प्रतिक्रमण-आलोचना-सामायिक पाठ | Pratikraman-Aalochna-Samayik Path

प्रतिक्रमण-आलोचना-सामायिक पाठ

  • यह ग्रंथ का अंश है; पूर्ण ग्रंथ नीचे संलग्न PDF में उपलब्ध है -

प्रतिक्रमण-आलोचना-सामयिक पाठ

णिच्चं पच्चक्खाणं कुव्वदि णिच्चं पडिक्कमदि जो य।
णिच्चं आलोचेयदि सो हु चरित्तं हवदि छेदा॥

प्रतिक्रमण सामायिक आलोचना पाठ

पूज्य श्री कानजीस्वामी स्मारक ट्रस्ट, देवलाली अंतर्गत
पूज्य कहान गुरुदेव स्मृति ग्रंथ प्रकाशन पुष्प-37

प्रकाशक
श्री जैन मुमुक्षु महिला मंडल
कहाननगर, लाम रोड,
देवलाली

अंतर्गत
पूज्य श्री कानजीस्वामी स्मारक ट्रस्ट
कहाननगर, लाम रोड,
देवलाली

प्रथम आवृत्ति

प्रथम आवृत्ति : प्रत 1000 कहान संवत-11 विक्रम संवत 2058
वीर संवत 2528 इ.स. 2002

प्राप्तिस्थान

  • पूज्य श्री कानजीस्वामी स्मारक ट्रस्ट
    कहाननगर, लाम रोड,
    देवलाली-422401
  • श्री सीमंधर भगवान् जिनालय
    173/175, मुंबादेवी रोड,
    मुंबई-400002

मूल्य

मूल्य : रु. २६=००

मुद्रक

मुद्रक :
स्मृति ऑफसेट
सोनगढ़-364 250
:telephone: : (02846) 44081

परम पूज्य अध्यात्ममूर्ति सद्गुरुदेव श्री कानजीस्वामी

प्रस्तावना (आमुख)

परम पूज्य कहान गुरुदेवश्री की स्मृति स्मारक रूप में देवलाली के
मध्य में अति मनोरम्य, शांत वातावरण में पूज्य श्री कानजीस्वामी स्मारक
ट्रस्ट नवनिर्मित हुआ है। जो पूज्य गुरुदेवश्री की अति प्रभावना का निमित्त
हुआ है। इस संकुलन में न्यूनतम सुंदर सुंदर शिविर, विधान तथा अनेक
रोचक प्रवृत्तियाँ नित्य-प्रति चल रही हैं। जिसमें बालक से लेकर अनेक
मुमुक्षुओं लाभान्वित हुए हैं।

अति सुंदर आयतनों युक्त महाराष्ट्र प्रांत देवलाली एक तीर्थधाम बन
गया है। यहाँ प्रतिदिन यात्रियों का आवागमन रहता है। श्री दिगंबर
महावीर मंदिर, आदिनाथ त्रिमूर्ति से संयुक्त श्री परमागममंदिर में अति
मनोज्ञ शांतिनाथ भगवान् की मूर्ति तथा अष्ट बलभद्र भगवंत खड्गासन
रूप में विराजमान हैं। अति सुंदर कांच की चित्रकारी वाली दीवारों से
समवसरणमंदिर में विराजमान चौमुख मुद्राधारी श्री सीमंधरस्वामी तथा
चतुर्विंशति भगवंत और चौगान के मध्य में गगनचुंबी मानस्तंभ ५३ फुट
उन्नत स्थित है, जिसमें ऊपर-नीचे चतुर्मुख श्री सीमंधरस्वामी विराजमान
हैं। उसकी नीचे ३ वेदियाँ अद्भुत दृश्यों से अंकित सुशोभित हैं। श्री
वीतरागी भगवंतों का दर्शन करते हुए मुमुक्षुओं को आश्चर्य होता है।
वैराग्य-प्रेरक चित्रालय में चित्रों भी अद्भुत हैं।

पर्वाधिराज पर्युषण में अनेक मुमुक्षुगण अपनी निज हित की साधना
हेतु देवलाली में अधिक संख्या में आते हैं। हिन्दी, मराठी मुमुक्षु भाई
अधिक संख्या में लाभ लेते हैं। पर्युषण पर्व में प्रत्येक प्रवृत्तियों से पूरा
दिन आनंदमय आराधनापूर्वक व्यतीत हो जाता है। तथा शाम को
प्रतिदिन प्रतिक्रमण होता है। उसमें हिन्दी, मराठी मुमुक्षुओं को गुजराती
प्रतिक्रमण पुस्तक तथा आलोचना-पाठ गुजराती भाषा में होने से समझने में

[२]

नहीं आता, अतः बहुत से मुमुक्षुओं की इच्छानुसार हिन्दी में छापने का
यह निर्णय किया गया है उसके हेतु आर्थिक सहयोग शीघ्र प्राप्त हुआ।
अतः पुस्तक छापने का शीघ्र निर्णय लिया गया।

इस पुस्तक में प्रतिक्रमण, आलोचना पाठ, श्री आचार्य पद्मनन्दि-
विरचित तथा श्री अमितगति आचार्यदेव कृत सामायिक पाठ हिन्दी
अक्षरों में लिया गया है।

देवलाली में श्री जैन मुमुक्षु महिला मंडल की दिनप्रतिदिन धार्मिक
प्रवृत्तियों में वृद्धिगत हो रही है और मुमुक्षु महिलाओं ने उत्साहपूर्वक
जिनवाणी की प्रवृत्ति को सचेत किया है। जिनवाणी का प्रकाशन प्रत्येक
पर्युषण में होता है। इस वर्ष श्री प्रतिक्रमण आलोचना-पाठ का हिन्दी
पुस्तक प्रकाशन करते हुए आनंद का अनुभव करते हैं।

इस अनादि मिथ्यात्व परिणाम का प्रायश्चित, प्रत्याख्यान, प्रतिक्रमण,
आलोचना करके स्व-स्वरूप में स्थिर हो-यही भावना है।

श्री जैन मुमुक्षु महिला मंडल-देवलाली
अंतर्गत
पूज्य श्री कानजीस्वामी स्मारक ट्रस्ट, देवलाली

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

।। श्री जिनाय नमः ।।
★ श्री गौतम स्वामी विरचित ★

देवसिक (रात्रिक) प्रतिक्रमण

श्लोक— जीवे प्रमादजनिताः प्रचुरा प्रदोषः,
यस्मात् प्रतिक्रमणतः प्रलयं प्रयान्ति ।
तस्मादर्थमलं, मुनिबोधनार्थं,
वक्ष्ये विचित्रभवकर्म विशोधनार्थम् ॥१॥

अर्थ :—प्रतिक्रमण की आवश्यकता को बतलाते हुए, मुनियों के लिए भी उसके स्पष्टीकरण की प्रतिज्ञा करते हुए, पूज्य आचार्य कहते है कि जीव में प्रमाद से जनित अनेक दोष पाये जाते है। वे प्रतिक्रमण करने से प्रलय (नाश) को प्राप्त होते है, इसलिए नाना भवों में संचित हुए कर्मरूप दोषों की विशुद्धि के निमित्त मुनियों के समझने के लिए प्रतिक्रमण का निर्मल अर्थ करता हूँ ॥१॥

आशा है मुनिगण इसे अवश्य ध्यान से पढ़ेंगे तथा इस आवश्यक क्रिया का नियमित रूप से पालन करेंगे।

श्लोक— पापिष्ठेन दुरात्मना जड़धिया, मायाविना लोभिना,
रागद्वेष मलोपमेसन मनसा दुष्कर्म यन्निर्र्भितम् ।
त्रैलोक्यधिपते जिनेंद्र भवतः, श्रीपादामूलेऽधुना,
निन्दापूर्वमहं जहामि सततं, वर्त्तितुः सत्वथे ॥२॥

अर्थ :—हे तीन लोक के अधिपति जिनेंद्रदेव ! अत्यन्त पापी, दुरात्मा, जड़बुद्धि, मायावी, लोभी और राग द्वेष से मलीन मेरे मन ने जो दुष्कर्म उपार्जन किया है उसका निरन्तर सन्मार्ग में चलने

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

की इच्छा रखता हुआ आज मैं आपके चरण कमलों में अपनी निन्दा पूर्वक त्याग करता हूँ ॥२॥

गाथा— खम्मामि सव्वजीवाणं; सव्वे जीवा खमंतु मे ।
मित्ती मे सव्वभूएसु, वैरं मज्ज न केणवि ॥३॥

अर्थ :—मैं सब जीवों से क्षमा याचना करता हूँ, सब मुझे क्षमा प्रदान करें मेरा सब जीवों में मैत्रीभाव है, किसी के भी साथ मेरा बैर-भाव नहीं है ॥३॥

गाथा— रागबंध पडोसंव, हरिसं दीणभावयं ।
उस्सुगत्तं भयं सोगं, रदिमरदिं-च वोस्सरस्से ॥४॥

अर्थ :—१. राग, २. द्वेष, ३. हर्ष, ४. दीनभाव, ५. उत्सुकता, ६. भय, ७. शोक, ८. रति (प्रीति) और ९. अरति (अप्रीति) इन सब आकुलता को उत्पन्न करने वाले भावों का, मैं परित्याग करता हूँ ॥४॥

गाथा— हा दुट्ठ कयं, हा ! दुट्ठ चिंतियं, भासियं च हा दुट्ठं ।
अंतो अंतो उज्झामि, पच्छुत्तावेणं वेवंतो ॥५॥

अर्थ :—हा ! १. यदि मैंने कार्य से कोई दुष्ट कार्य किया हो। हा ! २. यदि मन से कोई दुष्ट चिन्तन किया हो, और हा ! ३. यदि मैंने मुख से कोई दुष्ट वचन बोला हो, उसको मैं बुरा समझता हुआ, पश्चाताप पूर्वक मन ही मन में जल रहा हूँ अर्थात् उन दुर्भावनाओं का त्याग करता हूँ ॥५॥

गाथा— दुक्खे खेत्ते काले; भावे च कयवराह सोहणयं णिंदण,
गरहण जुत्तो, मण, वच कायेण पडिक्कमणं ॥६॥

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

अर्थ :—१. द्रव्य-आहार, शरीर आदि, २. क्षेत्र-वसतिका, शयन, मार्गादि, ३. काल-पूर्वाह्न (प्रातःकाल) मध्यान्ह (दोपहर) अपरान्ह (सायंकाल) दिवस, रात्रि, पक्ष (१५ दिन) मास (३० दिन) चातुर्मास (४ महीने) संवत्सर (१ वर्ष) अतीत (भूतकाल) अनागत (भविष्यत् आने वाला काल) वर्तमान (मौजूद रहने वाला) ४. भाव-संकल्प और विकल्प खोटे व्यापार से किये गये अपराधों की निन्दा, तथा यहां से मुक्त होकर शुद्ध मन, वचन और काय से शोधन करना प्रतिक्रमण है ॥६॥

विशेष-निंदा और गर्हा-यद्यपि दोनों शब्द एकार्थ सरीखे दिखते है फिर भी इनमें निम्नलिखित अंतर है-- (क) जो अपने आत्मा की साक्षीपूर्वक किये हुए पापों को बुरा समझना उसे निंदा कहते है, किन्तु जो (ख) गुरु आदि की साक्षी पूर्वक किये हुए पापों की निंदा करना सो गर्हा कहलाती है।

गद्य-एइंदिया, बेइंदिया, तेइंदिया, चउरिंदिया,
पुढविकाइया, आउकाइया, तेउकाइया, वाउकाइया, वणप्फदिकाइया,
तसकाइया, एदेसिं उवघाणं, परिदावणं विराहणं, उवघादो कदो वा, कारिदो
वा, करेतो वा समणुमण्णिदो, तस्स मिच्छा मे दुक्कडं ॥७॥

अर्थ :—१. एकेन्द्रिय, २. द्वीन्द्रिय, ३. त्रीन्द्रिय, ४. चतुरिन्द्रिय,
५. पंचेन्द्रिय, ६. पृथ्वीकायिक, ७. अपकायिक (जल कायिक)
८. तेजस्कायिक, (अग्निकायिक), ९. वायुकायिक, १०. वनस्पति-
कायिक, और त्रसकायिक, इन सब इन्द्रिय और कायिक जीवों का
१. उत्तापन, २. परितापन, ३. विराधण और ४. उपघात मैंने स्वयं
किया हो, औरों से कराया हो, और स्वयं करते हुए दूसरों की
अनुमोदना की हो, वे सब पाप मेरे मिथ्या हों।

विशेष

यद्यपि ये चारों ही शब्द प्रायः एकार्थ वाचन है फिर भी इनका भेद समझने के लिए नीचे विशेषार्थ दिया है।
१. पृथ्वीकायिकादि जीवों का उपापन अर्थात् प्राणों का वियोग रूप मारण।
२. परितापन पृथ्वीकायिकादि जीवों को संताप पहुंचाना,
३. विराधण-पृथ्वीकायिकादि जीवों को पीड़ा पहुंचाना और अनेक प्रकार से दुःखी करना,
४. उपघात-एक देश से अथवा संपूर्ण रूप से पृथ्वीकायिकादि जीवों को प्राणों से रहित करना।।१।।

आलोचना

गद्य-इच्छामि भंते! चरित्तयारो तेरसविहो, परिविहाविदो, पंचमहव्वदाण, पंचसमिरदीओ, तिगुत्तीओ चेदि। तत्थ पढमे महव्वदे पाणादिवादादो वेरमण, से. पुढविकादिया जीवा असंखेजासंखेजा, आउकादिया जीवा असंखेजासंखेजा, तेउकादिया जीवा असंखेजासंखेजा वाउकादिया जीवा असंखेजासंखेजा, वणप्फदिकादिया जीवा अणण्णंता हरिया, वीआ, अंकुरा। हिण्णा भिण्णा एदेसिं उद्दावणं परिदावणं, विराहणं, उवघादो कदो वा, कारिदो वा, कीरंतो वा समणुमण्णिदो, तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।१।।

अर्थ

हे भगवन्! पांच महाव्रत, पांच समिति और तीन गुप्ति इस प्रकार तेरह प्रकार का चारित्र है उसका मैंने प्रमाद वश परिहापण (खंडन) किया हो, उसकी आलोचना-विशुद्धि करना चाहता हूं। उस तेरह प्रकार के चारित्र में पहला महाव्रत प्राणों के व्यतिपात से रहित है। उसमें मैंने असंख्यातासंख्यात पृथ्वीकायिक जीव, असंख्याता-संख्यात अप्कायिक जीव, असंख्यातासंख्यात तेजस्कायिक जीव, असंख्यातासंख्यात वायुकायिक जीव, अनंतानंत वनस्पतिकायिक जीव तथा हरित (सचित्त) बीज, अंकुर, छेदे भेदे उनका उत्तापन, परितापन विराधण और उपघात किया है, कराया है और करने वाले की अनुमोदना की है, वह मेरा दुष्कृत मिथ्या होवे।।१।।

गद्य-बेइंदिया जीवा असंखेजासंखेजा, कुक्खि किमि संख खुल्लुय, वराडय, अक्खरिट्ठय-गण्डवाल संबुक्क-सिप्पि, पुलविकादिया एदेसिं उद्दावणं, परिदावणं, विराहणं, उवघादो कदो वा, कारिदो वा, कीरंतो वा, समणुमण्णिदो, तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।२।।

अर्थ

स्पर्शण और रसना ये जिनके दो इन्द्रियां होती है ऐसे दो इन्द्रिय जीव असंख्याता- संख्यात प्रमाण है उनमें से कुक्षि, कृमि (लट्ट) घावों में पैदा होने वाले जीवों का भी ग्रहण किया गया है तथा शंख खुल्लक (बाला) वराटक (कौड़ी) अक्ष, अरिश्रबाल (बाल जातिका ही जन्तु विशेष) संबुक्क (लघुशंख) सीप, पुलवीक (पानी की जोंक) आदि अन्य भी दो इन्द्रिय जीव बहुत से है उनका उत्तापन, परितापन, विराधणा और उपघात मैंने किया हो, कराया हो और करने वाले की अनुमोदना की हो, वह मेरा दुष्कृत मिथ्या होवे।।२।।

गद्य-तेइंदिया जीवा-असंखेजासंखेजा, कुन्थुदेहिय विच्छिय गोभिंद-गोज्जुव-मक्कुण, पिप्पीलियादिया एदेसिं उद्दावणं, परिदावणं, विराहणं उवघादो कदो वा कारिदो वा, कीरंतो वा समणुमण्णिदो तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।३।।

अर्थ

स्पर्शण, रसना, और घ्राण ये जिनके तीन इन्द्रियां होती है ऐसे तीन इन्द्रिय जीव असंख्यातासंख्यात संख्या प्रमाण है उनमें से कुन्थु (सूक्ष्म जंतु) देहिक (उद्वेलन) गोभिंद, गोजों, मक्कुण (खटमल) पिपीलिका (कीड़ी) सावण की डोकरी आदि अन्य भी तीन इन्द्रिय जीव बहुत से है उनका उत्तापन, परितापन, विराधणा और उपघात मैंने किया हो, कराया हो और करने वाले की अनुमोदना की हो, वह मेरा दुष्कृत मिथ्या होवे।।४।।

गद्य-चउरिंदिया जीवा असंखेजासंखेजा, दंसमसय, मक्खिय, पयंग-कीड-भमर-महुर-गोम्मिच्छ-याइया, एदेसिं उद्दावणं परिदावणं, विराहणं, उवघादो कदो वा, कारिदो वा कीरंतो वा समणुमण्णिदो, तस्स मिच्छा मे दुक्कडं।।४।।

अर्थ

स्पर्शण, रसना, घ्राण चक्षु ये चार इंद्रियां होती है ऐसे चार इंद्रिय जीव असंख्याता- संख्यात संख्या प्रमाण है उनमें से दंश (डांस) मशक (मच्छर) मक्खि (मक्खी) पतंग (पतंगा) कीट (गोमय कीट, रक्तकीट, अर्ककीटादि) भ्रमर (भौंरा) मधुयर (मधुमक्खी) गोम्मिका इत्यादि असंख्याता- संख्यात संख्या प्रमाण जो चौ इन्द्री जीव है इनका उत्तापन, परितापन विराधणा और उपघात मैंने किया हो, कराया हो और करने वाले की अनुमोदना की हो, वह मेरा दुष्कृत मिथ्या होवे।।४।।

लघु सिद्धभक्ति

तवसिद्धे णयसिद्धे, संजमसिद्धे चरित्त सिद्धे य।
णाणम्मि दंसणम्मि य, सिद्धे सिद्धे सिरसा णमंसामि।।१।।

अर्थ

तप से सिद्ध, नय से सिद्ध, संयम से सिद्ध, चरित्र से सिद्ध, ज्ञान से सिद्ध और दर्शन में सिद्ध हुए ऐसे सब सिद्धों को मैं सिर झुकाकर नमस्कार करता हूं।।१।।

गद्य-(अंचलिका)-इच्छामि भंते! सिद्धभक्ति काउस्सग्गो करों,
तस्सालोचेउं सम्मण्णाण-सम्मदंसण-सम्मचारित्त जुत्ताणं, अट्ठविह-कम्म-विप्प मुक्काणं, अट्ठगुणसंपण्णाणं, उड्ढलोयग्गम्मि पयट्टियाणं, तवसिद्धाणं णयसिद्धाणं, संजमसिद्धाणं, चरित्तसिद्धाणं, अतीताणागदवट्टमाणकालत्तय-

प्रतिक्रमण-आवश्यक

सिद्धाणं, सव्वसिद्धाणं, णिच्चकाल अंचेमि, पूजेमि, वंदामि, णमंसामि, दुक्खक्खओ, कम्मक्खओ, बोहिलाहो सुगइगमणं, समाहि मरणं, जिणगुणसम्पत्ति होउ मज्झं।।

अर्थ

हे भगवन्! मैंने सिद्ध भक्ति सम्बन्धी कायोत्सर्ग किया, उसकी आलोचना करने की इच्छा करता हूं। जो सम्यग्ज्ञान, सम्यग्दर्शन और सम्यक्चारित्र से युक्त है, आठ प्रकार के कर्मों से मुक्त है, आठ गुणों से सम्पन्न है, ऊर्ध्वलोक के मस्तक पर प्रतिष्ठित है, तप सिद्ध है, नयसिद्ध है, संयमसिद्ध है, चारित्र सिद्ध है, सम्यग्ज्ञान सम्यग्दर्शन और सम्यक्चारित्र से सिद्ध है, अतीत, अनागत और वर्तमान इन तीनों कालों में सिद्ध है ऐसे सब सिद्धों की नित्यकाल अर्चा करता हूँ पूजा करता हूँ, वंदना करता हूँ, नमस्कार करता हूं। मेरे दुःखों का क्षय हो, कर्मों का क्षय हो, बोधि रत्नत्रय का लाभ हो, सुगति में गमन हो, समाधि मरण हो और जिनेंद्र के गुणों की सम्यक् प्राप्ति हो।

कृति अनुयोग द्वारा (वाचना शुद्धि प्ररूपणा)

धवला पुस्तक-६

यम्पदहरसव्ववणे रुधिरस्सावेदगत्तोऽतिचारे च।
वात्तुब्बुद्धकायेषु भुक्तवति चापि नाध्येयम्।।६२।।
तिलपलल-पुक्कु-लाजा-पूयदिस्सिग्घयसुरभिगधेसु।
भक्तेषु भोजनेषु च दावाग्गिधूमे च नाध्येयम्।।६३।।
योजनमण्डलमात्रे सन्त्रासविधौ महोपवासे च।
आवश्यकक्रियायां केशेषु च लुंच्यमानेषु ।।६४।।

प्रतिक्रमण-आवश्यक

समदिनान्ध्ययने प्रतिषिद्धं स्वर्गगते श्रमणासुरौ।
योजनमात्रे दिवसत्रयं त्वतिदूरं दिवसम् ।।६५।।
प्राणिनि च तीव्रदुःखानिप्रमाणं स्फुरति चालिवेदना।
एकलिवर्तनमात्रे तिर्यग्गं चरसु च न पाठ्यम् ।।६६।।
तावन्मात्रे स्थावरकायसत्कर्मणि प्रवृत्ते च।
क्षेत्राशुद्धौ दूराद् दुर्गे वातिकूपने वा ।।६७।।
विगताथागमे वा स्वशरीरे शुद्धिस्तिविरे वा।
नाध्येयः सिद्धान्तः सुखसुखफलभिच्छता व्रतिना ।।६८।।
प्रमितिररन्तिशांतं स्यादुच्चारविमोक्षणीक्षतेरात्।
तनुसलिलमोक्षणेऽपि च पंचाक्षररलितेरात् ।।६९।।
मानुषशरीरलेशावश्यपचण्दण्डंशात्तु।
संशोध्या तिरश्चां तददंमात्रे भूयिः स्यात् ।।७०।।
व्यन्तरभेरीताडन-तलूजासंकटे कर्षणे वा।
संभ्रमण-समावर्जनसमीपचण्डालवालेषु ।।७१।।
अग्निजलरुधिरदीपे मांसासिप्रयत्नने तु जीवानां।
क्षेत्रविशुद्धिर्न स्याद्योदितं सर्वभावैः ।।७२।।
क्षेत्रं संशोध्य पुनः स्वहस्तपदौ विशोध्य शुद्धमनाः।
प्राशुकदेशावस्थो गृह्णीयाद् वाचनां पश्चात् ।।७३।।
युक्त्या समधीयानो वक्षणकषायमसुशनु स्वाङ्गम्।
यत्नेनाधीत्य पुनर्यथाश्रुतं वाचनां मुंचेत ।।७४।।
तपसि द्वादशसंख्यं स्वाध्यायः श्रेष्ठ उच्यते सद्भिः।
अस्वाध्यायदिनानि ज्ञेयानि ततोऽत्र विद्भिः ।।७५।।

प्रतिक्रमण-आवश्यक

पर्वसु नन्दीश्वरमहिमा दिवसेषु चोपरागेषु।
सूर्याचन्द्रमसोरपि नाध्येयं जानता व्रतिना ।।७६।।
अष्टम्यामध्ययनं गुरु-शिष्य द्वयोर्योगमावहति।
कलहं तु पौर्णमास्यां करोति विघ्नं चतुर्दश्याम् ।।७७।।
कृष्णचतुर्दश्यां यदधीयते साधवो हामावास्यायाम्।
विद्योपवासविधयो विनाश्रुतिं प्रयान्त्येष सर्वं ।।७८।।
मध्यान्हे जिनरूपं नाशयति करोति संध्ययोर्व्याधिम्।
तुष्यन्तोऽप्रियतां यद्ममरात्रौ समुपयान्ति ।।७९।।
अतिदीर्घदुःखितानां रुदतां संदर्शने समीपे च।
स्तनयित्नुविद्युदग्निभ्रष्टवृक्षा उल्कानिर्घाते ।।८०।।
प्रतिप्रयेकः पादो ज्येष्ठामूलस्य पौर्णमास्यां तुं।
सा वाचनाविमोक्षे छाया पूर्वाण्हवेलायाम् ।।८१।।
सैवापरागृहकाले वेला स्याद्वाचनाविधौ विहिता।
समपदी पूर्वाण्हपराहण्हयोर्मोक्षेणु ।।८२।।
ज्येष्ठामूल्यतोऽप्यापौषाढपूर्वांगुला हि वृद्धिः स्यात्।
मासे मासे विहिता क्रमेण सा वाचनायाम् ।।८३।।
एवं क्रमप्रवृद्ध्या पादद्वयमत्र हीयते पश्चात्।
पौषाढज्येष्ठान्ताद् द्वयंगुलमेव विज्ञेयम् ।।८४।।
दव्वादिविक्रमणं करोदि सुतत्वसिकखलोहेण।
असमाहिमस्सज्जायं कलहं विहि वियोगं च ।।८५।।
विणएण सुदम्मीहं किह वि पमादेण होइ विसरिदं।
तमुवट्टादि परभवे केवलणाणं च आवहेदि ।।८६।।

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

इदि वयुणादो तित्थयरवयणविणिग्गयबीजपदं सुत्तं। तेण सुत्तेण समं वट्टदि उप्पज्जदि त्ति गणहरदेवम्मि द्धिदसुदणाणं सुत्तसमं। अयंते परिच्छिण्हे गम्मते इत्यर्था द्वादशंगविषयः, तेण अत्थेण समं सह वट्टदि त्ति अत्थसमं। दव्वसुदाइएण अणवेक्खिय संजमजुदसुद-णाणावरणक्खओवसमसमुप्पण्ण-बारहसुगंद सव्वसुद्धारमत्थसममिदि।

यमपटहका शब्द सुननेपर, अंगसे रक्तस्रावके होनेपर, अतिचारके होनेपर, तथा दाताओके अशुद्धकाय होते हुए भोजन कर लेनेपर स्वाध्याय नहीं करना चाहिये ॥६३॥

तिलमोदक, चिउडा, लाई और पुआ आदि चिक्कण एवं सुगन्धित भोजनोंके खानेपर तथा दावानलका धुआँ होनेपर अध्ययन नहीं करना चाहिये ॥६३॥

एक योजनके घेरेमें सन्यासविधि, महोपवासविधि, आवश्यकक्रिया एवं केशोंका लौंच होनेपर तथा आचार्योंका स्वर्गवास होनेपर सात दिन तक अध्ययनका प्रतिषेध है। उक्त घटनाओंके योजन मात्रमें होनेपर तीन दिन तक तथा अत्यन्त दूर होनेपर एक दिन तक अध्ययन निषिद्ध है ॥६४-६५॥

प्राणीके तीव्र दुःखसे मरणासन्न होनेपर या अत्यन्त वेदनासे तड़फड़ानेपर तथा एक निर्वर्तन (एक वीघा या गुंठा) मात्रमें तिर्यंचोंका संचार होनेपर अध्ययन नहीं करना चाहिये ॥६६॥

उतने मात्रमें स्थावरकाय जीवोंके घात रूप कार्यमें प्रवृत्त होनेपर, क्षेत्रकी अशुद्धि होनेपर, दूसरे दुर्गन्ध आनेपर अथवा अत्यन्त सड़ी गन्धके आनेपर, ठीक अर्थ समझनेमें न आनेपर अथवा अपने शरीरके शुद्धिरहित होनेपर मोक्षसुखके चाहनेवाले व्रती पुरुषको सिद्धान्तका अध्ययन नहीं करना चाहिये ॥६७-६८॥

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

मल छोडनेकी भूमिसे सो अरलि प्रमाण दूर, तनुसलिल अर्थात् मूत्रके छोडनेमें भी इस भूमिसे पचास अरलि दूर, मनुष्यशरीरके लेशमात्र अवयवके स्थानसे पचास धनुष, तथा तिर्यंचोंके शरीरसम्बन्धी अवयवके स्थानसे उससे आधी मात्र अर्थात् पच्चीस धनुष प्रमाण भूमिको शुद्ध करना चाहिये ॥६६-७००॥

व्यन्तरोंके द्वारा भेरीताडन करनेपर, उनकी पूजाका संकट होनेपर, कर्षणके होनेपर, चाण्डालबालकोंके समीपमें झाडा-बुहारी करनेपर; अग्नि, जल व रुधिरकी तीव्रता होनेपर; तथा जीवोंके मांस व हड्डियोंके निकाले जानेपर क्षेत्रकी विशुद्धि नहीं होती जैसा कि सर्वज्ञोंने कहा है ॥७०१-७०२॥

क्षेत्रकी शुद्धि करनेके पश्चात् अपने हाथ और पैरोंको शुद्ध करने तदनन्तर विशुद्ध मन युक्त होता हुआ प्राशुक देशमें स्थित होकर वाचनाको ग्रहण करे ॥७०३॥

बाजू और कांख आदि अपने अंगका स्पर्श न करता हुआ उचित रीतिसे अध्ययन करे और यत्नपूर्वक अध्ययन करके पश्चात् शास्त्रविधिसि वाचनाको छोड़ दे ॥७०४॥

साधु पुरुषोंमें बारह प्रकारके तपोंमें स्वाध्यायको श्रेष्ठ कहा है। इसीलिये विद्वानोंको स्वाध्याय न करनेके दिनोंको जानना चाहिये ॥७०५॥

पर्वदिनों (अष्टमी व चतुर्दशी आदि), नन्दीश्वरके श्रेष्ठ महिमा-दिवसों अर्थात् अधिक दिनोंमें और सूर्य-चन्द्रका ग्रहण होनेपर विद्वान् व्रतीको अध्ययन नहीं करना चाहिये ॥७०६॥

अष्टमीमें अध्ययन गुरु और शिष्य दोनोंके वियोगको करता है। पूर्णिमासीके दिन किया गया अध्ययन कलह और चतुर्दशी और

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

अमावस्याके दिन किया गया अध्ययन विघ्नको करता है ॥७०७॥

यदि साधु जन कृष्ण चतुर्दशी और अमावस्याके दिन अध्ययन करते हैं तो विद्या और उपवासविधि सब विनाशवृत्तिको प्राप्त होते हैं ॥७०८॥

मध्यान्ह कालमें किया गया जिनरूपको नष्ट करता है, दोनों संध्याकालोंमें किया गया अध्ययन व्याधिको करता है, तथा मध्यम रात्रिमें किये गये अध्ययनसे अनुरक्त जन भी द्वेषको प्राप्त होते हैं ॥७०६॥

अतिशय तीव्र दुःखसे युक्त और रोते हुए प्राणियोंको देखने या समीपमें होनेपर मेघोंकी गर्जना व बिजलीके चमकनेपर और अतिवृष्टिके साथ उल्कापात होनेपर (अध्ययन नहीं करना चाहिये) ॥७१०॥

जेठ मासकी प्रतिपदा एवं पूर्णिमासीको पूर्वाह्न कालमें वाचनाकी समाप्तिमें एक पाद अर्थात् एक वितस्ति प्रमाण (जांघकी) वह छाया कही गई है। अर्थात् इस समय पूर्वाह्न कालमें बारह अंगुल प्रमाण छायाके रह जानेपर अध्ययन समाप्त कर देना चाहिये ॥७११॥

वही समय (एक पाद) अपराह्नकालमें वाचनाकी विधिमें अर्थात् प्रारम्भ करनेमें कहा गया है। पूर्वाह्नकालमें वाचनाका प्रारम्भ करने और अपराह्नकालमें उसके छोड़नेमें सात पाद (वितस्ति) प्रमाण छाया कही गई है (अर्थात् प्रातः काल जब सात पाद छाया हो जावे तब अध्ययन प्रारम्भ करे और अपराह्नमें सात पाद छाया रहजानेपर समाप्त करे) ॥७१२॥

ज्येष्ठ मासके आगे पौष मास तक प्रत्येक मासमें दो अंगुल

प्रतिक्रमण-आवश्यक

[१३]

प्रमाण वृद्धि होती है। यह क्रमसे वाचना समाप्त करनेकी छायाका प्रमाण कहा गया है ॥१११३॥

इस प्रकार क्रमसे वृद्धि होनेपर पौष मास तक दो पाद हो जाते हैं। पश्चात् पौष माससे ज्येष्ठ मास तक दो अंगुल ही क्रमशः कम होते जाते हैं, ऐसा जानना चाहिये ॥१११४॥

सूत्र और अर्थकी शिक्षाके लोभसे किया गया द्रव्यादिका अतिक्रमण असमाधि अर्थात् सम्यक्त्वादि की विराधना, अस्वाध्याय अर्थात् शास्त्रादिकोंका अलाभ, कलह, व्याधि और वियोगको करता है ॥१११५॥

विनयसे पढ़ा गया श्रुत यदि किसी प्रकार भी प्रमादसे विस्मृत हो जाता है तो परभवमें वह उपस्थित हो जाता है और केवलज्ञानको भी प्राप्त कराता है ॥१११६॥

[१४]

“सामायिक” का स्वरूप, लाभ एवं उसके भेद

राग-द्वेष रहित, आय-उपयोग की प्रवृत्ति। राग-द्वेष की परिणति का अभाव करके साम्यभावरूप परिणति को प्राप्त करना ‘सामायिक’ है। सम-राग-द्वेष की निवृत्ति, आय-प्रशमादिरूप ज्ञान का लाभ। राग-द्वेष में माध्यस्थ भाव रखना ‘सामायिक’ है। मोह-क्षोभ रहित आत्मा का परिणाम ही ‘सामायिक’ है। सम्यक्त्व, ज्ञान, संयम और तप इन चार प्रकार की अवस्था को ‘सामायिक’ कहते हैं। अपने स्वरूप की साधना में भूल न हो जाय उसके लिए शरीर की शुद्धि के साथ शुद्ध कपड़े पहन कर एकान्त में स्थिरता पूर्वक अपने शुद्ध स्वरूप का विचार करना ही ‘सामायिक’ है।

‘सामायिक’ क्यों करना चाहिये :-

आर्त्तध्यान, रौद्रध्यान रूप संसार प्रवृत्ति की निवृत्ति और धर्मध्यान रूप प्रवृत्ति में सर्व जीवों के प्रति वैर विरोध को त्यागकर संयम तप और त्याग भावना के भावरूप उदासीनता को प्राप्त कर समताभाव की सिद्धि के लिए सामायिक करने में आवे तो वह वीतरागता की प्राप्ति का कारण है।

‘सामायिक’ आत्म कल्याण के हेतु करने में आती है। जितने-जितने अंशों में विषय कषाय घट जावे और परिणामों में वीतरागता व शान्ति बढ़ती जावे, उतने-उतने अंशों में धर्मस्थान की प्राप्ति के लिए मुमुक्षुओं का सामायिकादि षट् आवश्यक करना परम कर्तव्य है।

‘सामायिक’ करने से लाभ :-

‘सामायिक’ करने वाले मुमुक्षु के सब प्रकार के पापोंसे

[१५]

रुककर सातिशय पुण्य का बन्ध होता है। भावपूर्वक सामायिक करने से सुख और शान्ति की प्राप्ति होती है। आत्मत्व की प्राप्ति का मूल कारण ‘सामायिक’ ही है। एकाग्रतारूप साम्यता से ही जीव को निष्कर्मरूप अवस्था प्राप्त होती है।

अभव्य जीव को भी ‘द्रव्य-सामायिक’ के प्रभाव से नौवें ग्रैवेयक के अहमिन्द्र पद की प्राप्ति हो जाती है, तो फिर ‘भाव-सामायिक’ से केवलज्ञान क्यों नहीं प्राप्त होगा? अवश्य होगा।

‘सामायिक’ करने से पंचेन्द्रिय-विषय एवं अंतरंग कषाय का नाश होता है और पदार्थ के प्रति ममता छूट जाती है। छह काय के जीवों के प्रति समता प्रकट होती है।

‘सामायिक’ का प्रारम्भिक अभ्यासी श्रावक शुभोपयोग से सातिशय पुण्य बांध कर अभ्युदय युक्त सर्व सुख भोग कर मनुष्य भव की प्राप्ति करता है; और फिर निर्ग्रन्थ-मुनि होकर शुद्धोपयोग को प्राप्त करके संवर पूर्वक समस्त कर्मों की निर्जरा करते हुए मोक्षपद की प्राप्ति कर लेता है।

‘सामायिक’ करने का स्थान :-

जिस स्थान में, चित्त में विक्षेप करने के कारण न हों, जहाँ अनेक लोगों के वाद-विवादिका कोलाहल न हो, अधिक असंयमी जीवों का आवागमन न हो, स्त्रियों का, नपुंसकों का, विशेष जाना जाना न हो, गीत, नृत्य वाद्य यंत्रों आदि का प्रचार समीप में न हो, तिर्यंचों एवं पक्षियों का संचार न हो, जहाँ बहुत शीत तथा उष्णता की, प्रचण्ड पवन की, वर्षा की बाधा न हो, डाँस, मच्छर, मक्खी, सर्प, बिच्छु इत्यादि जीवों के द्वारा कोई बाधा न हो, ऐसे विक्षेप रहित एकान्त स्थान हो, वन हो या जीर्ण बाग में मकान

[१६]

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

हो, गृह हो, चैत्यालय हो या धर्मला पुरुषों का प्रोषधोपवास करने का स्थान हो, ऐसे एकान्त विक्षेप रहित स्थान में प्रसन्नचित्त होकर, समस्त मन के विकल्पों को छोड़कर ‘सामायिक’ करनी चाहिये।
(रत्नकरण्ड श्रावकाचार श्लोक ९९ के आधार से)

‘सामायिक’ प्रारम्भ करने की विधिः-

“सामायिक” प्रारम्भ करने से पहिले अपनी इन्द्रियों के विषय-व्यापार से विरक्त होकर अपने केश-वस्त्रादि को यथाविधि बाँध लेना चाहिए, जिससे के सामायिक करते समय क्षोभ न हो। सामायिक के काल में खान, पान, व्यापार, रोजगार, लेन-देन विकथा, आरम्भ, समारंभ विसंवादादि समस्त पाप क्रियाओं को मन-वचन-काय-कृत-कारित अनुमोदना से त्याग कर एवं मर्यादा के बाहर क्षेत्र में नियत समय तक हिंसादि पांच पापों को सर्वथा त्याग कर राग-द्वेष रहित सकल जीवों पर समता भाव धारण कर; आर्त, रौद्र ध्यान छोड़कर एक चिदानन्द स्वरूप शुद्धात्मा का ध्यान करने की प्रतिज्ञा करनी चाहिए।

“अहं समस्त सावद्ययोगगंरतोस्मि”

“मैं समस्त सावद्ययोग का त्याग करता हूँ।” ऐसे कहकर पूर्व या उत्तर दिशा में मुँह करके दोनों हाथों को सीधा लटका कर दोनों पावों के बीच में चार अंगुल की जगह रखकर नासादृष्टि लगाकर कायोत्सर्ग पूर्वक आसन पर खड़ा होकर अरहंत सिद्ध भगवान् की साक्षी से दो घड़ी ४८ मिनिट तक “सामायिक” करने की आज्ञा लेकर प्रतिज्ञा करनी चाहिये।

मेरी सामायिक काल की मर्यादा पूर्ण न हो जाय, तब तक मैं दूसरे स्थान का एवं परिग्रह का त्याग करता हूँ, पुनश्च अपनी

[१७]

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

देह पर रहे हुए परिग्रह एवं शरीर के प्रति ममता का त्याग करने के अभ्यास पूर्वक नौ बार ‘णमोकार मन्त्र’ का जाप्य मन में बोलकर, ३ आवर्त ए एक शिरोनति करनी चाहिये। इसी प्रकार चारों दिशाओं में से प्रत्येक में नौ बार णमोकार मंत्र का जाप्य, ३ आवर्त व एक शिरोनति करनी चाहिये। (दोनों हाथ जोड़कर बाई ओर से दाहिनी ओर ले जाते हुए घुमाना आवर्त है और मस्तक झुकाना शिरोनति है) प्रत्येक दिशा में पंच परमेष्ठी है, उस दिशा में विद्यमान तीन लोक के कृत्रिम-अकृत्रिम जिन चैत्यालयों को नमस्कार करें। बाद में जिस दिशा से आज्ञा ली है, उस दिशा में अघंग नमस्कार करके तीन बार नमोऽस्तु, नमोऽस्तु, नमोऽस्तु बोलकर आसन लगाना चाहिए और फिर सामायिक पूर्ण होने तक उस आसन को नहीं बदलना चाहिए। किसी प्रकार की विघ्न-बाधा आने पर भी अपने आसन को नहीं छोड़ना चाहिए।

आसन लगाने की विधिः-

(१) खड़गासन-अपने दोनों पैरों को चार अंगुल के फासले से रखकर दोनों हाथ को सीधा लटका कर सीधा खड़ा होने को “खड़गासन” कहते हैं।

(२) पद्मासन-दाहिनी जाँघ पर बायें पैर, बाईं जाँघ पर दाहिने पैर को रखकर गोद में बायें हाथ की हथेली को नीचे रखकर दाहिने हाथ की हथेली को ऊपर रख कर सीधा बैठने को “पद्मासन” कहते हैं।

(३) अर्द्धपद्मासन-बायें पैर की जाँघ के ऊपर दाहिना पैर रखकर पद्मासन की भाँति हाथों की हथेलियों को रखकर सीधा बैठने को “अर्द्धपद्मासन” कहते हैं।

“सामायिक” करते समय पूर्व दिशा में इन आसनों में से कोई

[१८]

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

एक आसन लगाकर आँखों को आधी खुली रखकर सौम्य नासादृष्टि से उपयोग को (तत्त्वों के ज्ञेयों की), तत्वदृष्टि (प्रष्ट द्रव्य व उनकी गुणपर्यायों) पर लगाना चाहिये। (सामायिक काल में मौन पूर्वक शान्त चित्त से प्रमाद छोड़कर उत्साह पूर्वक “सामायिक” करना चाहिये। मनोवृत्ति की शुद्धि से चित्त शान्त होता है और उपयोग निश्चल दशा को प्राप्त होता है। शुद्धात्म स्वरूप में उपयोग की स्थिरता करना ही यथार्थ ‘सामायिक’ है।)

यदि सामायिक का पाठ याद न हो तो इस पुस्तक में जिस क्रम से सामायिक के पाठ छपे हैं, उसके अनुसार शुद्ध उच्चारण करें। साथ में अपने दूसरे साथी हों तो उनके स्वर में स्वर मिलाकर पाठ करें, पाठ का भाव बराबर समझते रहना चाहिये।

सामायिक में णमोकार मंत्र, अ सि आ उ सा नमः अरहंतसिद्धाचार्योपाध्याय सर्वसाधुभ्यो नमः; अरिहंत सिद्ध, ॐ ह्रीं अर्ह अ सि आ उ सा नमः, ॐ नमः सिद्धेभ्यः, मंत्र का १०० बार जाप करें। जाप पूरे होने पर पूर्वोक्त लिखे अनुसार पुनः चारों दिशाओं में णमोकार मंत्र पूर्वक नमस्कार करें।

(सूत्र की जापमाला में १०८ दाने होते हैं। उनका रहस्य यह है कि गृहस्थ समरम्भ, समारम्भ, आरम्भ ये तीन मन-वचन और काय से स्वयं करते हैं, कराते हैं जो क्रोध, मान, माया, लोभ में होकर करते हैं, इसलिए इनके परस्पर गुणने से १०८ कर्मास्रव के भंग होते हैं। कोई भी पापकार्य उक्त प्रकार से होता रहता है जिससे अशुभ-कर्म बंधता है इसके रोकने का उपाय ‘सामायिक’ है।)

‘सामायिक’ पूर्ण करने की विधिः-

सामायिक काल में मन, वचन, काय की प्रवृत्ति में ३२ दोषों

प्रतिक्रमण-आवश्यक

में से कोई भी दोष जाने-अनजाने प्रमादवश हो गया हो तो अरहन्त भगवान् से क्षमा माँगनी चाहिए।

सामायिक पाठ बोलने में मात्रा, बिन्दी, पद, अक्षर, गाथा सूत्र आदि का हीनाधिक, विपरीत, अशुद्ध-उच्चारण किया हो या और कोई दोष लग गया हो तो उनकी भगवान् से क्षमा माँगनी चाहिये।

सामायिक काल में मन, वचन, काय से आत्मभावना में न ठहर कर उपयोग को अशुभ भावों में (मिथ्यात्व, अविरति, प्रमाद, कषाय और योग) असावधानी से लगाया हो या और किसी प्रकार का पाप दोष लगा हो तो भगवान् से क्षमा माँगनी चाहिए।

सामायिक में अतिक्रम, व्यतिक्रम, अतिचार, अनाचार, जान से, अनजान से किसी प्रकार का पाप दोष प्रमादजन्य हो गया हो तो भगवान् से क्षमा माँगनी चाहिए।

इस तरह क्रिया करने के बाद ६ बार ‘णमोकार मन्त्र’ का जाप्य करके “सामायिक” पूर्ण करनी चाहिए।

‘सामायिक’ के छः भेद :-

१. नाम-सामायिक-शुभ-अशुभ नाम को सुनकर राग-द्वेष नहीं करना, सो ‘नाम-सामायिक’ है।

२. स्थापना-सामायिक-कोई स्थापना प्रमाणादिक से सुन्दर है और प्रमाणादि से हीनाधिक होने से असुन्दर है। उनके प्रति राग-द्वेष का अभाव, सो ‘स्थापना-सामायिक’ है।

३. द्रव्य-सामायिक-सुवर्ण, चाँदी, रत्न, मोती इत्यादि एवं मिट्टी, काष्ठ, पाषाण, कण्टक, राख, भस्म, धूलि इत्यादि में राग-द्वेष रहित सम देखना, सो ‘द्रव्य-सामायिक’ है।

४. क्षेत्र-सामायिक-महल, उपवनादिक रमणीक, श्मशानादिक अरण्यक क्षेत्र में राग-द्वेष छोड़ना सो ‘क्षेत्र-सामायिक’ है।

५. काल-सामायिक-हिम, शिशिर, वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद ऋतु में और रात्रि; दिवस व शुक्ल पक्ष और कृष्ण पक्ष इत्यादि काल में राग-द्वेष का वर्जन, सो काल-सामायिक है।

६. भाव-सामायिक-समस्त जीवों के दुःख न हो ऐसे मैत्रीभाव से तथा शुभ-अशुभ परिणामों के अभाव को ‘भाव-सामायिक’ कहते हैं।

वैर-त्याग चिन्तन :-

“सामायिक” करने वाला समस्त जीवों में मैत्री धारण करता हुआ परम क्षमा को धारण करता है। कोई जीव मेरा वैरी नहीं है, अज्ञानवश उपार्जन किया मेरा कर्म ही वैरी है। मैंने स्वयं अज्ञान भाव से क्रोधी, मानी, लोभी होकर विपरीत परिणाम किये। जिस वस्तु-व्यक्ति से मेरा अभिमान पुष्ट नहीं हुआ उसको वैरी माना, किसी ने मेरी प्रशंसा-स्तुति नहीं की, उसी को वैरी समझा। मेरा आदर-सत्कार नहीं किया व उच्च-स्थान नहीं दिया उसको वैरी समझा। किसी ने मेरे दोषों को प्रगट किया उसको वैरी जाना-सो यह सब मेरी कषाय से, दुर्बुद्धि से अन्य जीवों में वैर-बुद्धि उपजी है, इसको छोड़कर क्षमा अंगीकार करता हूँ और अन्य समस्त जीव मेरा अज्ञान भाव जानकर मुझे क्षमा करें।

आत्म चिन्तन

समस्त दिन में प्रमाद के वश होकर तथा कषायों के वशीभूत होकर अथवा विषयों में रागी-द्वेषी होकर किन्हीं एकेन्द्रियादिक जीवों का घात किया तथा अनर्थक प्रवर्तन किया व सदोष भोजन किया अथवा किसी जीव के प्राणों को पीड़ा पहुँचाई तथा कर्कश-कठोर मिथ्या वचन कहे अथवा किसी की विक्रिया की अथवा अपनी प्रशंसा करी अथवा अदत्त धन ग्रहण किया अथवा पर के धन में लालसा करी तथा पर की स्त्री में राग किया तथा धन परिग्रह आदि में लालसा करी, ये समस्त पाप खोटे किए - अब ऐसे पापरूप परिणाम से भगवान् पंच परमेष्ठु, हमारी रक्षा करें। ये सब परिणाम मिथ्या हैं। पंच परमेष्ठी के प्रसाद से हमारे पापरूप परिणाम न हों। ऐसे भावों की शुद्धता के लिए कायोत्सर्ग करके पंच नमस्कार पूर्वक नौ बार जाप करें।

‘सामायिक’ करने की विधि

शरीर से शुद्ध होकर शुद्ध वस्त्र पहनकर किसी मन्दिर आदि एकान्त स्थान में ‘सामायिक’ करना चाहिए। प्रत्येक दिशा में तीन आवर्त व एक शिरोनति करके नमस्कार पूर्वक अपने आसन पर बैठना चाहिए व सामायिक की प्रत्येक क्रिया को मनन पूर्वक करना चाहिए। मन को पवित्र रखना चाहिए, जब तक सामायिक पूर्ण न हो अपने आसन को नहीं छोड़ना चाहिए। छोटे बालकों को अपने पास नहीं बैठाना चाहिए।

‘सामायिक’ के बाद एक वहत् कायोत्सर्ग करना चाहिए जिसमें कम से कम २७ बार या १०८ बार णमोकार मन्त्र का जाप करना चाहिए। सामायिक के समय दृष्टि व मन पर कड़ा नियन्त्रण रखना चाहिए। अन्त में पूर्ववत् ही दिशा वंदन करना चाहिए।

‘सामायिक’ पाठ प्रारंभ

णमो अरिहंताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आइरियाणं,
णमो उवज्झायाणं णमो लोए सव्वसाहूणं।
चत्तारि मंगलं, अरहंता मंगलं, सिद्धा मंगलं,
साहू मंगलं, केवलिपण्णत्तो धम्मो मंगलं।
चत्तारि लोगुत्तमा, अरहंता लोगुत्तमा, सिद्धा लोगुत्तमा,
साहू लोगुत्तमा, केवलि पण्णत्तो धम्मो लोगुत्तमा।
चत्तारि सरणं पव्वज्जामि, अरहंते सरणं पव्वज्जामि,
सिद्धे सरणं पव्वज्जामि, साहू सरणं पव्वज्जामि,
केवलिपण्णत्तं धम्मं सरणं पव्वज्जामि।

ॐ ह्रीं सर्व शान्ति कुरु कुरु स्वाहा।।

भावार्थ—अरहंत, सिद्ध, आचार्य, उपाध्याय, सर्व साधुओं को
नमस्कार हो। संसार में अरहंत, सिद्ध साधु, केवलिप्रणीत, धर्म ये
ही चार मंगल रूप हैं। ये ही चार उत्तम हैं, ये ही चार परम शरण
हैं। ये सर्व प्रकार शान्ति करें।

(ईर्यापथ शुद्धि पाठ)

श्लोक- ईर्या पथे प्रचलिताय मया प्रमादा,
देकेन्द्रिय प्रमुख जीव निकाय बाधा।
निर्वर्तिता यदि भवेद् युगान्तरेवा,
मिथ्यात्वदास्तु दुरितं गुरु भक्ति तो मे।।

भावार्थ—हे भगवन्! मार्ग में चलते हुए मुझसे प्रमाद वश बिना
देखे एकेन्द्रियादिक जीव की हिंसा हुई हो तो, वह आपकी भक्ति
से मिथ्या होवे।

(ईर्यापथ प्रतिक्रमण)

पडिक्कमामि भंते ईरियावहियाए विराहणाए
अणुग्गए अइग्गए णियग्गए ठाणेणगमे
चंकमणे पाणुग्गमे बीजुग्गमे हरिदुग्गमे
उच्चार पसवण खेल सिंघाणय विड्डी
पडिबुग्गणाए जे जीवा एइंदिया वा बेइंदिया वा
तेइंदिया वा चउरिंदिया वा पंचेंदिया वा णोल्लिदा
वा पिल्लिदा वा संधादिदा वा ओहादिदा वा
परिदाविदा वा किरिछिदा वा लोसिदा वा
छिद्दिदा वा भिन्दिदा वा ठाणदो वा ठाण-
चंकमणदो वा तस्स उत्तर गुणं तस्स
पायच्छित्तकरणं तस्स विसोही करणं जावरहंताणं
भयवंताणं णमोक्कारं करोमि।

भावार्थ—हे भगवन्! मेरे चलन में जीवों की हिंसा हुई हो तो
उसके लिये मैं प्रतिक्रमण करता हूँ।

यथा मन-वच-काय को वश में न रखने, बहुत चलने, इधर
उधर फिरने तथा द्विइन्द्रियादि प्राणियों पर पैर रखकर चलने में मल,
मूत्र, थूक, नाक-मल मिट्टी वगैरह डालने से एकेन्द्रियादि पंचेन्द्रिय
प्राणी अपने स्थान पर जाने से रोके गये हों, दूसरी जगह डाले
गये हों, संघर्षित किये, कराये हों, दूसरे पर डाले गये हों, तपाये
गये हों, काटे गये हों, मूर्छित किये गये हों, छेदे गये हों, और
अपने स्थान से जाते हुए पृथक्-पृथक् किये गये हों, तो मैं उसका
प्रायश्चित्त करता हूँ, दोषों की शुद्धि के लिये भगवान् अरहंत को
नमस्कार करता हूँ।

तावकाय पावकम दुच्चरियं वोस्सरामि।
कायोत्सर्गं करोम्यहं।।
(नौ बार णमोकार मंत्र का जाप करना चाहिये)

(ईर्यापथ आलोचना)

इच्छामि भंते ईरिया वह मालोचेउं पुव्वुत्तर
दक्खिण पच्छिम चउ दिसासु विदिसासु
विहरमाणेण जुगुत्तर विट्ठाणा दड्ढव्वा डव डव
चरियाये पमाददोसेण पाणुभूद जीव सत्तार्ण
एदेसिं उवघादो कदो वा कारिदो वा किरित्तो
वा समणुण्णिदो वा तस्स भिक्खामि दुक्कडं।।

भावार्थ—हे भगवन्! मैं ईर्यापथ की आलोचना करता हूँ।
पूर्वोत्तर दक्षिण पश्चिम चारों दिशा और ईशानादि विदिशाओं में इधर
उधर फिरने और ऊपर की ओर दृष्टि कर चलने में मैंने प्रमादवश
द्विइन्द्रियादिक प्राणियों का घात किया हो कराया हो वा अनुमति दी
हो वे पाप मिथ्या होवें।

(दिग्वंदना)

(तीन आवर्त व एकशिरोनति प्रति दिशा में करना चाहिये।)
(पूर्व की ओर मुख करके पढ़े)

प्राग्दिग्वंदनात्तः केवलि जिन सिद्ध साधु
गणदेवाः ये सर्वदिक्समुद्राः योगीशास्तान्ह वन्दे।

भावार्थ—पूर्व दिशा में अरहंत, सिद्ध, साधु, केवलि,

प्रतिक्रमण-आवश्यक

[ २५

कृत्रिमाकृत्रिम, जिन चैत्य, चैत्यालय जहां-जहां हों उनको मेरा मन से, वचन से, काय से बारम्बार नमस्कार होवे।

(दक्षिण की ओर मुख करके पढ़े)

दक्षिण दिग्दिगन्तरतः केवलि जिन सिद्ध साधु गणदेवाः ये सर्वद्धि समुद्रा योगीशस्तानहं वंदे।

भावार्थ—दक्षिण दिशा विदिशा में अरहंत, सिद्ध, साधु, केवलि, कृत्रिमाकृत्रिम, जिन चैत्य, चैत्यालय जहां जहां हों उनको मेरा मन से, वचन, काय से बारम्बार नमस्कार होवे।

(पश्चिम की ओर मुख करके पढ़े)

पश्चिम दिग्दिगन्तरतः केवलि जिन सिद्ध साधु गणदेवाः ये सर्वद्धि समुद्रा योगीशस्तानहं वंदे।

भावार्थ—पश्चिम दिशा विदिशा में अरहंत, सिद्ध, साधु, केवलि, कृत्रिमाकृत्रिम, जिन चैत्य, चैत्यालय जहां जहां हों उनको मेरा मन से, वचन से, काय से बारम्बार नमस्कार होवे।

(उत्तर की ओर मुख करके पढ़े)

उत्तर दिग्दिगन्तरतः केवलि जिन सिद्ध साधुगण देवाः ये सर्वद्धि समुद्रा योगीशस्तानहं वंदे।

भावार्थ—उत्तर दिशा विदिशा में अरहंत, सिद्ध, साधु, केवलि, कृत्रिमाकृत्रिम, जिन चैत्य, चैत्यालय जहां जहां हों उनको मेरा मन से, वचन से, काय से बारम्बार नमस्कार होवे।

(पश्चात् दण्डवत् प्रणाम करके अपने आसन पर स्थिर चित्त से बैठ जाना चाहिये।)

[ २६ ]

प्रतिक्रमण-आवश्यक

(सामायिक करने की प्रतिज्ञा)

भगवन् नमोऽस्तुते एषोऽहमय अपराहिक देव वंदना करिष्यामि (सामायिक स्वीकारः)

भावार्थ—हे भगवन् ! मैं आपको नमस्कार करता हुआ संध्या काल की देव वंदना में सामायिक स्वीकार करता हूँ। अर्थात् सामायिक काल पर्यन्त किसी प्रकार का आरंभ नहीं करूंगा और न इस स्थान को छोड़कर स्थानान्तर गमन करूंगा तथा जो मेरे शरीर पर परिग्रह है उससे निर्ममत्व होता हुआ अन्य सब परिग्रहों को छोड़ता हूँ।

(यहां समय की मर्यादा कर लेना चाहिये)

(सामायिक में चिन्तन)

(श्लोक)

सिद्धं सम्पूर्ण भव्यार्थ सिद्धेः कारणं मुत्तमम्। प्रशस्त दर्शन ज्ञान चारित्रं प्रतिपादनम्।।

भावार्थ—सम्पूर्ण भव्यों के लिये इष्ट सिद्धि के सर्वोत्तम कारण तथा सम्यग्दर्शन-ज्ञान-चारित्र के प्रतिपादन करने वाले अनंतानंत सिद्धों को मेरा नमस्कार हो।

(श्लोक)

सुरेन्द्र मुकुटाश्लिष्टपाद पद्धांशु केशरम्। प्रणमामि महावीरं लोक त्रितय मंगलम्।।

भावार्थ—प्रमाण करते हुये इन्द्रों के मुकुटों पर जिन प्रभु के चरणों की प्रभा प्रकाशन हो रही है ऐसे तीनों लोकों के मंगल स्वरूप श्री वर्धमान स्वामी को नमस्कार हो।

[ २७ ]

प्रतिक्रमण-आवश्यक

(श्लोक)

सिद्ध वस्तु ववो भक्ता सिद्धानु प्रणमतां सदा। सिद्ध कार्याः शिवं प्राप्ताः सिद्धदत्तुनोऽभयाम्।।

भावार्थ—सिद्ध हो चुके हैं समस्त कार्य जिनके तथा परम सुख को प्राप्त हुए सम्पूर्ण सिद्धों को भक्तिवश हम प्रणाम करते हैं। वे सिद्ध प्रभु हमें अविनाशी मोक्ष सिद्धि प्रदान करें।

(श्लोक)

नमोऽस्तु श्रुत पापेभ्यः सिद्धेभ्यः ऋषि परिषदे। सामायिक प्रपचेऽहं भव-भ्रमण सूदनम्।।

भावार्थ—मैं निर्दोष सिद्धों को तथा मुनि समुदाय को नमस्कार करता हूँ तथा संसार के परिभ्रमण को नाश करने वाली सामायिक को धारण करता हूँ।

(श्लोक)

दव्वे खेत्ते काले भावेय कदा वराहसो हयणम्। णिन्दण गरहण जुत्तो मण, कायेण पाडिकमणम्।।

भावार्थ—द्रव्य, क्षेत्र, काल भाव, से मैंने कभी किसी की निन्दा, गर्हा की हो तो मैं मन, वचन, काय से उसका प्रतिक्रमण (पश्चाताप) करता हूँ।

(श्लोक)

खम्माम सव्वजीवाणं, सव्वे जीवा खमंतु मे। मित्तिमे सव्व भूदेसु, वैरंमज्झ ण केणवि।।

अर्थ—मैं सब जीवों को क्षमा करता हूँ सब जीव मुझ पर

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

क्षमा करें मेरा सब प्राणियों से मैत्री भाव है किसी से बैर भाव नहीं है।

(श्लोक)
समता सर्व भूतेषु संयमः शुभ भावना।
आर्त रौद्र परित्याग स्तद्धि सामायिकं व्रतम्॥
अर्थ—सर्व प्राणियों में सम भाव रखना संयम पालन करना, पवित्र भाव रखना तथा आर्त—रौद्र परिणामों को छोड़ना ही सच्चा सामायिक व्रत है।

(श्लोक)
साम्य मे सर्व भूतेषु, वैर मम न केनचित्।
आशा सर्वाः परित्यज्य समाधि महमाश्रये॥
अर्थ—मैं सम्पूर्ण प्राणियों में समता रखता हूँ किसी से बैर भाव नहीं है। मैं सर्व आशाओं को छोड़कर समाधि का आश्रय लेता हूँ।

(श्लोक)
रागात् द्वेषात् ममत्वादा हा मया ये विरधिताः।
क्षम्यन्तु जन्तवस्ते मे, तेभ्यो क्षाम्याम्यहं पुनः॥
अर्थ—राग, द्वेष अथवा मोह से मैंने किसी जीव का विराधन किया हो तो वे मुझ पर क्षमा करें, मैं भी उनसे बार-बार क्षमा चाहता हूँ।

(श्लोक)
मनसा, वपुषा वाचा, कृत कारित सम्मतैः।
रत्नत्रये भवाः दोषात् गृहं निन्दामि वर्जये॥

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

अर्थ—मन, वचन, काया से अथवा कृत कारित, अनुमोदना, से मैंने अपने रत्नत्रय में जो दोष लगाये हों उनकी मैं निन्दा गर्हा करता हूँ और उनका परित्याग करता हूँ।

(श्लोक)
तैरश्च, मानर्व, देवमुपसर्ग सहेडुना।
काया-हार कषायादीन्, प्रत्याख्यामि त्रिशुद्धितः।
अर्थ—तिर्यञ्च, मनुष्य या देव कृत उपसर्ग को मैं इस समय धैर्य पूर्वक सहन करूँगा तथा शरीर आहार व कषायों को मन, वचन, काय से छोड़ता हूँ।

(श्लोक)
रागं द्वेषं भयं शोकं प्रहर्षोत्सुक्यदीनताः।
व्युत्सृजामि त्रिधा, सर्वां मरतिं रतिमेव च॥
अर्थ—मैं राग, द्वेष, भय, शोक हर्ष, विषाद दीनता तथा सब प्रकार की प्रीति और अप्रीति को मन वचन काय से छोड़ता हूँ।

(श्लोक)
जीवितें मरणे लाभाऽलाभे योगे विपर्यये।
बन्धुवारौ सुखे दुःखे सर्वदा समता मम॥
अर्थ—जीवन, मरण, लाभ–हानि, योग–वियोग, बन्धु–शत्रु, तथा सुख–दुःख में मेरे सदा समता भाव रहे।

(श्लोक)
आत्मैव मे सदा ज्ञाने दर्शने चरणे तथा।
प्रत्याख्याने ममात्मैव, तथा संवरयोगयोः॥

[प्रतिक्रमण-आवश्यक]

अर्थ—सम्यग्दर्शन, ज्ञान, चारित्र तथा प्रत्याख्यान संवर और योग मम आत्म स्वरूप हैं अर्थात् आत्मा से ये कोई भिन्न पदार्थ नहीं हैं।

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

अर्थ—हे भगवन् ! मैं आपके चरणों की वंदना करता हुआ नमस्कार करता हूँ और सब पाप कर्मों से विरक्त होता हूँ। णमो अरिहंताण, णमो सिद्धाणं, णमो आइरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सब्ब साहूणं।

ॐ नमोऽर्हते झौं झौं स्वाहा-

(अरहंत भक्ति पूर्वक सामायिक की दृढ प्रतिज्ञा) अड्ढइच्चेसुदीवेसुदो समुदेसुपंणारसकम्मभूमिसु अरहंताण भयवंताण अदीदरायाणं तित्थयराणं धम्माइरियाणं धम्मदेसयाणं धम्मणायगाणं

धम्मवरचाउरंग चक्कवट्टीणं देवाहिदेवाणं णाणाणं सदा करेमि किरियम्मि करेमि भंते सामायियं सब्ब सावज्जोगं पचक्खामि जावनियमं तिविहेण

मणसा वचियाकायेण णकरेमि णकारयेमि अंणंकरं तमपि ण समणुमण्णमि। तस्स भत्ति। अइच्चारं पडिक्कमामि । णिंदामि अण्णाणं गर्हामि अप्पाणं जावदरहंताणं

तावकायं

भयवन्ताणं

[प्रतिक्रमण-आवश्यक

पञ्जुवासं

पावकम्म दुच्चरियं वोस्सरामि

करेमि

भावार्थ—ढाई द्वीप, दो समुद्र, पन्द्रह कर्म भूमियों में जो अर्हत आदि तीर्थंकर धर्माचार्य धर्मोपदेशक धर्मनायक धर्म चक्रवर्ती देवाधिदेव और ज्ञानी हैं, उनकी मैं वंदनादिक क्रिया करता हूँ, और हे भगवन् ! सामायिक स्वीकार करता हूँ तथा सर्व पापों का त्याग कर इन पापों को सामायिक समय पर्यंत मन-वचन-काय से न करूँगा, न कराउँगा और न करते हुये की अनुमोदना करूंगा। मैं अतिचारों का त्याग, अज्ञान की निंदा व अपनी दूषित आत्मा का तिरस्कार करता हूँ। मैं अरहंत भगवान् की उपासना करूंगा, तब तक पाप कर्म और दुष्ट आचरणों का त्याग करता हूँ। अथ— अपरान्हिक देववन्दनायां पूर्वाचार्यानुक्रमेण सकल कर्म क्षयार्थं सामायिक समेतं कायोत्सर्ग करोम्यहम् (नौ बार णमोकार मन्त्र का जाप करें)

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

।। श्री वीतरागाय नमः ।।

सर्वसामान्य प्रतिक्रमण-आवश्यक

प्रतिक्रमणना बे प्रकार छे : (१) निश्चय अने (२) व्यवहार. निश्चय-प्रतिक्रमणनी व्याख्या’ : -

पूर्वे करेलुं जे अनेक प्रकारना विस्तारवाळं शुभाशुभ कर्म तेनाथी जे आत्मा पोताने निवर्तावे छे (पाछो वाळे छे), ते आत्मा प्रतिक्रमण छे.

व्यवहार-प्रतिक्रमणनी व्याख्या’ :-

पोतानां शुभाशुभ कर्मनो आत्मनिंदापूर्वक त्याग करवानो भाव-आत्माना ओवा विशुद्ध परिणाम के जेमां अशुभ परिणामोनी निवृत्ति थाय.

प्रतिक्रमणना नीचे प्रमाणे छ विभाग छे :-

(१) सामायिक,

(४) प्रतिक्रमण,

(२) तीर्थंकर भगवाननी स्तुति, (५) कायोत्सर्ग, (३) वंदन,

(६) प्रत्याख्यान.

(विदेहक्षेत्रमां विचरंता भगवान् श्री सीमंधरप्रभुनी आज्ञा लईने प्रतिक्रमण शरू करवुं.)

समयसार गाथा ३८३

श्रावकप्रतिक्रमण (पंडित नंदलालजीकृत प्रस्तावनामांथी) [प्रतिक्रमण-आवश्यक

पाठ १ लो

मंगलाचरण : नमस्कार-मंत्र

णमो अरिहंताणं णमो सिद्धाणं णमो आइरियाणं ।

णमो उवज्झायाणं णमो लोए सब्बसाहूणं ।।

अर्थ :- श्री अरिहंतोने नमस्कार हो, सिद्धोने नमस्कार हो, आचार्योंने नमस्कार हो, उपाध्यायोने नमस्कार हो अने लोकमां रहेला सर्व साधुओने नमस्कार हो।’

अरिहंत सिद्ध आचार्य ने, उपाध्याय मुनिराज,

पंच पद व्यवहारथी, निश्चये आत्मामां ज. १०४२

पाठ २ जो

वंदना (तिक्खुत्तो)

तिक्खुत्तो, आयाहिणं, पयाहिणं, वंदामि, णमंसामि, सक्कारेमि, सम्माणेमि, कल्लाणं, मंगलं, देवयं, चेईयं, पज्जुवासामि. अर्थ :- पंच परमेष्ठीने बे हाथ जोडी आवर्तनथी त्रण वखत प्रदक्षिणा करी हूँ स्तुति करूँ छुं, नमस्कार करूँ छुं; विनयथी सत्कार करूँ छुं, विवेकपूर्वक सन्मान करूँ छुं. हे पूज्य ! आप कल्याणरूप, मंगलरूप, देवरूप, ज्ञानरूप छो तेथी आपनी पर्युपासना-सेवा करूँ छुं.

१. आ पंच परमेष्ठीनुं स्वरूप मोक्षमार्गप्रकाशक (गुजराती) पाना २ थी ६ सुधीमां छे, जिज्ञासुओ त्यांथी जोइ लेवुं.

२. योगीन्द्रदेवकृत योगसारमांथी

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

पाठ ३ जो*

आत्माना केवा भावने श्री भगवान् सामायिक कहे छे ते हवे कहेवाय छे :-

जे समतामां लीन थई, करे अधिक अभ्यास;

अखिल कर्म ते क्षय करी, पामे शिवपुर वास. ६२. सर्व जीव छे ज्ञानमय, जाणे समता धार;

ते सामायिक जिन कहे, प्रगट करे भवपार. ६८.

राग-द्वेष बे त्यागीने, धारे समता भाव;

सामायिक चारित्र ते, कहे जिनवर मुनिराव. ६६. विरदो सब्बसावजे तिगुत्तो पिहिदिंदिओ ।

तस्स सामाइगं ठाई इदि केवलिसासणे ॥१२५॥

(हरिगीत)

सावद्यविरत, त्रिगुप्त छे, इन्द्रियसमूह निरुद्ध छे, स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १२५.१ अर्थ :- जे सर्व सावद्यक्रियाथी विरक्त थई, त्रण गुप्तिओने धारीने पोतानी इन्द्रियोने गोपवे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्युं छे. जो समो सव्वभूदेसु थावरेसु तसेसु वा ।

तस्स सामाइगं ठाई इदि केवलिसासणे ।।१२६॥

स्थावर अने त्रस सर्व भूतसमूहमां समभाव छे, स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १२६. ★ योगीन्द्रदेवकृत योगसारमांथी.

१. आ नं. १२५ थी १३३ सुधीनी गाथाओ श्री नियमसारनी छे. [प्रतिक्रमण-आवश्यक

अर्थ:- जे सर्व त्रस अने स्थावर प्राणीओमां समताभाव राखे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्युं छे.

जस्स सण्णिहिदो अप्पा संजमे णियमे तवे ।

तस्स सामाइगं ठाई इदि केवलिसासणे ।।१२७।।

संयम, नियम ने तप विषे आत्मा समीप छे जेहने,

स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १२७. अर्थ :- संयम पाळतां, नियम करतां तथा तप धरतां ओक आत्मा ज जेने समीप वर्ते छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्युं छे.

जस्स रागो दु दोसो दु विगडिं ण जणेति दु ।

तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ।।१२८।।

नहि राग अथवा द्वेषरूप विकार जन्मे जेहने,

स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १२८. अर्थ :- जेने राग-द्वेष विकार पेदा थतो नथी, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्युं छे. जो दु अहं च रुद्द च झाणं वजेदि णिच्चसो ।

तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ।।१२६।।

जे नित्य वर्जे आर्त तेम ज रौद्र बंने ध्यानने, स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १२६. अर्थ :- जे नित्य आर्त अने रौद्र ध्यानोने टाळे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्युं छे. प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

जो दु पुण्णं च पावं च भावं वजेदि णिच्चसो । तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥१३०॥

जे नित्य वर्जे पुण्य तेम ज पाप बन्ने भावने, स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १३०. अर्थ :- जे कोई नित्य पुण्य अने पापभावोने त्यागे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्युं छे.

जो दु हस्सं रई सोगं अरतिं वजेदि णिच्चसो । तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥१३१॥

जो दुगंछा भयं वेदं सव्वं वजेदि णिच्चसो ।

तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥१३२॥

जे नित्य वर्जे हास्यने, रति अरति तेम ज शोकने, स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १३१. जे नित्य वर्जे भय जुगुप्सा, वर्जतो सौ वेदने, स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १३२. अर्थ :- जे हास्य, शोक, रति, अरति, जुगुप्सा, भय, त्रण प्रकारना वेद ओम सर्वे नोकषायने नित्य दूर राखे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्युं छे. जो दु धम्मं च सुक्कं च झाणं झाएदि णिच्चसो । तस्स सामाइगं ठाइ इदि केवलिसासणे ॥१३३॥

जे नित्य ध्यावे धर्म तेम ज शुक्ल उत्तम ध्यानने, स्थायी समायिक तेहने भाख्युं श्री केवळीशासने. १३३. [प्रतिक्रमण-आवश्यक

अर्थ :- जे कोई नित्ये धर्मध्यान अने शुक्लध्यानने ध्यावे छे, तेने स्थायी (खरी) सामायिक होय छे ओम श्री केवळी भगवाने आगममां कह्यु छे.

पाठ ४ थो

हवे तीर्थंकर भगवाननी साची स्तुतिनुं स्वरूप कहेवामां आवे छे :- जो इंदिये जिणित्ता णाणसहावाधियं मुणदि आदं ।

तं खलु जिदिंदियं ते भणंति जे णिच्छिदा साहू ॥३१॥ जीती इन्द्रियो ज्ञानस्वभावे अधिक जाणे आत्मने,

निश्चय विषे स्थित साधुओ भाखे जितेंद्रिय तेहने. ३१.* अर्थ:-जे इन्द्रियोने जीतीने ज्ञानस्वभाव वडे अन्यद्रव्यथी अधिक आत्माने जाणे छे तेने, जे निश्चयनयमां स्थित साधुओ छे तेओ, खरेखर जितेन्द्रिय कहे छे.

जो मोहं तु जिणित्ता णाणसहावाधियं मुणदि आदं ।

तं जिदमोहं साहुं परमट्ठवियाणया बेंति ॥३२॥

जीती मोह ज्ञानस्वभावथी जे अधिक जाणे आत्मने,

परमार्थना विज्ञायको ते साधु जितमोही कहे. ३२.

अर्थ:- जे मुनि मोहने जीतीने पोताना आत्माने ज्ञानस्वभाव वडे अन्यद्रव्यभावोथी अधिक जाणे छे ते मुनिने परमार्थना जाणनाराओ जितमोह कहे छे.

जिदमोहस्स दु जड्या खीणो मोहो हवेज साहुस्स ।

तइया हु खीणमोहो भण्णदि सो णिच्छयविदूहिं ॥३३॥

★ पाठ ४था तथा ७मामां जे गाथाओ छे ते श्री समयसारनी छे. प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

जितमोह साधु तणो वळी क्षय मोह ज्यारे थाय छे,

निश्चयविदो थकी तेहने क्षीणमोह नाम कथाय छे. ३३.

अर्थ :- जेणे मोहने जीत्यो छे ओवा साधुने ज्यारे मोह क्षीण थई सत्तामांथी नाश थाय त्यारे निश्चयना जाणनारा निश्चयथी ते साधुने ‘क्षीणमोह’ ओवा नामथी कहे छे.

  • पाठ ५ मो

आत्मानुं स्वरूप जाणवा आत्माना छ पदनो पाठ

कायोत्सर्ग (काउसग्ग) रूपे कहेवामां आवे छे :-

(नमस्कार मंत्र बोलवो)

अनन्य शरणना आपनार ओवा श्री सद्‌गुरुदेवने

अत्यंत भक्तिथी नमस्कार.

शुद्ध आत्मस्वरूपने पाम्या छे ओवा ज्ञानीपुरुषोओ नीचे कह्यां छे ते छ पदने सम्यग्दर्शनना निवासनां सर्वोत्कृष्ट स्थानक कह्यां छे. प्रथम पद :- ‘आत्मा छे.’ जेम घट पट आदि पदार्थो छे तेम आत्मा पण छे. अमुक गुण होवाने लीधे जेम घट पट आदि होवानुं प्रमाण छे, तेम स्वपरप्रकाशक ओवी चैतन्यसत्तानो प्रत्यक्ष गुण जेने विषे छे ओवो आत्मा होवानुं प्रमाण छे.

बीजुं पद :- ‘आत्मा नित्य छे.’ घट पट आदि पदार्थो अमुक काळवर्ती छे, आत्मा त्रिकाळवर्ती छे. घटपटादि संयोगे करी पदार्थ छे, आत्मा स्वभावे करीने पदार्थ छे; केम के तेनी उत्पत्ति माटे कोई पण संयोगी अनुभवयोग्य थता नथी. कोई पण संयोगी द्रव्यथी चेतनसत्ता प्रगट थवायोग्य नथी, माटे अनुत्पन्न छे. असंयोगी होवाथी ★ श्रीमद् राजचंद्रमांथी

[प्रतिक्रमण-आवश्यक

अविनाशी छे, केम के जेनी कोई संयोगथी उत्पत्ति न होय, तेनो कोईने विषे लय पण होय नहीं.

त्रीजुं पद :- ‘आत्मा कर्ता छे.’ सर्व पदार्थ अर्थक्रियासंपन्न छे. कई ने कई परिणामक्रिया सहित ज सर्व पदार्थ जोवामां आवे छे. आत्मा पण क्रियासंपन्न छे. क्रियासंपन्न छे, माटे कर्ता छे. ते कर्तापणं त्रिविध श्री जिने विवेच्युं छे. परमार्थथी स्वभावपरिणतिजे निजस्वरूपनो कर्ता छे. अनुपचरित (अनुभवमां आववायोग्य विशेष संबंधसहित) व्यवहारथी ते आत्मा द्रव्यकर्मनो कर्ता छे. उपचारथी घर, नगर आदिनो कर्ता छे.

चोभुं पद :- ‘आत्मा भोक्ता छे.’ जे जे कंई क्रिया छे ते ते सर्व सफळ छे, निरर्थक नथी. जे कई पण करवामां आवे तेनुं फळ भोगववामां आवे ओवो प्रत्यक्ष अनुभव छे. विष खाधाथी विषनुं फळ; साकर खावाथी साकरनुं फळ; अग्निस्पर्शथी ते अग्निस्पर्शनं फळ; हिमने स्पर्श करवाथी हिमस्पर्शनं फळ जेम थया विना रहेतुं नथी, तेम कषायादि के अकषायादि जे कई पण परिणामे आत्मा प्रवर्ते तेनुं फळ पण थवायोग्य ज छे, अने ते थाय छे. ते क्रियानो आत्मा कर्ता होवाथी भोक्ता छे.

पांचमुं पद :- ‘मोक्षपद छे.’ जे अनुपचरित व्यवहारथी जीवने कर्मनं कर्तापणं निरूपण कर्फ्यू, कर्तापणुं होवाथी भोक्तापणं निरूपण कर्यु, ते कर्मनुं टळवापणुं पण छे; केम के प्रत्यक्ष कषायादिनं तीव्रपणं होय पण तेना अनभ्यासथी, तेना अपरिचयथी, तेने उपशम करवाथी, तेनुं मंदपणु देखाय छे, ते क्षीण थवायोग्य देखाय छे, क्षीण थई शके छे. ते ते बंधभाव क्षीण थई शकवायोग्य होवाथी तेथी रहित अवो जे शुद्ध आत्मस्वभाव ते रूप मोक्षपद छे.

छटुं पद :- ते ‘मोक्षनो उपाय छे.’ जो कदी कर्मबंध मात्र थया करें ओम ज होय, तो तेनी निवृत्ति कोई काळे संभवे नहीं; पण प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

[४१.

कर्मबंधथी विपरीत स्वभाववाळां जेवां ज्ञान, दर्शन, समाधि, वैराग्य, भक्ति आदि साधन प्रत्यक्ष छे; जे साधनना बले कर्मबंध शिथिल थाय छे, उपशम पामे छे, क्षीण थाय छे. माटे ते ज्ञान, दर्शन, संयमादि मोक्षपदना उपाय छे.

(नमस्कार मंत्र बोली कायोत्सर्ग पूरो करवो.)

श्री ज्ञानीपुरुषोओ सम्यग्दर्शनना मुख्य निवासभूत कह्यां अवां आ छ पद अत्रे संक्षेपमां जणाव्यां छे. समीपमुक्तिगामी जीवने सहज विचारमां ते सप्रमाण थवा योग्य छे, परम निश्चयरूप जणावा योग्य छे, तेनो सर्व विभागे विस्तार थई तेना आत्मांमां विवेक थवा योग्य छे. आ छ पद अत्यंत संदेहरहित छे अम परमपुरुषे निरूपण कर्यु छे. जे छ पदनो विवेक जीवने स्वस्वरूप समजवाने अर्थ कह्यो छे. अनादि स्वप्नदशाने लीधे उत्पन्न थयेलो जेवो जीवनो अहंभाव, ममत्वभाव ते निवृत्त थवाने अर्थ आ छ पदनी ज्ञानीपुरुषोओ देशना प्रकाशी छे. ते स्वप्नदशाथी रहित मात्र पोतानुं स्वरूप छे ओम जो जीव परिणाम करे, तो सहजमात्रमां ते जागृत थई सम्यग्दर्शनने प्राप्त थाय; सम्यग्दर्शनने प्राप्त थई स्वस्वभावरूप मोक्षने पामे. कोई विनाशी, अशुद्ध अने अन्य जेवा भावने विषे तेने हर्ष, शोक, संयोग, उत्पन्न न थाय. ते विचारे स्वस्वरूपने विषे ज शुद्धपणं, संपूर्णपणं, अविनाशीपणं, अत्यंत आनंदपणं, अंतररहित तेना अनुभवमां आवे छे. सर्व विभावपर्यायमां मात्र पोताने अध्यासथी औक्यता थई छे, तेथी केवळ पोतानुं भिन्नपणं ज छे ओम स्पष्ट- प्रत्यक्ष-अत्यंत प्रत्यक्ष-अपरोक्ष तेने अनुभव थाय छे. विनाशी अथवा अन्य पदार्थना संयोगने विषे तेने इष्ट-अनिष्टपणं प्राप्त. थतुं नथी. जन्म, जरा, मरण, रोगादि बाधारहित संपूर्ण माहात्म्यनुं ठेकाणं जेवुं निजस्वरूप जाणी, वेदी ते कृतार्थ थाय छे. जे जे पुरुषोने जे छ पद सप्रमाण जेवां परम पुरुषनां वचने आत्मानो निश्चय थयो छे, [प्रतिक्रमण-आवश्यक

ते ते पुरुषो सर्व स्वरूपने पाम्या छे; आधि, व्याधि, उपाधि सर्व संगथी रहित थया छे, थाय छे अने भाविकाळमां पण तेम ज थशे. जे सत्पुरुषोओ जन्म, जरा, मरणनो नाश करवावाळो,

स्वस्वरूपमां सहज अवस्थान थवानो उपदेश कह्यो छे, ते सत्पुरुषोने अत्यंत भक्तिथी नमस्कार छे. तेनी निष्कारण करुणाने नित्य प्रत्ये निरंतर स्तववामां पण आत्मस्वभाव प्रगटे छे, ओवा सर्व सत्पुरुषो, तेना चरणारविंद सदाय हृदयने विषे स्थापन रहो !

जे छ पदथी सिद्ध छे जेवुं आत्मस्वरूप ते जेनां वचनने

अंगीकार कर्यें सहजमां प्रगटे छे, जे आत्मस्वरूप प्रगटवाथी सर्वकाळ जीव संपूर्ण आनंदने प्राप्त थई निर्भय थाय छे, ते वचनना कहेनार ओवा सत्पुरुषना गुणनी व्याख्या करवाने अशक्ति छे, केम के जेनो प्रत्युपकार न थई शके ओवो परमात्मभाव ते जेणे कंई पण इच्छ्या विना मात्र निष्कारण करुणाशीलताथी आप्यो, ओम छतां पण जेणे अन्य जीवने विषे आ मारो शिष्य छे, अथवा भक्तिनो कर्ता छे, माटे मारो छे, ओम कदी जोयुं नथी, ओवा जे सत्पुरुष, तेने अत्यंत भक्तिओ फरी फरी नमस्कार हो !

जे सत्पुरुषोओ सद्‌गुरुनी भक्ति निरूपण करी छे, ते भक्ति मात्र शिष्यना कल्याणने अर्थ कही छे. जे भक्तिने प्राप्त थवाथी सद्‌गुरुना आत्मानी चेष्टाने विषे वृत्ति रहे, अपूर्व गुण दृष्टिगोचर थई अन्य स्वच्छंद मटे, अने सहेजे आत्मबोध थाय ओम जाणीने जे भक्तिनुं निरूपण कर्यु छे, ते भक्तिने अने ते सत्पुरुषोने फरी फरी त्रिकाळ नमस्कार हो !

जो कदी प्रगटपणे वर्तमानमां केवळज्ञाननी उत्पत्ति थई नथी, पण जेना वचनना विचारयोगे शक्तिपणे केवळज्ञान छे ओम स्पष्ट जाण्युं छे, श्रद्धापणे केवळज्ञान थयुं छे, विचारदशाओ केवळज्ञान थयुं प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

छे, इच्छादशाओ केवळज्ञान थयुं छे, मुख्य नयना हेतुथी केवळज्ञान वर्ते छे, ते केवळज्ञान सर्व अव्याबाध सुखनुं प्रगट करनार जेना योगे सहजमात्रमां जीव पामवा योग्य थयो, ते सत्पुरुषना उपकारने सर्वोत्कृष्ट भक्तिओ नमस्कार हो ! नमस्कार हो ! *

पाठ ६ड्ट्ठो

श्री सद्गुरु-वंदन

अहो ! अहो ! श्री सद्गुरु, करुणासिंधु अपार; आ पामर पर प्रभु कर्यो, अहो! अहो ! उपकार. शुं प्रभुचरण कने, धरुं, आत्माथी सौ हीन; ते तो प्रभुझे आपियो, वर्तुं चरणाधीन. आ देहादि आजथी, वर्तो प्रभु आधीन;

दास, दास, हूँ दास छुं, तेह प्रभुनो दीन. षट् स्थानक समजावीने, भिन्न बताव्यो आप; म्यान थकी तरवारवत्, ओ उपकार अमाप. जे स्वरूप समज्या विना, पाम्यो दुःख अनंत; समजाव्युं ते पद नमुं, श्री सद्गुरु भगवंत. परमपुरुष प्रभु सद्गुरु, परम ज्ञान सुखधाम; जेणे आप्युं भान निज, तेने सदा प्रणाम. देह छतां जेनी दशा, वर्ते देहातीत; ते ज्ञानीना चरणमां, हो वंदन अगणित. १.

२.

३.

४.

५.

६.

७.

[प्रतिक्रमण-आवश्यक

पाठ ७ मो

(१) समकितनुं साचुं स्वरूप भगवाने केवुं कह्युं छे ते हवे कहेवामां आवे छे. ते समजीने साची श्रद्धा करवी. प्रथम मुख्य बे तत्त्वो जे जीव अने अजीव तेमनुं स्वरूप.

जीवो चरित्तदंसणणाणठिदो तं हि ससमयं जाण ।

पोग्गलकम्मपदेसद्विदं च तं जाण परसमयं ॥२॥

जीव चरित-दर्शन-ज्ञानस्थित स्वसमय निश्चय जाणवो; स्थित कर्मपुद्गलना प्रदेशे परसमय जीव जाणवो. २. अर्थ :- हे भव्य ! जे जीव दर्शन-ज्ञान-चारित्रमां स्थित थई रह्यो छे तेने निश्चयथी स्वसमय जाण; अने जे जीव पुद्गलकर्मना प्रदेशोमां स्थित थयेल छे तेने परसमय जाण.

ववहारोऽभूदत्थो भूदत्थो देसिदो दु सुद्धणओ ।

भूदत्थमस्सिदो खलु सम्मादिड्डी हवदि जीवो ॥११॥

व्यवहारनय अभूतार्थ दर्शित, शुद्धनय भूतार्थ छे; भूतार्थने आश्रित जीव सुदृष्टि निश्चय होय छे. ११. अर्थ :- व्यवहारनय अभूतार्थ छे अने शुद्धनय भूतार्थ छे अम ऋषीश्वरोजे दर्शाव्युं छे; जे जीव भूतार्थनो आश्रय करे छे ते जीव निश्चयथी सम्यग्दृष्टि छे.

भूदत्थेणाभिगदा जीवाजीवा य पुण्णपावं च ।

आसवसंवरणिज्जरबंधो मोक्खो य सम्मत्तं ॥१३॥

भूतार्थथी जाणेल जीव, अजीव, वळी पुण्य, पाप ने

आसरव, संवर, निर्जरा, बंध, मोक्ष ते सम्यक्त्व छे. १३. अर्थ:-भूतार्थ नयथी जाणेल जीव, अजीव वळी पुण्य, पाप प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

तथा आस्रव, संवर, निर्जरा, बंध अने मोक्ष-ए नव तत्त्व सम्यक्त्व छे.

जो पस्सदि अप्पाणं अबद्धपुटुं अणण्णयं णियदं । अविसेसमसंजुत्तं तं सुद्धणयं वियाणीहि ॥१४॥

अबद्धस्पृष्ट, अनन्य ने जे नियत देखे आत्मने, अविशेष, अणसंयुक्त, तेने शुद्धनय तुं जाणजे. १४. अर्थ:-जे नय आत्माने बंध रहित ने परना स्पर्श रहित, अन्यपणा रहित, चळाचळता रहित, विशेष रहित, अन्यना संयोग रहित-एवा पांच भावरूप देखे छे तेने, हे शिष्य ! तुं शुद्धनय जाण. जो पस्सदि अप्पाणं अबद्धपुटुं अणण्णमविसेसं । अपदेससन्तमज्झं पस्सदि जिणसासणं सव्वं ॥१५॥

अबद्धस्पृष्ट, अनन्य, जे अविशेष देखे आत्मने, ते द्रव्य तेम ज भाव जिनशासन सकल देखे खरे. १५. अर्थः-जे पुरुष आत्माने अबद्धस्पृष्ट, अनन्य, अविशेष (तथा उपलक्षणथी नियत अने असंयुक्त) देखे छे ते सर्व जिनशासनने देखे छे, के जे जिनशासन बाह्य द्रव्यश्रुत तेम ज अभ्यंतर ज्ञानरूप भावश्रुतवाळु छे.

सब्वे भावे जम्हा पच्चक्खाई परे त्ति णादूणं । तम्हा पच्चक्खाणं णाणं णियमा मुणेदव्वं ॥३४॥

सौ भावने पर जाणीने पचखाण भावोनुं करे,

तेथी नियमथी जाणवुं के ज्ञान प्रत्याख्यान छे. ३४. अर्थ :-जेथी ‘पोताना सिवाय सर्व पदार्थों पर छे’ एम जाणीने प्रत्याख्यान करे छे-त्यागे छे, तेथी, प्रत्याख्यान ज्ञान ज छे एम ठ

[प्रतिक्रमण-आवश्यक

नियमथी जाणवुं, पोताना ज्ञानमां त्यागरूप अवस्था ते ज प्रत्याख्यान छे, बीजुं कांई नथी.

अहमेक्को खलु सुद्धो दंसणणाणमइओ सदारूवी ।

ण वि अत्थि मज्झ किंचि वि अण्णं परमाणुमेत्तं पि ॥३८॥ हूँ ओक, शुद्ध, सदा अरूपी, ज्ञानदर्शनमय खरे; कंई अन्य ते मारुं जरी परमाणुमात्र नथी अरे ! ३८. अर्थ :-दर्शनज्ञानचारित्ररूप परिणमेलो आत्मा ओम जाणे छे के : निश्चयथी हूँ ओक छुं, शुद्ध छुं, दर्शनज्ञानमय छुं, सदा अरूपी छुं; कांई पण अन्य परद्रव्य परमाणुमात्र पण मारुं नथी ओ निश्चय छे. ववहारेण दु एदे जीवस्स हवंति वण्णमादीया ।

गुणठाणंता भावा ण दु केई णिच्छयणयस्स ॥५६॥

वर्णादि गुणस्थानांत भावो जीवना व्यवहारथी,

पण कोई ओ भावो नथी आत्मा तणा निश्चय थकी. ५६. अर्थः-आ वर्णथी मांडीने गुणस्थान पर्यंत भावो कहेवामां आव्या ते व्यवहारनयथी तो जीवना छे (माटे सूत्रमां कह्या छे), परंतु निश्चयनयना मतमां तेमनामांना कोई पण जीवना नथी. *

(२) जीव परनो कर्ता नथी पण पोताना भावनो कर्ता छे ओ बतावनारुं स्वरूप :-

ण वि कुव्वदि कम्मगुणे जीवो कम्मं तहेव जीवगुणे । अण्णोण्णणिमित्तेण दु परिणामं जाण दोण्हं पि ॥८१॥ एदेण कारणेण दु कत्ता आदा सएण भावेण ।

पोग्गलकम्मकदाणं ण दु कत्ता सव्वभावाणं ॥८२॥

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

जीव कर्मगुण करतो नथी, नहि जीवगुण कर्मो करे; अन्योन्यना निमित्तथी परिणाम बेउ तणा बने. ८१. ओ कारणे आत्मा ठरे कर्ता खरे निज भावथी;

पुद्गलकरमकृत सर्व भावोनो कदी कर्ता नथी. ८२. अर्थ :-जीव कर्मना गुणोने करतो नथी तेम ज कर्म जीवना गुणोने करतुं नथी; परंतु परस्पर निमित्तथी बनेना परिणाम जाणो. आ कारणे आत्मा पोताना ज भावथी कर्ता (कहेवामां आवे) छे परंतु पुद्गलकर्मथी करवामां आवेला सर्व भावोनो कर्ता नथी. णिच्छयणयस्स एवं आदा अप्पाणमेव हि करेदि ।

वेदयदि पुणो तं चेव जाण अत्ता दु अत्ताणं ॥८३॥ आत्मा करे निजने ज अ मंतव्य निश्चयनय तणं,

वळी भोगवे निजने ज आत्मा अम निश्चय जाणवुं. ८३. अर्थ:-निश्चयनयनो ओम मत छे के आत्मा पोताने ज करे छे अने वळी आत्मा पोताने ज भोगवे छे ओम हे शिष्य ! तुं जाण. उवओगस्स अणाई परिणामा तिण्णि मोहजुत्तस्स । मिच्छत्तं अण्णाणं अविरदिभावो य णादव्बो ॥८६॥ छे मोहयुत उपयोगना परिणाम त्रण अनादिना,

-मिथ्यात्व ने अज्ञान, अविरतभाव अ त्रण जाणवा. ८६. अर्थ:-अनादिथी मोहयुक्त होवाथी उपयोगना अनादिथी मांडीने त्रण परिणाम छे; ते मिथ्यात्व, अज्ञान अने अविरतिभाव (जे त्रण) जाणवा.

एदेसु य उवओगो तिविहो सुद्धो णिरंजणो भावो । जं सो करेदि भावं उवओगो तस्स सो कत्ता ॥६०॥ [प्रतिक्रमण-आवश्यक

अनाथी छे उपयोग त्रणविध, शुद्ध निर्मळ भाव जे; जे भाव कंई पण ते करे, ते भावनो कर्ता बने. ६०. अर्थ :-अनादिथी आ त्रण प्रकार परिणामविकारो होवाथी, आत्मानो उपयोग—जोके (शुद्धनयथी) ते शुद्ध, निरंजन (ओक) भाव छे तोपण—त्रण प्रकारनो थयो थको ते उपयोग जे (विकारी) भावने पोते करे छे ते भावनो ते कर्ता थाय छे.

जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स भावस्स । कम्मत्तं परिणमदे तम्हि सयं पोग्गलं दव्वं ॥६१॥ जे भाव जीव करे अरे! जीव तेहनो कर्ता बने;

कर्ता थतां, पुद्गल स्वयं त्यां कर्मरूपे परिणमे. ६१. अर्थ:-आत्मा जे भावने करे छे ते भावनो ते कर्ता थाय छे; ते कर्ता थतां पुद्गलद्रव्य पोतानी मेळे कर्मपणे परिणमे छे. जदि सो परदव्वाणि य करेज्ज णियमेण तम्मओ होज्ज । जम्हा ण तम्मओ तेण सो ण तेसिं हवदि कत्ता ॥६६॥ परद्रव्यने जीव जो करे तो जरूर तन्मय ते बने,

पण ते नथी तन्मय अरे! तेथी नहीं कर्ता ठरे. ६६. अर्थ :-जो आत्मा परद्रव्योने करे तो ते नियमथी तन्मय अर्थात् परद्रव्यमय थई जाय; परंतु तन्मय नथी तेथी ते तेमनो कर्ता नथी. जं भावं सुहमसुहं करेदि आदा स तस्स खलु कत्ता । तं तस्स होदि कम्मं सो तस्स दु वेदगो अप्पा ॥१०२॥ जे भाव जीव करे शुभाशुभ तेहनो कर्ता खरे,

तेनुं बने ते कर्म, आत्मा तेहनो वेदक बने. १०२. अर्थ:-आत्मा जे शुभ के अशुभ (पोताना) भावने करे छे ते. प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

भावनो ते खरेखर कर्ता थाय छे, ते (भाव) तेनुं कर्म थाय छे अने ते आत्मा तेनो (ते भावरूप कर्मनो) भोक्ता थाय छे. जो जम्हि गुणे दब्बे सो अण्णम्हि दु ण संकमदि दब्बे । सो अण्णमसंकंतो कह तं परिणामए दव्वं ॥१०३॥

जे द्रव्य जे गुण-द्रव्यमां, नहि अन्य द्रव्ये संक्रमे; अणसंक्रम्युं ते केम अन्य परिणमावे द्रव्यने ? १०३. अर्थ :- जे वस्तु (अर्थात् द्रव्य) जे द्रव्यमां अने गुणमां वर्ते छे ते अन्य द्रव्यमां तथा गुणमां संक्रमण पामती नथी (अर्थात् बदलाईने अन्यमां भळी जती नथी); अन्यरूपे संक्रमण नहि पामी थकी ते (वस्तु), अन्य वस्तुने केम परिणमावी शके ?

जं कुणदि भावमादा कत्ता सो होदि तस्स कम्मस्स । णाणिस्स स णाणमओ अण्णाणमओ अणाणिस्स ॥१२६॥

जे भावने आत्मा करे, कर्ता बने ते कर्मनो;

ते ज्ञानमय छे ज्ञानीनो, अज्ञानमय अज्ञानीनो. १२६. अर्थ :- आत्मा जे भावने करे छे ते भावरूप कर्मनो ते कर्ता थाय छे; ज्ञानीने तो ते भाव ज्ञानमय छे अने अज्ञानीने अंज्ञानमय छे.

णाणमया भावाओ णाणमओ चेव जायदे भावो ।

जम्हा तम्हा णाणिस्स सव्वे भावा हु णाणमया ॥१२८॥ अण्णाणमया भावा अण्णाणो चेव जायदे भावो ।

जम्हा तम्हा भावा अण्णाणमया अणाणिस्स ॥१२६॥

वळी ज्ञानमय को भावमांथी ज्ञानभाव ज ऊपजे,

ते कारणे ज्ञानी तणा सौ भाव ज्ञानमयी खरे; १२८. [प्रतिक्रमण-आवश्यक

अज्ञानमय को भावथी अज्ञानभाव ज ऊपजे,

ते कारणे अज्ञानीना अज्ञानमय भावो बने. १२६.

अर्थ :- कारण के ज्ञानमय भावमांथी ज्ञानमय ज भाव उत्पन्न थाय छे तेथी ज्ञानीना सर्व भावो खरेखर ज्ञानमय ज होय छे. अने, कारण के अज्ञानमय भावमांथी अज्ञानमय ज भाव उत्पन्न थाय छे तेथी अज्ञानीना भावो अज्ञानमय ज होय छे.

कणयमया भावादो जायंते कुंडलादओ भावा ।

अयमयया भावादो जह जायंते दु कडयादी ।।१३०।।

अण्णाणमया भावा अणाणिणो बहुविहा वि जायते ।

णाणिस्स दु णाणमया सव्वे भावा तहा होंति ।।१३१।। ज्यम कनकमय को भावमांथी कुंडलादिक ऊपजे,

पण लोहमय को भावथी कटकादि भावो नीपजे; १३०.

त्यम भाव बहुविध ऊपजें अज्ञानमय अज्ञानीने,

पण ज्ञानीने तो सर्व भावो ज्ञानमय ओम ज बने. १३१. अर्थः- जेम सुवर्णमय भावमांथी सुवर्णमय कुंडळ वगेरे भावो थाय छे अने लोहमय भावमांथी लोहमय कडां वगेरे भावो थाय छे, तेम अज्ञानीने (अज्ञानमय भावमांथी) अनेक प्रकारना अज्ञानमय भावो थाय छे अने ज्ञानीने (ज्ञानमय भावमांथी) सर्व ज्ञानमय भावो थाय छे.

(३) पुण्य अने पापनुं स्वरूप

कम्ममसुहं कुसीलं सुहकम्मं चावि जाणह सुसीलं ।

कह तं होदि सुसीलं जं संसारं पवेसेदि ।।१४५।।

प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

छे कर्म अशुभ कुशील ने जाणो सुशील शुभकर्मने ! ते केम होय सुशील जे संसारमां दाखल करे ? १४५. अर्थ :-अशुभ कर्म कुशील छे (-खराब छे) अने शुभ कर्म सुशील छे (-सारुं छे) ओम तमे जाणो छो ! ते सुशील केम होय के जे (जीवने) संसारमां प्रवेश करावे छे ?

सोवण्णियं पि णियलं बंधदि कालायसं पि जह पुरिसं । बंधदि एवं जीवं सुहमसुहं वा कदं कम्मं ॥१४६॥ ज्यम लोहनुं त्यम कनकनुं जंजीर जकडे पुरुषने, ओवी रीते शुभ के अशुभ कृत कर्म बांधे जीवने. १४६. अर्थ :-जेम सुवर्णनी बेडी पण पुरुषने बांधे छे अने लोखंडनी पण बांधे छे, तेवी रीते शुभ तेम ज अशुभ करेलुं कर्म जीवने (अविशेषपणे) बांधे छे.

परमट्ठम्हि दु अठिदो जो कुणदि तवं वदं च धारेदि । तं सव्वं बालतवं बालवदं बेंति सव्वण्डू ॥१५२॥ परमार्थमां अणस्थित जे तपने करे, व्रतने धरे, सघळुंय ते तप बाळ ने व्रत बाळ सर्वज्ञो कहे. १५२. अर्थ :-परमार्थमां अस्थित अवो जे जीव तप करे छे तथा व्रत धारण करे छे, तेनां ते सर्व तप अने व्रतने सर्वज्ञो बाळतप अने बाळव्रत कहे छे.

वदणियमाणि धरंता सीलाणि तहा तवं च कुवंता ।

परमट्ठबाहिरा जे णिव्वाणं ते ण विंदंति ॥१५३॥ व्रतनियमने धारे भले, तपशीलने पण आचरे,

परमार्थथी जे बाह्य ते निर्वाणप्राप्ति नहीं करे. १५३. अर्थ :-व्रत अने नियमो धारण करता होवा छतां तेम ज शील [प्रतिक्रमण-आवश्यक

अने तप करता होवा छतां जेओ परमार्थथी बाह्य छे (अर्थात् परम पदार्थरूप ज्ञाननुं ओटले के ज्ञानस्वरूप आत्मानुं जेमने श्रद्धान नथी) . तेओ निर्वाणने पामता नथी.

परमट्ठबाहिरा जे ते अण्णाणेण पुण्णमिच्छंति । संसारगमणहेतुं पि मोक्खहेतुं अजाणंता ।।१५४।। परमार्थबाह्य जीवो अरे ! जाणे न हेतु मोक्षनो, अज्ञानथी ते पुण्य इच्छे हेतु जे संसारनो. १५४. अर्थ :- जेओ परमार्थथी बाह्य छे तेओ मोक्षना हेतुने नहि जाणता थका—जोके पुण्य संसारगमननो हेतु छे तोपण—अज्ञानथी पुण्यने (मोक्षनो हेतु जाणीने) इच्छे छे. सो सव्वणाणदरिसी कम्मरएण णियेणावच्छण्णो । संसारसमावण्णो ण विजाणदि सव्वदो सव्वं ।।१६०।। ते सर्वज्ञानी-दर्शी पण निज कर्मरज-आच्छादने, संसारप्राप्त न जाणतो ते सर्व रीते सर्वने. १६०. अर्थ :- ते आत्मा (स्वभावथी) सर्वने जाणनारो तथा देखनारो छे तोपण पोताना कर्ममळथी खरडायो-व्याप्त थयो-थको संसारने प्राप्त थयेलो ते सर्व प्रकारे सर्वने जाणतो नथी. (४) आस्रवनुं स्वरूप

जीवमां थता विकारी भावो (आस्रव) छोडवा लायक छे एम बतावनाएं स्वरूप

मिच्छत्तं अविरमणं कसायजोगा य सण्णसण्णा दु । बहुविहभेया जीवे तस्सेव अणण्णपरिणामा ।।१६४।। णाणावरणादीयस्स ते दु कम्मस्स कारणं होंति । तेसिं पि होदि जीवो य रागदोसादिभावकरो ।।१६५।। प्रतिक्रमण-आवश्यक ]

मिथ्यात्व ने अविरत, कषायो, योग संज्ञ असंज्ञ छे, ओ विविध भेदे जीवमां, जीवना अनन्य परिणाम छे; १६४. वळी तेह ज्ञानावरणआदिक कर्मनां कारण बने,

ने तेमनुं पण जीव बने जे रागद्वेषादिक करे. १६५. अर्थ :- मिथ्यात्व, अविरमण, कषाय अने योग-ओ आस्रवो संज्ञ (अर्थात् चेतनना विकार) पण छे अने असंज्ञ (अर्थात् पुद्गलना विकार) पण छे. विविध भेदवाळा संज्ञ आस्रवो-के जेओ जीवमां उत्पन्न थाय छे तेओ-जीवना ज अनन्य परिणाम छे. वळी असंज्ञ आस्रवो ज्ञानावरण आदि कर्मनुं कारण (निमित्त) थाय छे अने तेमने पण (अर्थात् असंज्ञ आस्रवोने पण कर्मबंधनुं निमित्त थवामां) रागद्वेषादि भाव करनारो जीव कारण (निमित्त) थाय छे. जाव ण वेदि विसेसंतरं तु आदासवाण दोण्हं पि ।

अण्णाणी ताव दु सो कोहादिसु वट्टदे जीवो ॥६६॥

कोहादिसु वट्टंतस्स तस्स कम्मस्स संचओ होदि ।

जीवस्सेवं बंधो भणिदो खलु सव्वदरिसीहिं ॥७०॥

आत्मा अने आस्रव तणो ज्यां भेद जीव जाणे नहीं,

क्रोधादिमां स्थिति त्यां लगी, अज्ञानी ओवा जीवनी. ६६. जीव वर्ततां क्रोधादिमां संचय करमनो थाय छे,

सहु सर्वदर्शी ओ रीते बंधन कहे छे जीवने. ७०.

अर्थ :- जीव ज्यां सुधी आत्मा अने आस्रव-ओ बन्नेना तफावत अने भेदने जाणतो नथी त्यां सुधी ते अज्ञानी रह्यो थको क्रोधादिक आस्रवोमां प्रवर्ते छे; क्रोधादिकमां वर्तता तेने कर्मनो संचय थाय छे. खरेखर आ रीते जीवने कर्मोनो बंध सर्वज्ञदेवोए कह्यो छे. जइया इमेण जीवेण अप्पणो आसवाण य तहेव ।

णादं होदि विसेसंतरं तु तइया ण बंधो से ॥७१॥

[ प्रतिक्रमण-आवश्यक

आ जीव ज्यारे आस्रवोनुं तेम निज आत्मा तणुं

जाणे विशेषांतर, तदा बंधन नहीं तेने थतुं. ७१. अर्थ :- ज्यारे आ जीव आत्माना अने आस्रवोना तफावत अने भेदने जाणे त्यारे तेने बंध थतो नथी.

णादूण आसवाणं असुचित्तं च विवरीयभावं च ।

दुक्खस्स कारणं ति य तदो णियत्तिं कुणदि जीवा ॥७२॥ अशुचिपणुं, विपरीतता अ आस्रवोनां जाणीने,

वळी जाणीने दुःखकारणो, अथी निवर्तन जीव करे. ७२. अर्थ:-आस्रवोनुं अशुचिपणुं अने विपरीतपणं तथा तेओ दुःखना कारण छे ओम जाणीने जीव तेमनाथी निवृत्ति करे छे. जीवणिबद्धा एदे अधुव अणिच्चा तहा असरणा य ।

दुक्खा दुक्खफल त्ति य णादूण णिवत्तदे तेहिं ॥७४॥ आ सर्व जीवनिबद्ध, अध्रुव, शरणहीन, अनित्य छे, ओ दुःख, दुःखफळ जाणीने अनाथी जीव पाछो वळे. ७४. अर्थ:-आ आस्रवो जीवनी साथे निबद्ध छे, अध्रुव छे, अनित्य छे तेम ज अशरण छे, वळी तेओ दुःखरूप छे, दुःख ज जेमनुं फळ छे ओवा छे, ओयुं जाणीने ज्ञानी तेमनाथी निवृत्ति करे छे. *

(५) संवरनुं स्वरूप

जीवना शुभाशुभ भावो केम अंटकाववा ते बतावनारुं स्वरूप उवओगे उवओगो कोहादिसु णत्थि को वि उवओगो ।

  • अंश यहाँ समाप्त; पूर्ण ग्रंथ के लिए नीचे संलग्न PDF देखें -

:paperclip: मूल दस्तावेज़ (PDF): 2442.pdf

स्रोत: Gyata संग्रह।

प्रूफरीडिंग बाकी है

खोज: Pratikraman-alochna-Samayik Path