बहिर्यान क्रिया प्रथम देव दर्शन विधि (आदिपुराण, आचार्य जिनसेन) | Bahiryan Kriya Pratam Dev Darshan Vidhi (Adipuran, Acharya Jinsen)

ग्रन्थ: आदिपुराण (महापुराण भाग २), आचार्य जिनसेन
प्रकाशन: भारतीय ज्ञानपीठ, सम्पादन: पं. पन्नालाल जैन

पर्व ३८, श्लोक ९० से ९२ (पृष्ठ २४७)

बहिर्यानं ततो द्वित्रैर्मासैस्त्रिचतुरैरुत।
यथानुकूलमिष्टेऽह्नि कार्यं तूर्यादिमङ्गलैः॥९०॥

ततः प्रभृत्यभीष्टं हि शिशोः प्रसववेश्मनः।
बहिःप्रणयनं मात्रा धात्र्युत्सङ्गगतस्य वा॥९१॥

तत्र बन्धुजनादर्थलाभो यः पारितोषिकः।
स तस्योत्तरकालेऽर्प्यो धनं पित्र्यं यदाप्स्यति॥९२॥

इति बहिर्यानम्।

पर्व ४०, श्लोक १३४ से १३९ (पृष्ठ ३०७)

शेषो विधिस्तु निःशेषः प्रागुक्तो नोच्यते पुनः।
बहिर्यानक्रियामन्त्रः ततोऽयमनुगम्यताम्॥१३४॥

बहिर्यानक्रिया

तत्रोपनयनिष्क्रान्तिभागी भव पदात्परम्।
भवेद् वैवाहनिष्क्रान्तिभागी भव पदं ततः॥१३५॥

क्रमान्मुनीन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव पदं वदेत्।
ततः सुरेन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव पदं स्मृतम्॥१३६॥

मन्दराभिषेकनिष्क्रान्तिभागी भव पदं ततः।
यौवराज्यमहाराज्यपदे भागी भवान्विते॥१३७॥

निष्क्रान्तिपदमध्ये स्तां परराज्यपदं तथा।
आर्हन्त्यराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव शिखापदम्॥१३८॥

पदैरेभिरयं मन्त्रस्तद्विद्भिरनुजप्यताम्।
प्रागुक्तो विधिरन्यस्तु निषद्यामन्त्र उत्तरः॥१३९॥

चूर्णिः

उपनयनिष्क्रान्तिभागी भव, वैवाहनिष्क्रान्तिभागी भव, मुनीन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव, सुरेन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव, मन्दराभिषेकनिष्क्रान्तिभागी भव, यौवराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव, महाराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव, परमराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव, आर्हन्त्यनिष्क्रान्तिभागी भव, (बहिर्यानमन्त्रः)

खोज: बहिर्यान, बहिर्यान क्रिया, बहिर्यानक्रिया, बहिर्यान संस्कार, बहिर्यान मन्त्र, गर्भान्वय क्रिया, आदिपुराण, Bahiryan, Bahiryaan, Bahiryan Kriya

हिन्दी अर्थ

स्रोत: आदिपुराण भाग २, आचार्य जिनसेन, भारतीय ज्ञानपीठ, सम्पादन व अनुवाद: डॉ. पन्नालाल जैन साहित्याचार्य। अर्थ उसी ग्रन्थ के हिन्दी अनुवाद से, स्कैन से मिलाकर।

पर्व ३८, श्लोक ९० से ९२ (पृष्ठ २४७)

तदनन्तर दो तीन अथवा तीन चार माहके बाद किसी शुभ दिन तुरही आदि मांगलिक बाजोंके साथ साथ अपनी अनुकूलताके अनुसार बहिर्यान क्रिया करनी चाहिए ॥९०॥

जिस दिन यह क्रिया की जावे उसी दिनसे माता अथवा धायकी गोदमें बैठे हुए बालकका प्रसूतिगृहसे बाहर ले जाना शास्त्रसम्मत है ॥९१॥

उस क्रियाके करते समय बालकको भाई बान्धव आदिसे पारितोषिक (भेंटरूपसे) जो कुछ धनकी प्राप्ति हो उसे इकट्ठा कर, जब वह पुत्र पिताके धनका अधिकारी हो तब उसके लिए सौंप देवे ॥९२॥

यह आठवीं बहिर्यान क्रिया है।

पर्व ४०, श्लोक १३४ से १३९ (पृष्ठ ३०७): बहिर्यान मन्त्र

बाकीकी समस्त विधि पहले कही जा चुकी है इसलिए दुबारा नहीं कहते हैं। अब आगे बहिर्यान क्रियाके मन्त्र नीचे लिखे अनुसार जानना चाहिए ॥१३४॥

मन्त्र, क्रम से, अर्थ सहित (श्लोक १३५ से १३८):

१. उपनयनिष्क्रान्तिभागी भव: तू यज्ञोपवीतके लिए निकलनेवाला हो।
२. वैवाहनिष्क्रान्तिभागी भव: विवाहके लिए बाहर निकलनेवाला हो।
३. मुनीन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव: मुनिपदके लिए निकलनेवाला हो।
४. सुरेन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव: सुरेन्द्र पदकी प्राप्तिके लिए निकलनेवाला हो।
५. मन्दराभिषेकनिष्क्रान्तिभागी भव: सुमेरुपर्वतपर अभिषेकके लिए निकलनेवाला हो।
६. यौवराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव: युवराज पदके लिए निकलनेवाला हो।
७. महाराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव: महाराज पदकी प्राप्तिके लिए निकलनेवाला हो।
८. परमराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव: चक्रवर्तीका उत्कृष्ट राज्य पानेके लिए निकलनेवाला हो।
९. आर्हन्त्यनिष्क्रान्तिभागी भव: अरहन्त पदकी प्राप्तिके लिए निकलनेवाला हो।

इस प्रकार मन्त्रोंको जाननेवाले द्विजोंको इन उपर्युक्त पदोंके द्वारा मन्त्रोंका जाप करना चाहिए ॥१३९॥

(श्लोक १३८ में अन्तिम पद “आर्हन्त्यराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव” छपा है; चूर्णि और संग्रह में “आर्हन्त्यनिष्क्रान्तिभागी भव”।)

प्रथम जिन दर्शन (बहिर्यान क्रिया): करने की विधि

यह लेख ऊपर दिए मूल पाठ (आदिपुराण पर्व ३८ और ४०) पर आधारित है। हर बात के साथ लिखा है कि वह आगम से है या परम्परा से। परम्परा वाली बातें स्थान स्थान पर अलग हो सकती हैं; अपने प्रतिष्ठाचार्य या जानकार से पूछकर करें।

कब करें

१. जन्म के दो तीन अथवा तीन चार माह बाद, किसी शुभ दिन जो अपने अनुकूल हो। (आगम: आदिपुराण ३८.९०)
२. जन्म का सूतक पूरा होने के बाद ही। सूतक में पूजन का निषेध है। (प्रतिष्ठा मंगलवर्धिनी, पृष्ठ ३०१ से ३०२)
३. कई स्थानों पर यह दर्शन जन्म के ४५ दिन बाद कराया जाता है। (परम्परा)

तैयारी

१. माता और बालक स्नान करके शुद्ध वस्त्र पहनें। (परम्परा)
२. पूजन सामग्री (अष्ट द्रव्य) और श्रीफल साथ रखें। (परम्परा)

मंदिर जाना

१. तुरही आदि मांगलिक बाजों के साथ मंदिर जाएँ। (आगम: ३८.९०)
२. बालक माता अथवा धाय की गोद में रहे। (आगम: ३८.९१)

मंदिर में क्रम

१. मंगलाष्टक या नवदेव स्तुति से आरंभ करें। (परम्परा)
२. पूजा आदि शेष विधि पहले कही क्रियाओं के समान करें। (आगम: ४०.१३४)
३. श्री जिनेन्द्र देव के दर्शन कराएँ और श्रीफल अर्पित करें। (परम्परा)
४. बालक के कान में णमोकार मंत्र सुनाएँ; कई स्थानों पर ९ बार, पहले दाएँ फिर बाएँ कान में। (परम्परा)

णमो अरिहंताणं
णमो सिद्धाणं
णमो आइरियाणं
णमो उवज्झायाणं
णमो लोए सव्वसाहूणं

५. दर्शन कराते समय बालक के कान में यह मंत्र भी बोला जाता है। (परम्परा; किसी मूल ग्रन्थ में नहीं मिला। बालिका हो तो “अस्याः बालिकायाः”)

ॐ नमोऽर्हते भगवते जिनभास्कराय जिनेन्द्रप्रतिमादर्शने अस्य बालकस्य दीर्घायुष्यम् आत्मदर्शनं च भूयास्ताम्।

६. बहिर्यान मंत्र बोलते हुए बालक को आशीर्वाद दें। (आगम: ४०.१३४ से १३९; अर्थ ऊपर की पोस्ट में)

उपनयनिष्क्रान्तिभागी भव, वैवाहनिष्क्रान्तिभागी भव, मुनीन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव, सुरेन्द्रनिष्क्रान्तिभागी भव, मन्दराभिषेकनिष्क्रान्तिभागी भव, यौवराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव, महाराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव, परमराज्यनिष्क्रान्तिभागी भव, आर्हन्त्यनिष्क्रान्तिभागी भव।

७. गंधोदक लगाना और तिलक करना। (परम्परा)
८. बंधुजनों से जो भेंट मिले उसे संभालकर रखें और बालक बड़ा होने पर उसे सौंप दें। (आगम: ३८.९२)

सावधानी

१. रोते या सोते बालक को मंत्र न सुनाएँ; बालक शांत हो तभी करें। (परम्परा)
२. उच्चारण शुद्ध रहे, इसके लिए किसी जानकार को साथ रखें। (परम्परा)

संबंधित: नामकर्म क्रिया जन्म के १२ दिन बाद होती है (आदिपुराण ३८.८७); उसका मंत्र: दिव्याष्टसहस्रनामभागी भव, विजयाष्टसहस्रनामभागी भव, परमाष्टसहस्रनामभागी भव (आदिपुराण ४०.१३२ से १३३)।