराई’ शब्द बोलवो. * बीजाने पचखाण करावती वखते ‘पच्चक्खाई’ शब्द कहेवो. १. मेवो, फळ. २. मुखवास. ३. छूट ४. बिलकुल याद न रहेवुं ते. ५. अकस्मात. ६. विशेष निर्जरादि खास कारणमां गुरुनी आज्ञा मेळवी निश्चित समय पहेलां पचखाण पारवुं ते. ७. सर्व प्रकारनी समाधि न रहेवी ते.
लोग–पइवाणं, लोग–पज्जोअगराणं, अभय–दयाणं, चक्ख–
दयाणं, मग्ग–दयाणं, सरण–दयाणं, जीव–दयाणं, बोहिदयाणं, धम्म–दयाणं, धम्म–देसियाणं, धम्म–नायगाणं, धम्म–सारहीणं, धम्म-वरचाउरंत–चक्कवटीणं,
दीवोताणं,
सरणगईपईठ्ठा,
अपडिहयवर–नाणदंसणधराणं, विअट्ट छउमाणं, जिणाणं, जावयाणं, तिन्नाणं, तारयाणं, बुद्धाणं, बोहयाणं, मुत्ताणं, मोअगाणं, सव्वनूणं, सव्वदरिसीणं, सिवमलयमरुयमणंतमक्खयमव्वाबाहम- पुणरावित्ति सिद्धिगई नामधेयं, ठाणं संपत्ताणं, नमो जिणाणं, जिअभयाणं.
अर्थ :–अरिहंत भगवंतोने मारा नमस्कार हो, जे अरिहंत भगवान् अर्थात् ज्ञानवान छे, द्वादशांगी धर्मनी आदि करनारा छे, तीर्थनी स्थापना करनारा छे, अन्यना उपदेश विना स्वयमेव बोधप्राप्त थयेला छे; सर्व पुरुषोमां उत्तम छे, पुरुषोमां सिंहसमान नीडर छे, पुरुषोमां पुंडरीक कमळ समान अलिप्त छे, पुरुषोमां प्रधान गंधहस्ति समान शक्तिशाळी छे. लोकमां उत्तम छे, लोकना नाथ छे, लोकना हितकारक छे, लोकमां दीवा समान प्रकाश करनारा छे, लोकमां अज्ञान अंधकारनो नाश करनारा छे; दुःखीओने अभयदान देनारा छे, अज्ञानथी अंध लोकोने ज्ञानरूप नेत्र देनारा छे, मार्गभ्रष्टने (मार्ग भूलेलाने) मार्ग देखाडनारा छे, शरणागतने शरण देनारा छे, संयमरूप जीवितना दाता छे, सम्यक्त्वनुं प्रदान करनारा छे, धर्महीनने धर्मदान करनारा छे, जिज्ञासुओने धर्मनो उपदेश करनारा छे, धर्मना नायक छे, धर्मना सारथि–संचालक छे, धर्ममां श्रेष्ठ छे तथा चक्रवर्ती समान चतुरन्त छे अर्थात् जेम चार दिशाओना विजय करवाना कारणे चक्रवर्ती चतुरन्त कहेवाय छे, तेम अरिहंत पण चार गतिओनो अंत करवाने कारणे चतुरन्त कहेवाय छे. भवसमुद्रमां डूबता जीवोने बेटसमान आधाररूप छे, कर्मशत्रुथी बचावनार छे, सन्मार्ग Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५०
[ सर्वसामान्य
बतावनार होवाथी शरणरूप छे, दुःखी संसारी जीवोने आश्रयदाता होवाथी आधाररूप छे, संसाररूप खाडामां पडता जीवोने टेकारूप छे, सर्व पदार्थोना स्वरूपने प्रकाशित करनारा श्रेष्ठ ज्ञान–दर्शन अर्थात् केवलज्ञान–केवलदर्शनने धारण करनारा छे, चार घाती कर्मरूप आवरणथी मुक्त छे, स्वयं राग-द्वेषने जीतनारा छे अने अन्योने पण राग–द्वेष जिताडनारा छे, स्वयं भवसमुद्रना पारने पहोंचेला छे अने अन्योने पण पार पहोंचाडनारा छे; स्वयं ज्ञान प्राप्त थयेल छे अने अन्योने पण प्राप्त करावनारा छे; स्वयं मुक्त छे अने अन्योने पण मुक्ति प्राप्त करावनारा छे; सर्वज्ञ छे, सर्वदर्शी छे, तेथी उपद्रवरहित, अचल, रोगरहित, अनंत, अक्षय, आकुळता–व्याकुळता रहित अने पुनरागमन रहित एवा मोक्षस्थानने पामेला छे.
सर्व प्रकारना भयोने जीतनारा जिनेश्वरोने नमस्कार हो. इति प्रथम प्रतिक्रमण
स्वाध्याय ए परम तप छे.
बारसविहम्मि य तवे अब्भंतरबाहिरे कुसलदिट्ठे।
ण वि अत्थि ण विय होहिदि सज्झायसमं तवो कम्मं॥६॥ (भगवती आराधना–शिक्षाधिकार)
अर्थ :–प्रवीण पुरुष जे श्री गणधरदेव तेमनाथी अवलोकन करवामां आवेलां जे बाह्य-अभ्यंतर बार प्रकारनां तप छे तेमां स्वाध्याय समान बीजुं तप कदी थयुं नथी, थशे नहि अने थतुं नथी.
बीजुं प्रतिक्रमण
संवत्सरीना दिवसे करवानुं प्रतिक्रमण
अथवा लघु प्रतिक्रमण
[श्री सद्गुरुदेवनी विनयपूर्वक आज्ञा लईने अथवा तेओश्री बिराजमान न होय तो श्री सीमंधर प्रभुनी आज्ञा लईने प्रतिक्रमण शरू करवुं.]
पाठ १ लो
देव–गुरु-धर्म मंगल
मंगलं भगवान् वीरो मंगलं गौतमो गणी।
मंगलं कुन्दकुन्दार्यो जैनधर्मोऽस्तु मंगलम्॥ *
पाठ २ जो
दिव्यध्वनि नमस्कार
ओंकारं बिन्दुसंयुक्तं नित्यं ध्यायन्ति योगिनः। कामदं मोक्षदं चैव ॐकाराय नमोनमः॥
पाठ ३ जो
ब्रह्मचर्य–महिमा
पात्र विना वस्तु न रहे, पात्रे आत्मिक ज्ञान; पात्र थवा सेवो सदा, ब्रह्मचर्य मतिमान. (श्रीमद् राजचंद्रमांथी)
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० पर ]
[ सर्वसामान्य
पाठ ४ थो
सर्वज्ञनुं स्वरूप
त्रिकाळगोचर समस्त गुण–पर्यायो सहित संपूर्ण लोक अने अलोकने (छए द्रव्योने) जे प्रत्यक्ष जाणे छे ते सर्वज्ञदेव छे. ३०२. हे सर्वज्ञना अभाववादी! जो सर्वज्ञ न होय तो अतीन्द्रिय पदार्थोने (–ईन्द्रियगोचर नथी एवा पदार्थोने) कोण जाणे? ईन्द्रियज्ञान तो स्थूल पदार्थो के जे ईन्द्रियोना संबंधरूप वर्तमान होय तेने जाणे छे, अने तेमना पण समस्त पर्यायोने ते जाणतुं नथी. ३०३.
(स्वामी कार्तिकेयानुप्रेक्षामांथी)
जे जाणतो अर्हतने गुण, द्रव्य ने पर्ययपणे,
ते जीव जाणे आत्मने, तसु मोह पामे लय खरे. ८०. जे अर्हतने द्रव्यपणे, गुणपणे अने पर्यायपणे जाणे छे ते (पोताना) आत्माने जाणे छे अने तेनो मोह अवश्य लय पामे छे.
(श्री प्रवचनसार)
पाठ ५ मो
समयसारजी–स्तुति
(हरिगीत)
संसारी जीवनां भावमरणो टाळवा करुणा करी,
सरिता वहावी सुधा तणी प्रभु वीर! तें संजीवनी; शोषाती देखी सरितने करुणाभीना हृदये करी,
मुनिकुंद संजीवनी समयप्राभूत तणे भाजन भरी.
(अनुष्टुप)
कुंदकुंद रच्युं शास्त्र, साथिया अमृते पूर्या, ग्रंथाधिराज! तारामां भावो ब्रह्मांडना भर्या. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
(शिखरिणी)
अहो! वाणी तारी प्रशमरस–भावे नीतरती, मुमुक्षुने पाती अमृतरस अंजली भरी भरी; अनादिनी मूर्छा विष तणी त्वराथी ऊतरती, विभावेथी थंभी स्वरूप भणी दोडे परिणति. (शार्दूलविक्रीडित)
तुं छे निश्चयग्रंथ भंग सघळा व्यवहारना भेदवा, तुं प्रज्ञाछीणी ज्ञान ने उदयनी संधि सहु छेदवा; साथी साधकनो, तुं भानु जगनो, संदेश महावीरनो, विसामो भवक्लांत हृदयनो, तुं पंथ मुक्ति तणो. (वसंततिलका)
सुण्ये तने रसनिबंध शिथिल थाय,
जाण्ये तने हृदय ज्ञानी तणां जणाय;
तुं रुचतां, जगतनी रुचि आळसे सौ,
तुं रीझतां सकळज्ञायकदेव रीझे.
(अनुष्टुप)
बनावुं पत्र कुंदननां, रत्नोना अक्षरो लखी; तथापि कुंदसूत्रोनां अंकाये मूल्य ना कदी. *
पाठ ६ठ्ठो
श्री आत्मसिद्धिशास्त्रनां केटलांक पदो जे स्वरूप समज्या विना, पाम्यो दुःख अनंत; समजाव्युं ते पद नमुं, श्री सद्गुरु भगवंत. वैराग्यादि सफळ तो, जो सह आतमज्ञान; तेम ज आतमज्ञाननी, प्राप्ति तणां निदान. १.
६.
[ सर्वसामान्य
त्याग, विराग न चित्तमां, थाय न तेने ज्ञान; अटके त्याग विरागमां, तो भूले निज भान. ७. सेवे सद्गुरु चरणने, त्यागी दई निज पक्ष; पामे ते परमार्थने, निजपदनो ले लक्ष. ८. सद्गुरुना उपदेश वण, समजाय न जिनरूप;
समज्या वण उपकार शो, समज्ये जिनस्वरूप. १२. स्वछंद, मत आग्रह तजी, वर्ते सद्गुरुलक्ष; समकित तेने भाखियुं, कारण गणी प्रत्यक्ष. १७. मानादिक शत्रु महा, निज छंदे न मराय;
जातां सद्गुरु शरणमां, अल्प प्रयासे जाय. १८. लह्युं स्वरूप न वृत्तिनुं, ग्रह्युं व्रत अभिमान; ग्रहे नहीं परमार्थने, लेवा लौकिक मान. २८. अथवा निश्चय नय ग्रहे, मात्र शब्दनी मांय; लोपे सद्व्यवहारने, साधनरहित थाय. २९. ज्ञानदशा पामे नहीं, साधनदशा न कांई;
पामे तेनो संग जे, ते बूडे भवमांहि. ३०. नहि कषाय उपशांतता, नहि अंतर वैराग्य; सरळपणुं न मध्यस्थता, ए मतार्थी दुर्भाग्य. ३२. एक होय त्रण काळमां, परमारथनो पंथ;
प्रेरे ते परमार्थने, ते व्यवहार समंत. ३६. कषायनी उपशांतता, मात्र मोक्ष-अभिलाष; भवे खेद, प्राणीदया, त्यां आत्मार्थनिवास. ३८. भास्यो देहाध्यासथी, आत्मा देहसमान;
पण ते बंन्ने भिन्न छे, प्रगट लक्षणे भान. ४९. सर्व अवस्थाने विषे, न्यारो सदा जणाय; प्रगटरूप चैतन्यमय, ए एंधाण सदाय. ५४.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
जड चेतननो भिन्न छे, केवळ प्रगट स्वभाव; एकपणुं पामे नहि, त्रणे काळ द्वय भाव. ५७. जे संयोगो देखिये, ते ते अनुभव दृश्य; ऊपजे नहि संयोगथी, आत्मा नित्य प्रत्यक्ष. ६४. जडथी चेतन ऊपजे, चेतनथी जड थाय;
एवो अनुभव कोईने क्यारे कदी न थाय. ६५. कोई संयोगोथी नहीं, जेनी उत्पत्ति थाय; नाश न तेनो कोईमां, तेथी नित्य सदाय. ६६. चेतन जो निजभानमां, कर्ता आप स्वभाव; वर्ते नहि निजभानमां, कर्ता कर्म-प्रभाव. ७८. कर्मभाव अज्ञान छे, मोक्षभाव निजवास; अंधकार अज्ञान सम, नाशे ज्ञानप्रकाश. ९८. जे जे कारण बंधना, तेह बंधनो पंथ;
ते कारण छेदक दशा, मोक्षपंथ भवअंत. ९९. राग, द्वेष, अज्ञान ए, मुख्य कर्मनी ग्रंथ; थाय निवृत्ति जेहथी, ते ज मोक्षनो पंथ. १००. आत्मा सत् चैतन्यमय, सर्वाभास रहित; जेथी केवळ पामिये, मोक्षपंथ ते रीत. १०१. मत दर्शन आग्रह तजी, वर्ते सद्गुरुलक्ष; लहे शुद्ध समकित ते, जेमां भेद न पक्ष. ११०. वर्ते निजस्वभावनो, अनुभव लक्ष प्रतीत; वृत्ति वहे निजभावमां, परमार्थे समकित. १११. वर्धमान समकित थई, टाळे मिथ्याभास;
उदय थाय चारित्रनो, वीतरागपद वास. ११२. केवळ निजस्वभावनुं, अखंड वर्ते ज्ञान; कहिये केवळज्ञान ते, देह छतां निर्वाण. ११३. श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
कोटि वर्षनुं स्वप्न पण, जाग्रत थतां शमाय; तेम विभाव अनादिनो, ज्ञान थतां दूर थाय. ११४. छूटे देहाध्यास तो, नहि कर्ता तुं कर्म; नहि भोक्ता तुं तेहनो, ए ज धर्मनो मर्म. ११५. ए ज धर्मथी मोक्ष छे, तुं छो मोक्षस्वरूप; अनंत दर्शन ज्ञान तुं, अव्याबाध स्वरूप. ११६. शुद्ध बुद्ध चैतन्यघन, स्वयंज्योति सुखधाम; बीजुं कहिये केटलुं? कर विचार तो पाम. ११७. मोक्ष कह्यो निजशुद्धता, ते पामे ते पंथ; समजाव्यो संक्षेपमां, सकळ मार्ग निग्रंथ. १२३. आत्मभ्रांति सम रोग नहि, सद्गुरु वैद्य सुजाण; गुरुआज्ञा सम पथ्य नहि, औषध विचार ध्यान. १२९. जो इच्छो परमार्थ तो, करो सत्य पुरुषार्थ; भवस्थिति आदि नाम लई, छेदो नहि आत्मार्थ. १३०. सर्व जीव छे सिद्धसम, जे समजे ते थाय;
सद्गुरुआज्ञा जिनदशा, निमित्त कारणमांय. १३५. देह छतां जेनी दशा, वर्ते देहातीत;
ते ज्ञानीना चरणमां, हो वंदन अगणित. १४२. पाठ ७ मो
श्री अमितगति–आचार्य विरचित
सामायिक पाठनां केटलांक अवतरणो
(हरिगीत छंद)
- सौ प्राणी आ संसारनां, सन्मित्र मुज व्हालां थजो, सद्गुणमां आनंद मानुं, मित्र के वेरी हजो; + सत्त्वेषु मैत्री गुणिषु प्रमोदं, क्लिष्टेसु जीवेसु कृपापरत्वम्। माध्यस्थभावं विपरीतवृत्तौ, सदा ममात्मा विदधातु देव॥१॥ Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
दुखिया प्रति करुणा अने दुश्मन प्रति मध्यस्थता, शुभ भावना प्रभु चार आ, पामो हृदयमां स्थिरता. अति ज्ञानवंत अनंत शक्ति, दोषहीन आ आत्म छे, ए म्यानथी तरवार पेठे, शरीरथी विभिन्न छे; हूँ शरीरथी जुदो गणुं, ए ज्ञानबळ मुजने मळो, ने भीषण जे अज्ञान मारुं नाथ! ते सत्वर टळो. सुख–दुःखमां, अरि-मित्रमां, संयोग के वियोगमां, रखडुं वने वा राजभुवने, राचतो सुखभोगमां; मम सर्वकाळे सर्व जीवमां, आत्मवत् बुद्धि बधी, तुं आपजे मुज मोह कापी, आ दशा करुणानिधि. प्रमादथी प्रयाण करीने, विचरतां प्रभु अहीं तहीं, एकेन्द्रियादि जीवने, हणतां कदी डरतो नहीं; छेदी विभेदी दुःख दई, में त्रास आप्यो तेमने, करजो क्षमा मुज कर्म हिंसक, नाथ विनवुं आपने. *मन मारुं दोषित थाय तो हूँ दोष अतिक्रम जाणतो, १.
२.
३.
४.
दोषित थतुं आचारमां तो दोष व्यतिक्रम मानतो; विषयो तणी प्रवृत्तिमां हूँ अतिचारी धारतो, विषयो तणी आसक्तिमां हूँ अनाचारी समजतो. ८. मुज वचन वाणी उच्चारमां, तलभार विनिमय थाय तो, जो अर्थ मात्रा पद महीं, लवलेश वधघट होय तो; यथार्थ वाणी भंगनो, दोषित प्रभु हूँ आपनो, आपी क्षमा मुजने बनावो, पात्र केवळ बोधनो. १०. * अर्थ :–मननी शुद्धिमां क्षति थवी, मनमां विकारभाव उत्पन्न थवो ते अतिक्रम छे; शीलव्रतनुं अर्थात् व्रतमय प्रतिज्ञानुं उल्लंधन करवानो भाव थवो ते व्यतिक्रम छे; विषयोमां वर्तवुं ते अतिचार छे; अने ते विषयोमां अतिशय आसक्त थई जवुं ते अनाचार छे.
[ सर्वसामान्य
°पाठ ८ मो
श्रावक–कर्तव्य
षट् आवश्यक कर्म
देवपूजा गुरूपास्तिः स्वाध्यायः संयमस्तपः।
दानं चेति गृहस्थानां षट्कर्माणि दिने दिने॥७॥ (पद्मनंदिपंचविंशतिका–उपासकसंस्कार)
अर्थ :–जिनेन्द्रदेवनी पूजा, निग्रंथ गुरुओनी सेवा, स्वाध्याय, संयम, (योग्यतानुसार) तप अने दान–ए छ कर्म श्रावकोए प्रतिदिन करवा योग्य छे.
श्रावकना आठ मुळगुण
मद्यमांसमधुत्यागी त्यक्तोदुम्बरपंचकः।
नामतः श्रावकः ख्यातो नान्यथाऽपि तथा गृही॥७२६॥ (पंचाध्यायी)
अर्थ :-मद्य, मांस तथा मधनो त्याग करवावाळो अने पांच *उदुम्बर फळोने छोडवावाळो गृहस्थ नामथी श्रावक कहेवाय छे पण मद्यादिकनुं सेवन करवावाळो गृहस्थ नामथी पण श्रावक कही शकातो नथी. *
त्पाठ ९ मो
मिच्छा मि दुक्कडं
आ भव ने भवोभव महीं थयो वेरविरोध,
अंध बनी अज्ञानथी, कर्यो अतिशय क्रोध;
ते सवि मिच्छा मि दुक्कडं.
- जे वृक्षोने तोडवाथी दूध नीकळे छे एवा वड, पीपर, उंबर, कंठुबर, पाकर वृक्षोने क्षीरवृक्ष अथवा उदुम्बर कहे छे. तेमां सूक्ष्म तथा स्थूल त्रस जीवोनी घणी उत्पत्ति थाय छे. १, २ आलोचनादि-पदसंग्रह, पानुं १०१, ५७.
जीव खमावुं छुं सवि, क्षमा करजो सदाय, वेरविरोध टळी जजो, अक्षयपद–सुख सोय; समभावी आतम थशे.
भारे कर्मी जीवडा, पीए वेरनुं झेर,
भवाटवीमां ते भमे, पामे नहि शिव-लहेर; धर्मनो मर्म विचारजो.
पाठ १० मो
अपूर्व अवसर एवो क्यारे आवशे?
क्यारे थईशुं बाह्यांतर निर्ग्रंथ जो? सर्व संबंधनुं बंधन तीक्ष्ण छेदीने, विचरशुं कव महत्पुरुषने पंथ जो? अपूर्व० १. सर्व भावथी औदासीन्यवृत्ति करी,
मात्र देह ते संयमहेतु होय जो;
अन्य कारणे अन्य कशुं कल्पे नहीं,
देहे पण किंचित् मूर्छा नव जोय जो. अपूर्व० २. दर्शनमोह व्यतीत थई ऊपज्यो बोध जे,
देह भिन्न केवल चैतन्यनुं ज्ञान जो; तेथी प्रक्षीण चारित्रमोह विलोकिये, वर्ते एवुं शुद्धस्वरूपनुं ध्यान जो. अपूर्व० ३. आत्मस्थिरता त्रण संक्षिप्त योगनी,
मुख्यपणे तो वर्ते देहपर्यंत जो;
घोर परिषह के उपसर्गभये करी,
आवी शके नहीं ते स्थिरतानो अंत जो. अपूर्व० ४.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० संयमना
हेतुथी
[ सर्वसामान्य
योगप्रवर्तना,
स्वरूपलक्षे जिन आज्ञा अधीन जो;
ते पण क्षण क्षण घटती जाती स्थितिमां, अंते थाये निजस्वरूपमां
लीन जो. अपूर्व० ५.
पंच विषयमां रागद्वेष विरहितता,
पंच प्रमादे न मळे मननो क्षोभ जो; द्रव्य, क्षेत्र ने काळ, भाव प्रतिबंधवण, विचरवुं उदयाधीन पण वीतलोभ जो. अपूर्व० ६. क्रोध प्रत्ये तो वर्ते क्रोधस्वभावता, मान प्रत्ये तो दीनपणानुं मान जो; माया प्रत्ये माया साक्षी भावनी, लोभ प्रत्ये नहीं लोभ समान
जो. अपूर्व० ७.
बहु उपसर्गकर्ता प्रत्ये पण क्रोध नहीं, वंदे चक्री तथापि न मळे मान जो;
देह जाय पण माया थाय न रोममां,
लोभ नहीं छो प्रबळ सिद्धि निदान जो. अपूर्व० ८. नग्नभाव, मुंडभाव सह अस्नानता,
अदंतधोवन आदि परम प्रसिद्ध जो;
केश, रोम, नख के अंगे शृंगार नहीं, द्रव्यभाव संयममय निग्रंथ सिद्ध जो. अपूर्व० ९. शत्रु मित्र प्रत्ये वर्ते समदर्शिता, मान अमाने वर्ते ते ज स्वभाव जो; जीवित के मरणे नहीं न्यूनाधिकता, भव मोक्षे पण शुद्ध वर्ते समभाव जो. अपूर्व० १०. एकाकी विचरतो वळी स्मशानमां,
अडोल आसन, ने मनमां नहीं क्षोभता, परम मित्रनो जाणे पाम्या योग जो. अपूर्व० ११. घोर तपश्चर्यामां पण मनने ताप नहीं, सरस अने नहीं मनने प्रसन्नभाव जो; रजकण के रिद्धि वैमानिक देवनी, सर्वे मान्यां पुद्गल एक स्वभाव जो. अपूर्व० १२. (नमस्कार बोली कायोत्सर्ग पारवो) L
पाठ ११ मो प्रत्याख्यान
[एकी साथे बे प्रतिक्रमण करे के केवळ आ प्रतिक्रमण करे त्यारे पहेलां प्रतिक्रमण पाठ १६मां बताव्या प्रमाणे अहीं प्रत्याख्यान करवुं.]
पाठ १२ मो
जिनजीनी वाणी
सीमंधर मुखथी फूलडां खरे,
एनी कुंदकुंद गूंथे माळ रे,
जिनजीनी वाणी भली रे…सीमंधर० वाणी भली मन लागे रळी,
जेमां सार-समय शिरताज रे,
जिनजीनी वाणी भली रे…सीमंधर० गूंथ्यां पाहुड ने गूंथ्युं पंचास्ति, गूंथ्युं प्रवचनसार रे,
जिनजीनी वाणी भली रे.
गूंथ्युं नियमसार, गूंथ्युं रयणसार, गूंथ्यो समयनो सार रे,
[ सर्वसामान्य
स्याद्वाद केरी सुवासे भरेलो,
जिनजीनो ॐकारनाद रे,
जिनजीनी वाणी भली रे.
वंदुं जिनेश्वर, वंदुं हूँ कुंदकुंद, वंदुं ए ॐकारनाद रे,
जिनजीनी वाणी भली रे…सीमंधर०
हैडे हजो, मारा भावे हजो,
मारा ध्याने हजो जिनवाण रे,
जिनजीनी वाणी भली रे.
जिनेश्वरदेवनी वाणीना वायरा,
वाजो मने दिनरात रे,
जिनजीनी वाणी भली रे…सीमंधर०
॥
पाठ १३ मो
अंतिम मंगल
तत्प्रति प्रीतिचित्तेन येन वार्तापि हि श्रुता। निश्चितं स भवेद्भव्यो भाविनिर्वाणभाजनम्॥२३॥ [पद्मनंदिपंचविंशतिका—एकत्वसप्तति] अर्थ :—जे जीवे प्रसन्नचित्तथी आ चैतन्यस्वरूप आत्मानी वात पण सांभळी छे ते भव्य पुरुष भविष्यमां थनारी मुक्तिनुं अवश्य भाजन थाय छे.
सर्वमंगलमांगल्यं सर्वकल्याणकारकं। प्रधानं सर्वधर्माणां जैनं जयतु शासनम्॥ इति बीजुं प्रतिक्रमण पूर्ण थयुं.
नमः समयसाराय स्वानुभूत्या चकासते।
चित्स्वभावाय भावाय सर्वभावान्तरच्छिदे॥ णवि होदि अप्पमत्तो ण पमत्तो जाणगो दु जो भावो। एवं भणंति सुद्धं णादो जो सो दु सो चेव॥ भावयेद्भेदविज्ञानमिदमच्छिन्नधारया।
तावद्यावत्पराच्युत्वा ज्ञानं ज्ञाने प्रतिष्ठते॥ भेदविज्ञानतः सिद्धाः सिद्धा ये किल केचन। अस्यैवाभावतो बद्धा बद्धा ये किल केचन॥ आत्मा ज्ञानं स्वयं ज्ञानं ज्ञानादन्यत्करोति किम्। परभावस्य कर्तात्मा मोहोऽयं व्यवहारिणाम्॥ *
(स्वाध्याय माटे)
उपादान—निमित्तना दोहा
प्रश्न :-
गुरु-उपदेश निमित्त बिन, उपादान बलहीन;
ज्यों नर दूजे पांव बिन चलवेको अधीन. १.
हौं जानै था एक ही, उपादानसों काज;
थकै सहाई पौन बिन, पानी मांहि जहाज. २.
अर्थ :–गुरुना उपदेशना निमित्त वगर उपादान (आत्मा पोते) बळ वगरनुं छे, जेम माणसने चालवा माटे बीजा पग वगर चाले नहीं तेम.
जे एम ज जाणे छे के—एक उपादानथी ज काम थाय (ते बराबर नथी.) जेम पाणीमां वहाण पवननी मदद वगर थाके छे तेम. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५०
[ सर्वसामान्य
उत्तर :-
ज्ञान नैन किरिया चरण, दोऊ शिवमग धार;
उपादान निहचै जहां, तहां निमित्त व्यवहार. ३.
अर्थ :–सम्यग्दर्शन पूर्वकनुं ज्ञान अने ते ज्ञानमां चरणरूप (स्थिरतारूप) क्रिया ते बंने शिवमार्ग (मोक्षमार्ग)ने धारण करे छे. ज्यां उपादान खरेखर (निश्चय) होय त्यां निमित्त होय ज छे ए व्यवहार छे. (परवस्तु—निमित्त हाजररूप होय छे एम परनुं ज्ञान करवुं तेने व्यवहार कहेवामां आवे छे.)
उपादान निज गुण जहां, तहं निमित्त पर होय;
भेदज्ञान परमाण विधि, विरला बूझै कोय. ४.
अर्थ :–ज्यां पोतानो गुण उपादानरूपे तैयार होय त्यां तेने अनुकूळ पर निमित्त होय एवी रीते भेदज्ञानना प्रवीण पुरुष जाणे छे. अने तेवा कोई विरला ज बूझे छे. (मुक्त थाय छे.) उपादान बल जहं तहां, नहिं निमित्तको दाव;
एक चक्रसों रथ चलै, रविको यहै स्वभाव. ५.
अर्थ :–ज्यां जुओ त्यां उपादाननुं बळ छे; निमित्तनो दाव नथी, अर्थात् निमित्त कांई पण करी शकतुं नथी; जेम सूर्यनो एवो स्वभाव छे के एक चक्रथी रथ चाले छे तेम.
सधे वस्तु असहाय जहं, तहं निमित्त है कौन;
ज्यों जहाज परवाहमें, तिरे सहज बिन पौन. ६.
नोट :-(१) उपादान = वस्तुनी सहज शक्ति. (२) निमित्त = संयोगी कारण. (३) दृष्टांतमां एक पैडुं सूर्यना रथनुं कह्युं तेम ज हाल युरोप वगेरे देशोमां पर्वतोमां चालती रेलगाडीओ एक ज पैडाथी चाले छे. (४) उपादान पोते पोताथी पोतामां कार्य करे छे. निमित्त हाजररूप होय छे, पण ते उपादानने कांई मदद के असर करी शकतुं नथी एम बताव्युं छे.
अर्थ :–वस्तु (आत्मा) परसहाय विना ज साधी शकाय छे, तेमां निमित्त केवुं? (निमित्त परमां कांई करतुं नथी.) जेम पाणीना प्रवाहमां वहाण पवन विना सहज तरे छे तेम.
उपादान विधि निरवचन, है निमित्त उपदेश;
बसे जु जैसे देशमें, धरे सु तैसे भेष.
७.
अर्थ :–उपादाननी रीत निर्वचनीय छे, निमित्तथी उपदेश देवानी रीत छे. जेम जीव जे देशमां वसे ते ते देशनो वेश पहेरे छे तेम. *
भैया भगवतीदासजी कृत
उपादान—निमित्तनो संवाद
(दोहरा)
पाद प्रणमि जिनदेवके, एक उक्ति उपजाय;
उपादान अरु निमित्तको, कहुं संवाद बनाय. १. अर्थ :–जिनदेवनां चरणे प्रणाम करी, एक अपूर्व कथन तैयार करूँ छुं. उपादान अने निमित्तनो संवाद बनावीने ते कहुं छुं. १.
प्रश्न :-
पूछत है कोऊ तहां, उपादान किह नाम;
कहो निमित्त कहिये कहा, कबके हैं ईह ठाम. २. अर्थ :–त्यां कोई पूछे छे के—उपादान कोनुं नाम? निमित्त कोने कहीए? अने क्यारथी तेमनो संबंध छे ते कहो. २. उत्तर :-
उपादान निजशक्ति है, जियको मूल स्वभाव;
है निमित्त परयोगतें, बन्यो अनादि बनाव. ३. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
अर्थ :–उपादान पोतानी शक्ति छे, ते जीवनो मूळ स्वभाव छे; अने परसंयोग निमित्त छे. तेमनो संबंध अनादिथी बनी रह्यो छे. ३.
निमित्त :-
निमित्त कहै मोकों सबै, जानत है जगलोक;
तेरो नाँव न जानहीं, उपादान को होय. ४.
अर्थ :–निमित्त कहे छे जगतना सर्व लोको मने जाणे छे; उपादान शुं छे तेनुं नाम पण जाणता नथी. ४. उपादान :-
उपादान कहै रे निमित्त, तू कहा करे गुमान; मोकों जानें जीव वे, जो हैं सम्यक्वान. ५. अर्थ :–उपादान कहे छेः–अरे निमित्त! तुं अभिमान शा माटे करे छे? जे जीव सम्यज्ञानी (आत्माना साचा ज्ञानी) छे ते मने जाणे छे. ५.
निमित्त ः–
कहें जीव सब जगतके, जो निमित्त सोई होय;
उपादानकी बातको, पूछे नांहि कोय. ६.
अर्थ :–निमित्त कहे छे:–जगतना सर्व जीवो कहे छे के जो निमित्त होय तो (कार्य) थाय, उपादाननी वातनुं कोई कांई पूछतुं नथी. ६.
उपादान :-
उपादान बिन निमित्त तू, कर न सके ईक काज;
कहा भयो जग ना लखै, जानत हैं जिनराज. ७.
अर्थ :–उपादान कहे छे:–अरे निमित्त! एक पण कार्य उपादान विना थई शकतुं नथी. जगत् न जाणे तेथी शुं थयुं? जिनराज ते जाणे छे.
निमित्त :–
देव जिनेश्वर, गुरु यती, अरु जिन-आगम सार;
ईहि निमित्ततें जीव सब, पावत हैं भवपार. ८.
अर्थ :–निमित्त कहे छे :–जिनेश्वर देव, निग्रंथ गुरु अने वीतरागनां आगम उत्कृष्ट छे; ए निमित्तो वडे बधा जीवो भवनो पार पामे छे. ८.
उपादान :–
यह निमित्त ईस जीवको, मिल्यो अनंती बार;
उपादान पलट्यो नहीं, तौ भटक्यो संसार. ९.
अर्थ :–उपादान कहे छे :–ए निमित्तो आ जीवने अनंती वार मळ्या, पण उपादान (जीव पोते) पलट्युं नहि तेथी ते संसारमां भटक्यो. ९.
निमित्त :–
कै केवलि कै साधुके, निकट भव्य जो होय;
सो क्षायक सम्यक् लहै, यह निमित्तबल जोय. १०. अर्थ :–निमित्त कहे छे :–जो केवली भगवान् अथवा श्रुतकेवली मुनि पासे भव्य जीव होय तो क्षायिक सम्यक्त्व प्रगटे छे ए निमित्तनुं बळ जुओ! १०.
उपादान :–
केवलि अरु मुनिराजके, पास रहें बहु लोय;
पै जाको सुलट्यो धनी, क्षायक ताको होय. ११.
अर्थ :–उपादान कहे छे :–केवळी अने श्रुतकेवळी मुनिराज पासे घणा लोको रहे छे, पण जेनो धणी (आत्मा) सवळो थाय तेने ज क्षायिक (सम्यक्त्व) थाय छे. ११.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० निमित्त :–
[ सर्वसामान्य
हिंसादिक पापन किये, जीव नर्कमें जाहिं;
जो निमित्त नहिं कामको, तो ईम काहे कहाहिं. १२. अर्थ :–निमित्त कहे छे :–जे हिंसादिक पापो करे छे ते नर्कमां जाय छे. जो निमित्त कामनुं न होय तो एम शा माटे कह्युं? १२. उपादान :–
हिंसामें उपयोग जिहं, रहे ब्रह्मके राच;
तेई नर्कमें जात हैं, मुनि नहिं जाहिं कदाच. १३. अर्थ :–हिंसामां जेनो उपयोग (चैतन्यना परिणाम) होय अने जे आत्मा तेमां राची रहे ते ज नर्कमां जाय छे, (भाव) मुनि कदापि नर्कमां जता नथी. १३.
निमित्त :–
दया दान पूजा किये, जीव सुखी जग होय;
जो निमित्त झूठो कहो, यह क्यों माने लोय. १४. अर्थ :—निमित्त कहे छेः–दया, दान, पूजा करे तो जीव जगतमां सुखी थाय छे. जो निमित्त, तमे कहो छो तेम, जूठुं होय तो लोको एम केम माने? १४.
उपादान :–
दया दान पूजा भली, जगत् मांहिं सुखकार;
तहं अनुभवको आचरन, तहं यह बंध विचार. १५.
अर्थ :–उपादान कहे छे:–दया, दान, पूजा, वगेरे शुभभाव भले जगतमां बाह्य सगवड आपे, पण अनुभवना आचरणनो विचार करतां, ए बधा बंध छे (धर्म नथी). १५. निमित्तः–
यह तो बात प्रसिद्ध है, सोच देख उर मांहि; नरदेही के निमित्त बिन, जिय क्यों मुक्ति न जाहिं. १६. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० प्रतिक्रमण-आवश्यक ]
अर्थ :–निमित्त कहे छे:–ए वात तो प्रसिद्ध छे के नरदेहना निमित्त विना जीव मुक्ति पामतो नथी. तेथी हे उपादान! तुं आ बाबतनो अंतरमां विचार करी जो. १६. उपादानः-
देह पींजरा जीवको, रोके शिवपुर जात;
उपादानकी शक्तिसों, मुक्ति होत रे भ्रात! १७.
अर्थ :–उपादान निमित्तने कहे छेः–अरे भाई! देहनुं पींजरुं तो जीवने मोक्ष जतां रोके छे, पण उपादाननी शक्तिथी मोक्ष थाय छे.
नोंध :–अहीं देहनुं पींजरुं जीवने मोक्ष जतां रोके छे एम कह्युं छे ते व्यवहारकथन छे. जीव शरीर उपर लक्ष करी, तेमां मारापणानी पक्कड करी, पोते विकारमां रोकाय छे, त्यारे शरीरनुं पींजरुं जीवने रोके छे एम उपचारथी कहेवाय छे. १७. निमित्तः—
उपादान सब जीवपै, रोकनहारो कौन;
जाते क्यों नहिं मुक्तिमें, बिन निमित्तके हौन. १८. अर्थ :-निमित्त कहे छे:–उपादान तो बधा जीवोने छे, तो पछी तेमने रोकनार कोण छे? तेओ मुक्तिमां केम जता नथी? निमित्त नथी मळतुं तेथी तेम थाय छे. १८.
उपादानः—
उपादान सु अनादिको, उलट रह्यौ जग मांहि;
सुलटत ही सूधे चले, सिद्धलोकको जाहिं. १९.
अर्थ :–उपादान कहे छे :–जगतमां उपादान अनादिथी
ऊलटुं थई रह्युं छे सुलटुं थतां सीधुं चाले छे अर्थात् साचुं ज्ञान अने चारित्र थाय छे अने तेथी सिद्धलोकमां ते जाय छे (मोक्ष पामे छे.) १९. निमित्तः–
कहुं अनादि बिन निमित्त ही, उलट रह्यो उपयोग;
ऐसी बात न संभवै, उपादान तुम जोग. २०.
[ सर्वसामान्य
अर्थ :–निमित्त कहे छे:–अनादिथी निमित्त वगर ज उपयोग (ज्ञाननो व्यापार) शुं ऊलटो थई रह्यो छे? हे उपादान! एवी तारी वात व्याजबी संभवती नथी. २०.
उपादान :–
उपादान कहै रे निमित्त, हमपै कही न जाय;
ऐसे ही जिन केवली, देखे त्रिभुवनराय. २१.
अर्थ :–उपादान कहे छे :—अरे निमित्त! माराथी कही शकाय नहि; जिन केवळी त्रिभुवनराय एम ज देखे छे. नोंध :–अहीं कहे छे के :–उपादानमां कार्य थाय त्यारे निमित्त स्वयं हाजर होय, पण उपादानने ते कांई करी शकतुं नथी एम अनंत ज्ञानीओ तेमना ज्ञानमां देखे छे. २१.
निमित्त :–
जो देख्यो भगवानने, सो ही सांचो आहि;
हम तुम संग अनादिके, बली कहोगे काहि. २२.
अर्थ :—निमित्त कहे छे :–भगवाने जे देख्युं ते ज साचुं छे ए खरुं, पण मारो अने तारो संबंध अनादिनो छे, माटे आपणामांथी बळवान कोने कहेवो? (बन्ने सरखा छीए एम तो कहो). २२.
उपादान :–
उपादान कहे वह बली, जाको नाश न होय;
जो उपजत विनशत रहै, बली कहांतें सोय. २३.
अर्थ :–उपादान कहे छे जेनो नाश न थाय ते बळवान; जे ऊपजे अने वणसे ते बळवान केवी रीते होई शके? (न ज होय). नोंध :–उपादान त्रिकाळी अखंड एकरूप वस्तु पोते छे, तेथी तेनो नाश नथी. निमित्त तो संयोगरूप छे, आवे ने जाय तेथी नाशरूप छे, तेथी उपादान ज बळवान छे. २३.
निमित्त :–
उपादान तुम जोर हो, तो क्यों लेत अहार;
परनिमित्तके योगसों, जीवत सब संसार. २४.
अर्थ :—निमित्त कहे छे :–हे उपादान! तारुं जो जोर छे तो तुं आहार शा माटे ले छे? संसारना बधा जीवो पर निमित्तना योगथी जीवे छे. २४.
उपादान :–
जो अहारके जोगसों, जीवत है जग मांहिं;
तो वासी संसारके, मरते कोऊ नांहिं. २५.
अर्थ :–उपादान कहे छे:–जो आहारना जोगथी जगतना जीवो जीवता होय तो संसारवासी कोई जीव मरत ज नहि. २५. निमित्तः–
सूर सोम मणि अग्निके, निमित लखें ये नैन;
अंधकारमें कित गयो, उपादान दंग दैन. २६.
अर्थ :—निमित्त कहे छेः–सूर्य, चंद्र, मणि के अग्निनुं निमित्त होय तो आंख देखी शके छे; उपादान जो देखवानुं (काम) आपतुं होय तो अंधकारमां ते क्यां गयुं? (अंधकारमां केम आंखेथी देखातुं नथी?) २६. उपादान :–
सूर सोम मणि अग्नि जो, करें अनेक प्रकाश;
नैनशक्ति बिन ना लखे, अंधकार सम भास. २७.
अर्थ:–उपादान कहे छे :–जोके सूर्य, चंद्र, मणि अने अग्नि अनेक प्रकारनो प्रकाश करे छे तोपण देखवानी शक्ति विना देखाय नहीं; बधुं अंधकार जेवुं भासे छे. २७. निमित्त :–
कहै निमित्त वे जीव को मो बिन जगके मांहि? सबै हमारे वश परे, हम बिन मुक्ति न जाहिं. २८. Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० [ सर्वसामान्य
अर्थ :–निमित्त कहे छे :–मारा विना जगतमां जीव कोण मात्र? बधा मारे वश पड्या छे; मारा विना मुक्ति थती नथी? २८. उपादान :–
उपादान कहै रे निमित्त! ऐसे बोल न बोल;
तोको तज निज भजत हैं, तेही करें किलोल. २९.
अर्थ :–उपादान कहे छे :–अरे निमित्त! एवां वचनो न बोल. तारा उपरनी दृष्टिने तजी जे जीव पोतानुं भजन करे छे ते ज कल्लोल (आनंद) करे छे. २९.
निमित्त :–
कहै निमित्त हमको तजै, ते कैसे शिव जात?
पंचमहाव्रत प्रगट हैं, और हूँ क्रिया विख्यात. ३०. अर्थ :—निमित्त कहे छे :—अमने तजवाथी मोक्ष केवी रीते जवाय? पांच महाव्रत प्रगट छे; वळी बीजी क्रिया पण विख्यात छे. (तेने लोको मोक्षनुं कारण माने छे). ३०.
उपादान :–
पंचमहाव्रत जोगत्रय, और सकल व्यवहार;
परको निमित्त खपायके, तब पहुंचे भवपार. ३१.
अर्थ :–उपादान कहे छे:–पांच महाव्रत, मन, वचन अने काय ए त्रण तरफनुं जोडाण, वळी बधो व्यवहार अने पर निमित्तनुं लक्ष ज्यारे जीव छोडे त्यारे भवपारने पहोंची शके छे. ३१. निमित्त :–
कहै निमित्त जग में बडो, मोतें बडो न कोय;
तीन लोकके नाथ सब, मो प्रसादतें होय. ३२.
मोटो कोई नथी; बधा त्रण लोकना नाथ (तीर्थंकरो) पण मारी कृपाथी थाय छे.
नोंध :–सम्यग्दर्शननी भूमिकामां ज्ञानी जीवने शुभ विकल्प आवतां तीर्थंकर- नामकर्म बंधाय छे, ते दृष्टांत रजू करी, पोतानुं बळवानपणुं ‘निमित्त’ आगळ धरे छे. ३२. उपादान :-
उपादान कहे तू कहा, चहुं गतिमें ले जाय;
तो प्रसादतें जीव सब, दुःखी होंहिं रे भाय. ३३. अर्थ :–उपादान कहे छेः–तुं कोण? तुं तो जीवने चारे गतिमां लई जाय छे. भाई! तारी कृपाथी सर्वे जीवो दुःखी ज थाय छे.
नोंध :–निमित्ताधीन दृष्टिनुं फळ चारे गति एटले संसार छे. निमित्त पराणे जीवने चार गतिमां लई जाय छे एम समजवुं नहि. ३३.
निमित्त ः–
कहै निमित्त जो दुःख सहै, सो तुम हमहि लगाय;
सुखी कौनतें होत है, ताको देहु बताय. ३४.
अर्थ :–निमित्त कहे छेः–जीव दुःख सहन करे छे तेनो दोष तुं अमारा उपर लगावे छे, तो जीव सुखी शाथी थाय छे ते बतावी दे? ३४.
उपादान :-
जो सुखको तू सुख कहे, सो सुख तो सुख नाहिं;
ये सुख, दुखके मूल हैं, सुख अविनाशी माहिं. ३५. अर्थः–उपादान कहे छेः –जे सुखने तुं सुख कहे छे ते सुख ज नथी; ए सुख तो दुःखनुं मूळ छे, आत्माना अंतरमां अविनाशी सुख छे. ३५.
Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250 श्री दिगंबर जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट, सोनगढ - ३६४२५० निमित्त :–
[ सर्वसामान्य
अविनाशी घट घट बसै, सुख क्यों विलसत नांहि?
शुभ निमित्तके योग बिन, परे परे विललाहिं. ३६. अर्थ :–निमित्त कहे छे :—अविनाशी (सुख) तो घट घट (दरेक जीव)मां वसे छे, तो जीवोने सुखनो विलास (भोगवटो) केम नथी? शुभ निमित्तना योग वगर जीव क्षणेक्षणे दुःखी थई रह्यो छे. ३६.
उपादान :–
शुभ निमित्त ईह जीवको, मिल्यो कई भवसार;
पै ईक सम्यक् दर्श बिन, भटकत फिर्यो गंवार. ३७. अर्थ :–उपादान कहे छे :—शुभ निमित्त आ जीवने घणा भवोमां मळ्युं; पण एक सम्यग्दर्शन विना आ जीव गमारपणे (अज्ञानभावे) भटक्या करे छे. ३७.
निमित्त :–
सम्यक् दर्श भये कहा त्वरित मुक्तिमें जाहिं; आगे ध्यान निमित्त है, ते शिवको पहुंचाहिं. ३८. अर्थ :–निमित्त कहे छे :–सम्यग्दर्शन थये शुं थयुं? शुं तेथी तुरत ज मुक्तिमां जवाय छे? आगळ पण ध्यान निमित्त छे; ते शिव (मोक्ष) पदमां पहोंचाडे छे. ३८.
उपादान :–
छोर ध्यानकी धारना, मोर योगकी रीति;
तोर कर्मके जालको, जोर लई शिवप्रीति. ३९.
अर्थ :–उपादान कहे छे—ध्याननी धारणा छोडीने, योगनी रीतने समेटी लईने, कर्मनी जाळने तोडी, पुरुषार्थ वडे शिवपदनी प्राप्ति जीव करे छे. ३९.
निमित्तनो पराजय :–
तब निमित्त हार्यो तहां, अब नहिं जोर बसाय;
उपादान शिवलोकमें, पहुंच्यो कर्म खपाय. ४०.
अर्थ :–त्यारे निमित्त त्यां हार्युं; हवे ते कांई जोर करतुं नथी. उपादान कर्मनो क्षय करी शिवलोकमां (सिद्धपदमां) पहोंच्युं. ४०.
उपादाननी जीत :–
उपादान जीत्यो तहां, निजबल कर परकास;
सुख अनंत ध्रुव भोगवे, अंत न बरन्यो तास. ४१. अर्थ :–आ रीते पोताना बळनो प्रकाश करीने उपादान जीत्युं. (ते उपादान हवे) अनंत ध्रुव सुखने भोगवे छे के जेनो अंत आवतो नथी. ४१.
तत्त्वस्वरूप :–
उपादान अरु निमित्त ये, सब जीवनपै वीर;
जो निजशक्ति संभारहीं, सो पहुंचे भवतीर. ४२.
अर्थ :–उपादान अने निमित्त ए बधा जीवोने होय छे, पण जे वीर छे ते निजशक्तिने संभाळी ले छे अने भवनो पार पामे छे. ४२.
आत्मानो महिमा :–
भैया महिमा ब्रह्मकी, कैसे वरनी जाय;
वचन-अगोचर वस्तु है, कहिवो वचन बनाय. ४३.
अर्थ :–भैया (भगवतीदास) कहे छे:–ब्रह्मनो (आत्मानो) महिमा केम वर्णव्यो जाय? ते वस्तु वचनथी अगोचर छे—क्यां वचनो वडे बतावाय? ४३.
- अंश यहाँ समाप्त; पूर्ण ग्रंथ के लिए नीचे संलग्न PDF देखें -
मूल दस्तावेज़ (PDF): 2446.pdf
स्रोत: Gyata संग्रह।
प्रूफरीडिंग बाकी है
खोज: Sarvsamanya Pratikraman-avashyak