आत्मबोध | Aatmabodh

आत्म बोध
(दोहा)
परम जोति बन्दों सकल, दर्पण तुल्य त्रिकाल।
युगपत प्रतिबिम्बत जहाँ, सकल पदारथ-माल॥
(चौपाई)
जो निजरूप न जाने सही, परमातम सो जाने नहीं।
तातें प्रथम स्वरूपहि जान, जातें जानें पुरुष प्रधान॥१॥
जो निज तत्त्वहि जाने नाहिं, तसु थिरता नहिं आतम माहिं।
सो तन चेतन भिन्न पिछान, कर न सके मोहित अज्ञान॥२॥
निज पर भेद लखे नहिँ’ जोय, आत्मलाभ ताको नहिं होय।
ता बिन निज प्रबोध अंकूर, प्रापति स्वप्न माहिं अति दूर॥३॥
तातें शिव अभिलाषी जेह, आतम निश्चय प्रथम करेह।
जो पर पर्यय रूप विकल्प, वर्जित चितगुण सहित अनल्प॥४॥
सोहे त्रिविध आतमाराम, सर्व भूतथित निज गुणधाम।
बहिरातम अन्तर आतमा, परमातम जानो अनुपमा॥५॥
जाकी देहादिक पर माँहि, आतमबुद्धि भरम निज छाँह।
सो जानो बहिरातम कूर, मोह नींद सोवे भरपूर॥६॥
परभावन तें होय उदास, आप आप में रुचि है जास।
सो अन्तर आतम बुध कहे, जे भ्रम तम हर निजगुण लहे॥७॥
निर्मल निकल शुद्ध निष्पन्न, सर्वकल्प वर्जित चैतन्य।
शुद्धातम परमातम सोय, ज्ञानमूर्ति भाषै मुनिलोय॥८॥
(प्रश्न)
लख के देहादिकतें भिन्न, शुद्ध अतीन्द्रिय चेतनचिह्न।
आतम तत्त्व अमूरत तास, कैसे करें ध्यान अभ्यास?॥९॥
(उत्तर)
तजके बहिरातमता मित्त, अन्तरातमा होय सुचित।
ध्यावहु परमातम अति शुद्ध, अव्यय शुद्ध बुद्ध अविरुद्ध॥१०॥
तन चेतन को जाने एक, बहिरातम शठ रहित विवेक।
ज्ञानी जीव अनुभवे भिन्न, देहादिकतें निज चित चिन्न॥११॥
आतम तत्त्व विमुख अत्यन्त, करण विषय चल परिणतिवंत।
बहिरातम अज्ञानी जीव, तन को आतम लखै सदीव॥१२॥
सुर नर पशु नारक पर्याय, नामकर्म के उदय लहाय।
निज को सुन नर पशु नारकी, जाने मूढ़ अविद्या थकी॥१३॥
स्वसंवेद्य निजरूप चिदंक, जो भाषों जिनवर निकलंक।
सो नहिं जानें अक्षातीत, सदा अमूरत देव पुनीत॥१४॥
च्युत चेतन निज तन में जेम, माने सठ आपो कर प्रेम।
त्यों ही देख परायी देह, पर आतम मानें भ्रम गेह॥१५॥
इन निजतन में निज जिय जान, परतन में पर जीव पिछान।
या ही बुद्धि ठगो संसार, जड़ में चेतन तत्त्व निहार॥१६॥
ताही में निज भिन्न अत्यन्त, पर सुत दारादिक बहु भन्त।
मानत मूढ़ तिनहि आपने, मोह-ज्वर व्याकुल मति घने॥१७॥
चेतन और अचेतन द्रव्य, तिन मानी के अपने सर्व।
विनसन उपजनादि पर रूप, निज ही के जानें भ्रम कूप॥१८॥
यह अज्ञान विषम ग्रह क्रूर, लगो अनादि जीव के भूर।
जातें देहादिक को मूढ़, आप रूप जानें अतिरूढ़॥१९॥
जो तन में आतम बुधि अन्ध, सो ही रचैं देह सम्बन्ध।
चिद्गुण में आतम बुधि जोय, करत सो भिन्न देहतें सोय॥२०॥
तन में अहं बुद्धि ही जानें, बन्धु धनादि विकल्प सु घनें।
तिन को लख अपने सउ जीव, आप ठगाने सकल सदीव॥२१॥
आतम भाव देह में जोय, स्थिति भववृक्ष वर्धक सोय।
तातें ध्यावहु अन्तर इष्ट, तज इन्द्रिय रज वाहिज दिष्ट॥२२॥
तातें इन्द्रिय वश निज त्याग, मैं विषयन में कीनो राग।
सो मैं इन ही के परसङ्ग, जानों नहिं निज रूप अभङ्ग॥२३॥
तज बाहिज दृग विषय अनिष्ट, अन्तरात्मा होय सुद्रिष्ट।
यो ही योग करे परकास, परम जोग निर्मल गुण राश॥२४॥
जो कछु रूप देखवे योग, सो मोतें पर बिन उपयोग।
ज्ञान रूप दीसत नहिं नैन, तो कासों में भाखों बैन॥२५॥
जो मैं पर की शिक्षा लेउँ, वा मैं पर को शिक्षा देंउँ।
सो है यह भ्रम बुद्धि असार, मैं तो स्वयं बुद्धि अविकार॥२६॥
जो निज चिदगुण ही को ग्रहे, निज तैं भिन्न न परगुण बहें।
सो मैं विज्ञानी अविकल्प, स्वसंवेद्य कैवल्य अनल्प॥२७॥
जो सौकल को सर्प पिछान, करे क्रिया भ्रम कोय अज्ञान।
तैसे मेरी पूरव क्रिया, देहादिक में निज भ्रम धिया॥२८॥
ज्यों सांकल में अहि बुधि नशै, भ्रमबिन क्रिया सकल तब लसैं।
त्यों देहादिक माहीं अबै, अहं बुद्धि विनशी मम सबै॥२९॥
लिंग पुरुष नारी पुन क्लीव, एक दोय बहु वचनन जीव।
जातें मैं अवाच गुन धाम, ज्ञाता निजकर निज में राम॥३०॥
मैं सोयो जाके बिन ज्ञान, जग्यो ततक्षण जाहि पिछान।
मो स्वरूप मम अक्षातीत, स्वसंवेद्य चैतन्य पुनीत॥३१॥
परम ज्योति निज तत्त्व रसाल, जाहि विलोकत ही ततकाल।
विनशैं रागादिक अति घोर, तातैं अरि प्रिय कोऊ न मोर॥३२॥
मो स्वरूप देखो नहिं जोय, सो जन मम अरि प्रिय नहिं होय।
जिहि स्वरूप देखो मम सही, सो भी शत्रु मित्र मो नहीं॥३३॥
पूर्व अज्ञान क्रिया जे सबै, नानाविध सो भासत अबैं।
इन्द्रजालवत मिथ्यारूप, जानो हम जिय चिह्न चिद्रूप॥३४॥
शुद्ध प्रसिद्ध आत्मा जोय, ज्योति स्वरूप सनातन सोय।
सो ही मैं तातैं निज धाम, अवलोकों अच्युत निज राम॥३५॥
बहिरातमता तज के वीर, अन्तर दृगतें ध्यावें धीर।
रहित कल्पना जाल विशुद्ध, परमातम ज्ञानी अविरुद्ध॥३६॥
बन्ध मोक्ष ये दोई तत्त्व, है भ्रम अभ्रण कारण तत्त्व।
बन्ध जान पर सङ्गति दोष, भेद-ज्ञान तें उपजे मोक्ष॥३७॥
चरन अलौकिक ज्ञानी तनों, अद्भुत कायै जात सुभनों।
अज्ञानी जिहि बाँधे कर्म, तहँ ज्ञानी साधे शिव शर्म॥३८॥
जो भव-वन में भ्रमत अत्यन्त, मैं पूरब दुःख लहो अनन्त।
सो निज पर को भेद-विज्ञान, पाये बिन यह निश्चय जान॥३९॥
जो मैं ज्ञान प्रदीपक सार, लोकालोक प्रकाशन हार।
तो क्यों जगवासी जन दीन, डूबे भव कदमि में हीन॥४०॥
निज में निजकर आप स्वरूप, अनुभव करिये सदा अनूप।
तातें निज को जानन हेत, परमें विफल प्रयास समेत॥४१॥
सो ही मैं, मैं सो ही शुद्ध, इम अभ्यासत सदा सुबुद्ध।
कर विकल्प वासना तास, पावे आप आप में वास॥४२॥
करत अज्ञानी जहँ प्रीत, सो सो आपद-धाम समीत।
जा पद ते पुनि यह डर खाय, निजानन्द मन्दिर सो आय॥४३॥
इन्द्रिय चपल चित्त को रोक, होय प्रसन्न अनुभवी लोक।
तत्क्षण स्वसंवेद्य चिद्रूप, भासैं सो परमेष्ठि स्वरूप॥४४॥
जो सिद्धातम मैं हूँ सोय, जो मैं सो परमेश्वर होय।
मों को पर न उपासन जोग, पर कर मैं न उपासन जोग॥४५॥
करण विषय हरि मुखतें खेंच, निज को निजकर बिन भ्रम पेंच।
मैं निज में थिर भयो अटल्ल, चिन्दानन्दमय विर्षे असल्ल॥४६॥
या प्रकार तनतें जो भिन्न, लखें न भ्रम बिन चेतन चिह्न।
सो अति तीव्र कोटि तप करें, तो भी तसु विधि बंध न झरें॥४७॥
जो आप पर भेद-विज्ञान, सुधा-पान आनन्दित वान।
देहजनित क्लेशनते सोय, तप में खेद खिन्न नहिं होय॥४८॥
रागादिक कलंक को धोय, जाको चित अति निर्मल होय।
सो ही लखें आपकों आप, अन्य हेतु है नाहिं कदापि॥४९॥
तत्त्वरूप निर्विकल्प चित्त, सहित विकल्प अतत्त्व सुमित्त।
तातें तत्त्वसिद्धि के अर्थ, निर्विकल्प चित करहु समर्थ॥५०॥
जो निज चित्त अज्ञान समेत, सो नहिं निज अनुभव हेत।
सो ही जान वासना लीन, लखै परमपद आप प्रवीन॥५१॥
जो मन होय मोह में मग्न, चंचल रागादिकतें भग्न।
मुनि सो मन निज में थाप, तत्क्षण हनें राग संताप॥५२॥
मूरख प्रीति धाम तन जोय, तातें भिन्न सुबुद्धि ते होय।
चिदानन्द सागर में मग्न, करे राग संतति सब भग्न॥५३॥
निज भ्रम ते उपजो दुःख जोय, सो सुज्ञान ही ते क्षय होय।
जो निज का रहित जन दीन, ते तपहू तें करे न छीन॥५४॥
बल रूपायु धनादिक तनी, प्राप्ती चहें अज्ञानी पनी।
ज्ञानी तिनके विरकत दशा, चाहत प्रगट आप में बसा॥५५॥
पर में अहं बुद्धि कर रूढ़, निज को बाँधे निजच्युत मूढ़।
आप माहिं आप बुधि धार, ज्ञानी करहि बन्ध विध क्षार॥५६॥
सहित त्रिलिंग देह मूर्तीक, ताहि अजान माने आत्मीक।
ज्ञानी पुनि माने निज रूप, लिंग सङ्ग वर्जित चिद्रूप॥५७॥
अभ्यासे जानो पुन ठीक, निर्णय कियो तत्त्व आत्मीक।
सो अनादि भ्रमकारण पाय, मुनिहू के जु खलित हो जाय॥५८॥
जो दिखाय सो चेतन नाहिं, चेतन नहिं आवे द्रग माहिं।
तातें विफल अन्य रागादि, ध्याऊँ मैं स्वरूप आल्हादि॥५९॥
त्यजन ग्रहण बाहिज सठ करें, ज्ञानी अन्तर तें अनुसरें।
त्यजन ग्रहण बहिरन्तर दोय, शुद्धातम न करें कछु सोय॥६०॥
वचन काय तें न्यारा जान, मन से करें आत्म का ध्यान।
वचन देह से कारज और, करें नहीं पुनि मन से दौर॥६१॥
अज्ञानी जन को संसार, भासै सुख प्रतीत भण्डार।
तिनहि कहाँ सुख कहाँ विश्वास, भासे जिन पायौ निज बास॥६२॥
निज विवेक बिन अन्य विचार, ज्ञानी करें न छिन मन मार।
जो विवेकि कछु कारज करै, सो वच तन तें बिन आदरै॥६३॥
अक्ष विषय मय जो मूर्तीक, सो स्वरूपते पर यह ठीक।
निजानन्द निर्भय चैतन्य, जोतिमई मम रूप न अन्य॥६४॥
अन्तर दुःख बाहिज सुख तिन्हें, योगाभ्यास उद्यमी जने।
इनते उल्टी तिनकी चाल, जिन पायो निज योग रसाल॥६५॥
सो जाने सोई उच्चरे, सोई सुने ध्यान तसु धरै।
जातें होय भरम तम नाश, पावे आप आप में वास॥६६॥
विषयन में कछु नाहीं सोय, जाते स्वहित जीव के होय।
तो पुनि प्रीति करें तिन माहिं, अज्ञानी उर समता नाहिं॥६७॥
भाख्यो श्री जिन भाखो जेम, मूरख तत्त्व न जाने केम।
तातैं पर समझावन काज, उद्यम वृथा हमारे साज॥६८॥
जो उपदेश नहीं मैं सोय, मो स्वरूप पर ग्राह्य न होय।
ताते पर संबोधन तनों, आग्रह वृथा हमारो भनो॥६९॥
अज्ञानी अन्तर द्रग बिना, पर में पुष्ट होत निशदिना।
रहित बाह्य भ्रम ज्ञानी जीव, तुष्ट आप में आप सदीव॥७०॥
पावत मन-वच-तन में धार, आत्मबुद्धि तावत संसार।
इनतें भेदज्ञान जब करै, तब ही संसारार्णव तरै॥७१॥
जीरन रक्त पुष्ट सुच जोय, वस्त्र होत जिमि पुरुष न होय।
त्यों जीर्णादि होत वपु रूप, नहिं पुन आतम चिद् गुन भूप॥७२॥
चल भी अचल तुल्य भासंत, जाके ज्ञान माहिं अत्यन्त।
ज्ञान योग चलत बिन सोय, शिवपद पावैं निश्चल होय॥७३॥
औदारिक तैजस कार्माण, इन त्रय लखें रूप निज ज्ञान।
जोलों भिन्न न जानो सोय, तोलों बन्ध अभाव न होय॥७४॥
पूरन गलन स्वभावी अणू, तिन बहु स्कंध रचित सब तनू।
ताहि अनादि भरम ते मूढ़, जाने तत्त्व न आगम गूढ़॥७५॥
नियत लहे मुनि सो शिव धाम, जाकी थिति ध्रुव आतमराम।
ताको मुक्ति न कबहूँ होय, जाको आतम थिति नहिं जोय॥७६॥
मृदु कठोर थिर दीरघ थूल, जीरण शीरण लघु गुरु थूल
इम तन रूप लखें सठ आप, लखत न आतम ज्ञानकलाप॥७७॥
लौकिकजन सङ्ग ते बच कहे, चपल चित्र तहँ मनभ्रम वहे।
ताते ज्ञानीजन सर्वङ्ग, त्यागो लौकिकजन परसङ्ग॥७८॥
नग्र कन्दर पुर मन्दिर बीच, निज-निज राज होय जन दीच।
ज्ञानी सर्व अवस्था विषै, निज निवास निज ही में दीखें॥७९॥
देह माँहि जो आतम आन, तन सन्तति को कारण जान।
जो चिद्गुण में निजबुध सोय, तन संतति नाशन मल धोय॥८०॥
निज कर निज को बंधन करै, निज ही निज को शिव सुख भरै।
तातैं आप आप को होय, रिपु गुरु अन्य नहीं पुन कोय॥८१॥
जान आप ते न्यारी काय, तन ते भिन्न लखै चिदराय।
तब निसंक हो त्यागे अङ्ग, जैसे वस्त्र घिनावन रङ्गः॥८२॥
अन्तरङ्ग निज रूप निहार, पुन शरीर को बाह्य विचार।
तिनके भेद-ज्ञान में मग्न, चिगैं सो निज निश्चय निज लग्न॥८३॥
जिनने निकट लखो निज तत्त्व, प्रथम लखें ते जग के मित्त।
तातें जब शांतामृत चखै, लोष्ठ समान भाखै तब सबै॥८४॥
तनते भिन्नहि आतमराम, जो यै सुनत कहत वसु जाम।
तो पैं तन ममत्व नहि तजें, यावत भेद-ज्ञान नहि भजैं॥८५॥
तन सो भिन्न जान निज रूप, ऐसे अनुभव करहू अनूप।
जैसे फेरहु स्वप्नमाहिं, तन में निजमति उपजे नाहिं॥८६॥
क्रिया शुभाशुभ दोई अन्ध, कारण पुण्य-पाप विधि बन्ध।
तिन बिन निज परिणति शिव हेत, ताते त्यागो क्रिया सुचेत॥८७॥
प्रथम असंयम त्याग हु बुद्ध, संयम चरण होय तब शुद्ध।
फिर स्वरूप कों पाय अनल्प, त्यागे संयम चरण विकल्प॥८८॥
जात लिंग मुनि श्रावकद्वन्द, देहाश्रित वरते भ्रम इन्द।
तनु संतति भव ताते मुनी, द्रव्यलिंग में ममता धुनि॥८९॥
पङ्गु अन्ध कन्ध आरूढ़, सनयन ताहि लखै जिमि मूढ़।
त्यों सठ आतम के संयोग, अङ्ग माहि जाने उपयोग॥९०॥
पुंगल नेत्र अन्ध के माहिं, लखे भेद ज्ञानी जिमि नाहिं।
त्यों ज्ञानी तन में निज ज्ञान, जाने नाहिं भिन्न पहिचान॥९१॥
बहिरातम जन मोक्ष न लहै, जो पै जगें पाठ श्रुत कहै।
ज्ञानी सुप्त तथा उन्मत्त, शिव पावे जाने जो तत्त्व॥९२॥
मत्तोन्मत्त अवस्था बीच, भूले निज स्वरूप जिमि नीच।
त्यों ज्ञानी कहुँ भूलें नाहिं, आपा सकल अवस्था माहिं॥९३॥
आप आप को सिद्ध स्वरूप, आराधै हुव सिद्ध अनूप।
बाती ज्यों दीपक को पाय, आपहि दीपरूप हो जाय॥९४॥
आप आप ही को आराधि, होय परम आतम निरुपाधि।
घिसत बाँस आप को जेम, अग्निस्वरूप होय यह नेम॥९५॥
ऐसे वचन अगोचर रूप, जो अनुभवैं परम गुण भूप।
पावैं अचल सिद्धपद सोय, जहँ ते फेर खलित नहिं होय॥९६॥
जो यह आतम आपा माहिं, चाहे ज्ञान मात्र पर नाहिं।
तो बिन जतन परम पद धनी, ज्ञानी होय नियत हम मनी॥९७॥
स्वप्ने में निज मरनो वृथा, माने मूढ़ भरमतें यथा।
त्यों जाग्रत निज माने नाश, निश्चय आप परम गुण राश॥९८॥
अक्षातीत अगोचर बैन, मूरत बिन कल्पना न एन।
चिदानन्दमय जान सुजान, निज में कर निज सो गुणवान॥९९॥
आगमज्ञानी शिव नहिं लहै, जो तन में आतम बुधि वहै।
आतम में आतम बुधि जास, तो श्रुत शून्य लहै शिव वास॥१००॥
पराधीन सुख स्वाद विरक्त, जो तू होय स्वरूपासक्त।
तो तू ही अखण्ड सुखरूप, आप अनुभवैं चेतन भूप॥१०१॥
जो अभ्यासैं सुख तें ज्ञान, दुःखकर सो नश जाय निदान।
दुःख कारण में तत्पर होय, तातें मुनि स्वरूप निज लोय॥१०२॥
(गीता छन्द)
अखिल भुवन पदार्थ अब प्रकाशनैक प्रदीप है।
आनन्द सीमारूढ़ आप उपाधि के न समीप है॥
परम साधु-सुबुद्धि लखवे जोग्य का पर्यन्त है।
इम शुद्ध निजकर निज विलोकहु जो सदा जयवंत है॥१०३॥
यह ध्येय साधारण कहो, धर्म शुक्ल सुध्यान कों।
तिन शुद्ध स्वामि विशेष जानों देख सूत्र बखान कों॥
अधिकार शुद्धोपयोगरूप विचार यह निज हित भनों।
कछु ‘भागचन्द’ विचार के अनुसार ज्ञानार्णव तनों॥१०४॥


स्रोत — बृहद् आध्यात्मिक पाठ संग्रह · रचनाकार: कविवर भागचन्द जी

प्रूफरीडिंग बाकी है

खोज: Atmabodh