धर्मनो दश लक्षण — जैन स्वाध्याय सामग्री | Dharmno Dash Lakshan

धर्मनो दश लक्षण

— यह ग्रंथ का अंश है; पूर्ण ग्रंथ नीचे संलग्न PDF में उपलब्ध है —

धर्मनां दश लक्षण

: लेखक :
डॉ. हुकमचंद भारिल्ल
शास्त्री, न्यायतीर्थ, साहित्यरत्न, एम. ए., पीएच. डी.
श्री टोडरमल स्मारक भवन, ए-४, बापू नगर, जयपुर.

: अनुवादक :
रमागुलाल माणिकलाल शाह
बी. एससी., बी. टी.

: प्रकाशक :
पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट
ए/४ बापू नगर जयपुर - ३०२०१५

गुजराती :
प्रथम चार संस्करण : ११ हजार ९००
(जुलाई ७९ से अप्रैल ९४)
पंचम संस्करण : ३ हजार
(७ सितम्बर १९९६)
हिन्दी : प्रथम नौ संस्करण : ६३ हजार
(अक्टूबर ७७ से जनवरी ९६)
मराठी : प्रथम संस्करण : ३ हजार १००
(जनवरी ८१)
कन्नड़ : प्रथम संस्करण : २ हजार २००
(जनवरी ८१)
तमिल : प्रथम संस्करण : १ हजार २००
(जनवरी ८१)
अंग्रेजी : प्रथम दो संस्करण : ४ हजार २००
(जनवरी ८१ से १९९४)
योग : ८८ हजार ६००

मूल्य : बारह रुपए मात्र

मुद्रक:
रूपा ऑफसेट प्रिंटर्स
मालवीयानगर
जयपुर

Thanks & Our Request

This shastra has been kindly donated by Pravinchandra Shah and Anup Shah who have paid for it to be “electronised” and made available on the internet in memory of their late father Motilal Hansraj Shah.

Our request to you:

  1. Great care has been taken to ensure this electronic version of Dharma na Das Lakshan (Gujarati) is a faithful copy of the paper version. However if you find any errors please inform us on [email protected] so that we can make this beautiful work even more accurate.

  2. Keep checking the version number of the on-line shastra so that if corrections have been made you can replace your copy with the corrected one.

Version History

Version Number Date Changes
001 31 January 2009 First electronic version

प्रकाशकीय

पण्डित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट, जयपुर द्वारा प्रकाशित डॉ. हुकमचन्दजी भारिल्ल की लोकप्रिय कृति ‘धर्म के दशलक्षण’ का गुजराती भाषा में यह पांचवां संस्करण प्रकाशित किया जा रहा है, जो निश्चित ही गौरव की बात है।

हिन्दी भाषा में तथा आत्मधर्म के माध्यम से यह कृति अब तक 63 हजार की संख्या में जन-जन तक पहुंच चुकी है। मराठी में 3 हजार 100, कन्नड़ में 2 हजार 200, तमिल में 1 हजार 200 तथा अंग्रेजी में 4 हजार 200 इस प्रकार सभी भाषाओं में 85 हजार 600 की संख्या में इसका प्रकाशन हो चुका है।

पुस्तक की विषय वस्तु का परिचय तो प्रथम संस्करण की प्रकाशकीय तथा कृति के अनुवादक श्री रमणभाई माणेकलाल शाह ने अपनी बात में लिखी ही है। वास्तव में अध्यात्म की पावन धारा जो पूज्य कानजी स्वामी द्वारा प्रवाहित हुई है, ने जैन समाज में अद्भुत क्रांति पैदा कर दी है। डॉ. हुकमचन्दजी भारिल्ल उच्च कोटि के उन विद्वानों में अग्रणी हैं जिन्हें पूज्य स्वामीजी से सन्मार्ग मिला है। पूज्य स्वामीजी के मूल तत्त्व को जैन समाज में पहुंचाने का श्रेय निश्चित ही डॉ. भारिल्लजी को है। साहित्य के क्षेत्र में उनके इस योगदान को युगों-युगों तक याद किया जायेगा।

इस पुस्तक की कीमत कम करने में श्री भगवानजी भाई कचराभाई शाह, लन्दन का विशेष सहयोग रहा है, उन्होंने लागत का 30% जो कि 16 हजार 300 रुपये होता है का आर्थिक सहयोग प्रदान किया है, एतदर्थ ट्रस्ट उनका हृदय से आभारी है।

आप सभी दशधर्मों का मर्म समझकर उसे हृदयंगम करें और आत्मकल्याण के पथ पर अग्रसर हों, इसी भावना के साथ –

नेमीचन्द पाटनी
महामंत्री

प्रकाशकीय

चौथी आवृत्ति प्रसंगे

पू. गुरुदेव श्री कानजीस्वामीना सातिशय प्रभावना योगे मुमुक्षु समाजमां तत्त्वज्ञाननो प्रचार-प्रसार निरंतर वधतो जाय छे. तेना प्रत्यक्ष प्रमाण स्वरूप “धर्मना दशलाक्षण” पुस्तकनी चौथी आवृत्ति पाठकोना कर कमलोमां मुकता अमे अत्यंत हर्ष अनुभविये छीये.

प्रस्तुत पुस्तक अने तेना लेखकना संबंधमां कहीं पण कहेवुं जरूरी नथी केमके डॉ. हुकमचंद भारिल्लने आखी दिगंबर समाज पू. गुरुदेवना अनन्य भक्त तरीके गाणे छे.

पूज्य गुरुदेवश्रीना व्यक्तित्व अने कर्तृत्वनी स्मृतिने कायम राखवा माटे स्थपायेल पू. श्री कानजीस्वामी स्मारक ट्रस्ट, डॉ. भारिल्लना खास आभारी छे. जेमणे, देवलालीमां श्री मानस्तंभनी प्रतिष्ठा महोत्सव पर आ पुस्तक प्रकाशन करवा अमने संमति आपी छे.

अमे श्री भगवानजीभाई कचराभाई शाह, लंडनवालाना पण हार्दिक आभारी छीये जेमणे आ पुस्तकनी किंमत ओछी करवा ५०% राहत करी आपी छे.

जैन धर्मनुं सामान्य ज्ञान धरावणार व्यक्ति स्फूर्तिपूर्वक आ पुस्तकनुं अध्ययन करशे तो पण रहेजे धर्मलाभ पामशे- युवा पेढी आ पुस्तकनुं मनन करी धर्मनो मर्म समजे एवी भावना साथे.

ली. ट्रस्टी गण
पू. श्री कानजीस्वामी स्मारक ट्रस्ट, देवलाली

विषयानुक्रमणिका

१. दशलक्षण महापर्व - १
२. उत्तमक्षमा - १४
३. उत्तममार्दव - ३६
४. उत्तमआर्जव - ६०
५. उत्तमशौच - ७८
६. उत्तमसत्य - १०४
७. उत्तमसंयम - १२३
८. उत्तम तप - १४४
९. उत्तमत्याग - १७२
१०. उत्तमआकिंचन्य - १६६
११. उत्तमब्रह्मचर्य - २२८
१२. क्षमावाणी - २५५

प्रथम आवृत्तनी प्रकाशकीयमांथी

दशलक्षण महापर्व ए ज एकमात्र एवुं पर्व छे जे परम उदात्त भावनाओनुं प्रेरक, वीतरागतानुं पोषक तथा संयम अने साधनानुं पर्व छे. संपूर्ण भारतवर्षना जैन समाज प्रतिवर्ष खूब उत्साहथी आ पर्व ऊजवे छे. दश दिवस सुधी ऊजवाता आ महापर्वना प्रसंग पर अनेक धार्मिक आयोजनो थाय छे, जेमां विद्वानोना उत्तमक्षमादि दशधर्मो पर व्याख्यानो पण खूब योजवामां आवे छे. बधी जगाये सुयोग्य विद्वानोने मोकलवुं संभावित होतुं नथी; तेथी जेवुं गंभीर अने मार्मिक विवेचन आ धर्मो संबंधी थवुं जोईये तेवुं सह्ज संभावित बनतुं नथी.

अहीं छेल्ला चार दायकाओथी पू. श्री कानजीस्वामी द्वारा जे अध्यात्मनी पवित्र धारा निरंतर प्रवाहित थई रही छे, तेणे जैन समाजमां एक आध्यात्मिक क्रांति पैदा करी दीधी छे. एम्ना उपदेशोथी प्रभावित थईने लाखो लोको आत्महित प्रत्ये वळ्या छे, सेकडो आध्यात्मिक प्रवक्ता- विद्वान तैयार थया छे. ज्यां पूज्य स्वामीजी बिराजमान

[८]

છે એ જીવંત-તીર્થં સોનગઢની પ્રતિવર્ષ આ પ્રસંગે સૌ કરતાં વધારે વિદ્વાનોના પ્રવચનાર્થે બહાર જાય છે.

આ પુસ્તકના લેખક ડૉ. હુકમચંદજી ભારિલ્લ પણ તે ગણ્યા-ગાંઠ્યા ઉચ્ચ કોટિના વિદ્વાનો પૈકી એક છે, જેમને પૂ. સ્વામીજી દ્વારા સન્માન પ્રાપ્ત થયો છે. દશલક્ષણ પર્વ પર પ્રતિવર્ષ જ્યાં પણ તેઓ જાય છે ત્યાં દશધર્મો પર તેમનાં માર્મિક વ્યાખ્યાનો થતા આબાલ-ગોપાળ સૌ તેનાથી અત્યંત પ્રભાવિત બને છે.

અનેક આગ્રહો-અનુરુધો સેવા છતાં તથા એમના પોતાના વિચાર હોવા છતાં તે વ્યાખ્યાનો નિબદ્ધ થઈ શક્યાં નહીં, પરંતુ જ્યારે અઢી વર્ષ પહેલાં ડૉ. ભારિલ્લજીના શિરે હિંદી આત્મધર્મ’ના સંપાદનનો ભાર આવ્યો ત્યારે તે નિબદ્ધ થઈ સ’પાદકીયના રૂપમાં ક્રમશઃ આત્મધર્મ’માં પ્રગટ થયા. એ નિબંધોનું નિષ્ક્રય-વ્યવહારની સપિપૂર્વક માર્મિક વિવેચન જ્યારે સુબોધ, સત્સંગ તથા આકર્ષક શૈલીમાં પાઠકોને પહોંચ્યું તો તેઓ હૃદયથી નાચી ઊઠ્યા. સામાન્ય પાઠકોએ જ નહીં, પૂજ્ય સ્વામીજીએ પણ એની મુક્ત કંઠે ખૂબ પ્રશંસા કરી. આ ભેળીને તત્કાલ અનેક ભાષાઓમાં પુસ્તકરૂપે પ્રકાશિત કરી ઘેર-ઘેર પહોંચાડવામાં આવે, તથા એનો બહોળા પ્રચાર-પ્રસાર કરવામાં આવે, જેથી ડૉક્ટર સાહેબના ચિંતનનો લાભ જન-જન સુધી પહોંચે-એવી માગણી અનેક સ્થાનોથી થવા લાગી.

L 4

ગયા વર્ષે સોનગઢમાં ડૉ. ભારિલ્લજીના નિર્દેશન હેઠળ પ્રવચનકાર-પ્રશિક્ષણ શિબિરનો પ્રારંભ થયો. એમાં પણ એ માગણી આવી કે પ્રવચનકારોને વિશેષરૂપે આ નિબંધોનું અધ્યયન કરાવવામાં આવે અને ડૉક્ટર સાહેબનાં એના પર વિશેષ વ્યાખ્યાનો યોજવામાં આવે. તેનાથી પ્રવચનકારોને તો લાભ મળશે જ, સાથે જ એમના દ્વારા ગામ-ગામ પણ આ વાત પહોંચતી થશે.

આ વિશેષ વ્યાખ્યાનોમાં દશધર્મોનું માર્મિક વિવેચન સાંભળીને શેઠ તખતરાજજી કલકત્તાવાળા એટલા પ્રભાવિત થયા કે એમણે ભાવના વ્યક્ત કરી કે અને પુસ્તકાકાર પ્રકાશિત કરી હિંદી અને ગુજરાતી આત્મધર્મ’ના ગ્રાહકોને-જેને આધારે દશ હજાર છે-ભેટ આપવામાં આવે, તે માટે તેમણે બાર હજાર રૂપિયા બહાર કર્યા, પરંતુ તે વખત સુધી તો નિબંધો પૂરા લખાયેલા ન હતા, અડધા જ લખાયા હતા, તેથી વાત પડતર રહી. હવે જ્યારે નિબંધો પૂરા થયા અને માલૂમ પડ્યું કે દશ હજાર ગ્રાહકોને ભેટ દેવામાં વીસ હજારથી પણ અધિક રકમ લાગશે તો એમણે બાર હજારને બદલે વીસ હજાર રૂપિયા દેવાનો સ્વયં પ્રસ્તાવ કર્યો.

બાકીના ખર્ચની પૂર્તિ શ્રી દિ. જૈન સ્વાધ્યાય મંદિર ટ્રસ્ટ, સોનગઢે કરી છે, તદર્થ ટ્રસ્ટના અધ્યક્ષ શ્રી રામજીભાઈ માણેકચંદ કોશી અને ઉક્ત સર્વે દાતારોના અમે હૃદયપૂર્વક આભારી છીએ.

[૬]

આ સમય દરમ્યાન આત્મધર્મ’માં મરાઠી, કન્નડ અને તામિલ સંસ્કરણો પણ ડૉ. ભારિલ્લજીના સંપાદન હેઠળ શરૂ થયા. તેથી તેમના સંપાદકીયમાં પણ આ વ્યાખ્યાનો પ્રગટ થવા લાગ્યાં. આ પ્રમાણે હમણાં સુધી તે લગભગ દશ હજાર પ્રતિઓમાં તો પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે, થઈ રહ્યાં છે; તથાપિ આ પુસ્તક સત્તર હજાર હિંદી અને પાંચ હજાર ગુજરાતીમાં પુસ્તકાકાર પ્રકાશિત થઈ રહ્યાં છે. મરાઠી, કન્નડ અને તામિલ આત્મધર્મ’માં પ્રકાશિત થઈ ગયા પછી એ ભાષાઓમાં પણ એને પુસ્તકાકાર પ્રકાશિત કરવાની યોજના છે.

લેખકની લોકપ્રિયતાની બાબતમાં અધિક શું લખીએ-એમના દ્વારા લખેલાં પુસ્તકો જેમની સૂચિ પૃષ્ઠ ૨૭૭ પર અંકિત છે તે ગયા આઠ વર્ષમાં અનેક ભાષાઓમાં આઠ લાખની સંખ્યામાં પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે.

તેઓ માત્ર લોકપ્રિય લેખક જ નથી; પ્રભાવસંપન્ન વક્તા, કુશળ અધ્યાપક અને સફળ નિયોજક પણ છે. પૂજ્ય ગુરુદેવ શ્રી કાનજીસ્વામીની એમના ઉપર પરમ કૃપા છે. તેઓશ્રી વારંવાર કહે છે-“પંડિત હુકમચંદ તત્ત્વ-પ્રચારના ક્ષેત્રમાં એક હીરા છે, વર્તમાનમાં થઈ રહેલા તત્ત્વ-પ્રચારમાં એમનો બહુ મોટો ફાળો છે.”

સાચી હકીકત તો એમ છે કે પૂજ્ય ગુરુદેવશ્રીના પ્રતાપે આવા અનેક હીરા ઉત્પન્ન થઈ ગયા છે, જેઓ પોતાનાં

[७

आत्मकल्याणनी दृष्टिऐ तत्त्वप्रचारनां कार्योमां निःस्पृहताथी
संलग्न छे. एम्ना उपकारोनां बदले वाळवो तो असंभवित
छे. पूज्य गुरुदेवश्रीनी मंगल छत्रछायामां डॉ. हुकमचंदजी
द्वारा अध्यात्मजगतने जे अनेक सेवाओ प्राप्त थई रही
छे, एना संक्षेपमां निर्देश करवा अहीं असंगत नहि गणाय.

श्री हि. जैन स्वाध्याय मंदिर ट्रस्ट, सोनगढनां सुप्रपत्र
आत्मधर्मनां हिन्दी, मराठी, कन्नड अने तामिल-एम चार
संस्करणोनां संपादन तो तेमना द्वारा थईज रह्यां छे;
साथे प्रवचनकार प्रशिक्षण-शिबिरनुं संचालन पण तेओ
पोते करे छे. आ बन्नेय कार्योथी तत्त्व-प्रचार थवामां
अभूतपूर्व गति मळी छे.

श्री कुंदकुंद-कहान दि. जैन तीर्थ सुरक्षा ट्रस्ट द्वारा
संचालित श्री टोडरमल दि. जैन सिद्धान्त महाविद्यालयना
तो तेओ प्राणज छे. आ विद्यालये बहु थोडा समयमां
समाजमां अभूतपूर्व प्रतिष्ठा प्राप्त करी छे. समाजने ए
आशा बंधाई गई छे के एना द्वारा, मृतप्रायः थई रहेली
पंडित-परंपराने नवजीवन प्राप्त थशे. त्रणु वर्ष पछि
आ महाविद्यालय प्रतिवर्ष १२-१३ शास्त्री, न्यायतीर्थ
समानने अर्पित करवामां समर्थ थशे. हमणां एमां
ओछी एक अढियांती प्रतिभाशाली ७० छात्रो अध्ययन करी
रहा छे.

[८

पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट द्वारा संचालित वीतराग-
विज्ञान विद्यापीठ परीक्षा-बोर्ड, जेमां प्रतिवर्ष वीस हजार
भाई-बहेन उमेदवारी धार्मिक परीक्षा आपे छे, डॉक्टर
साहेबज चलावे छे. एनां पाठ्य-पुस्तको नवीनतम शैलीमां
प्रायः एमणेज तैयार कर्या छे. आ पुस्तको भणाववानी
शैलीमां प्रशिक्षित करवा माटे उनाळांनी रजामां प्रतिवर्ष
अथवा वर्षमां बे वार पण प्रशिक्षण-शिबिर डॉक्टर साहेबना
मार्गदर्शन हेठळ आयोजित करवामां आवे छे. तेओ
तेओ पोते अध्यापकोने प्रशिक्षित करे छे. आज सुधीमां
१३ शिबिरोमां १८७५ अध्यापको प्रशिक्षित थई चुकया छे.
ते बाबतनी ‘प्रशिक्षण निदर्शिका’ पण तेओए लखी छे.

श्री टोडरमल ग्रंथमाला द्वारा आज पर्यंत प्रायः
तेमना संपादन हेठळ आठ लाखनी संख्यामां ४१ पुष्प
प्रकाशित थई चुकया छे. पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्टमां
धार्मिक साहित्यनो वेचाण-विभाग पण चालु छे, जे
प्रतिवर्ष लगभग एक लाख रुपियानुं साहित्य जन-जन
सुधी पोहोचतुं करे छे.

भारतवर्षीय वीतराग-विज्ञान पाठशाला समितिनो पण
तेओ मंत्री छे. आ पाठशाला समितिनो प्रयत्नथी देशमां
२८७ वीतराग-विज्ञान पाठशालाओ नवी शरु थई छे, जेमां
हजारो छात्रो धार्मिक शिक्षण मेळवे छे.

[९

आ उपरांत तेमनां निरंतर थतां प्रभावशाळी प्रवचनोथी
जयपूरज नहीं, संपूर्ण भारतमां लाभ छे; तेनाथी
तत्त्व-प्रचारने अभूतपूर्व गति मळे छे.

पूज्य गुरुदेवश्रीना पुण्य-प्रतापथी चालता अन्य कार्य-
क्रमोमां पण तेमनो हार्दिक सहयोग निरंतर प्राप्त थतो
रहो छे.

उपरनी सर्व प्रशंसनीय कार्यवाही माटे अमो डॉक्टर
श्री भारिल्लजुना अत्यंत ऋणी छीए अने तेमनो हार्दिक
आभार मानीए छीए.

प्रस्तुत पुस्तकना गुजराती अनुवादक लाभुश्री रमणलाल
माणेकलाल शाह, बी. एस्सी. बी. टी. तेओए घणां वर्षो
सुधी महेसाणा जिल्लाना एज्युकेशनल इन्स्पेक्टर तरीके
प्रशंसापात्र सेवा बजावी छे. हाल तेओ ते कार्यथी निवृत्त
थया छे अने रढियाल स्टेशनमां तेओए निवास कर्या छे.
तेओ सद्गृहस्थ, तत्त्वप्रेमी, नम्रस्वभावी विद्वान छे.
आ अनुवाद तेमणे निःस्पृहपणे, कांईपण पारिश्रमिक लीधा
विना कर्या छे. तेओए अन्य पुस्तको-भगवान
महावीर अने सर्वोदय तीर्थ, ‘तत्त्वज्ञान पाठमाला’ भाग-१,
तथा २, अने सत्यनी शोध’नो पण गुजराती अनुवाद कर्या
छे. ए बधा माटे तेमनो हार्दिक आभार मानीए छीए.
आ पुस्तकनुं सुंदर मुद्रणकार्य अभिनव प्रेसवाळा

10

श्री मगनलालजी जैनने कयुं छे. ते बदल तेमनो आभार मानीए छीए.

जे के आ आत्मधर्ममां प्रकाशित लेखोनुं पुस्तकाकार प्रकाशन छे तो पण एमां आवश्यक संशोधन, परिवर्तन अने परिवर्धन पण करवामां आव्युं छे.

आ प्रमाणे आ ‘धर्मना दश लक्षणो’ पुस्तक अनुवादरूपे गुजराती भाषामां प्रकाशित करतां अमे खूप प्रसन्नता अनुभविए छीए अने आशा राखिए छीए के आत्माथी भाई-बहेनो एंनो पूरपूर लाभ उठवी आत्मकल्याणना पंथे आगळ वधशे.

साहित्यप्रकाशन-समिति,
श्री दि. जैन स्वाध्यायमंदिर ट्रस्ट
सोनगढ

प्रास्ताविक

(प्रथम आवृत्ति)

दशलक्षण महापर्व एक महा-मंगलकारी पर्व छे. आत्म-आराधना अने आत्म-भक्तिनुं आ महापर्व व्यक्ति अने समाजना जीवनमां संयम अने शान्तिनी प्रेरणा देनार महा-प्रेरणा-स्रोत छे. आ पवित्र अवसरथी प्रेरणा पामी जे जीवो धर्म-साधनामां रत बने छे तेमनी कर्म-कालिका धोंवाइ जाय छे, तेमनुं जीवन परम उद्दात अने उज्ज्वल बने छे, तेओ वीतराग-विज्ञान के जे परम सुखनी प्राप्तिनुं एकमात्र अमोघ साधन छे, ते प्राप्त करी मोक्ष-मार्गमां अग्रसर बने छे.

भारतभरमां जैन समाज आ महापर्व अत्यंत हर्षोल्लास सहित ऊजवे छे. भादरवा सु. ५थी सु. १४ सुधीना दश दिवसो दरम्यान पोतानां तमाम सांसारिक कार्यो अने अधिगमओने गौण करी विविध आयोजनों अने कार्यक्रमो -जेवां के जिनेन्द्रभक्ति, जिनेन्द्र-पूजन, स्वाध्याय, प्रवचनो इत्यादि योज्य समाजनां सदो अंगो आ मंगलकारी पर्वमांथी धर्मभावनानी-धर्मसाधनानी प्रेरणा मेळवे छे.

12

आ मनोहर कृति ‘धर्मना दश लक्षणो’ ए धर्मसाधनाना एक भागरूपे प्रसिद्ध दार्शनिक विद्वान डॉ. हुकमचंद भारिल्लना मनोगत डा अध्यात्म-चिंतननो परिपाक छे. जो तो सुविदित छे के भारिल्लजी तत्वचिंतक तो छे ज, तेउपरांत उत्तम लेखक अने प्रबुद्ध प्रभावशाली वक्ता पण छे. तेमना जीवन पर अध्यात्मशिरोमणि प्रातःस्मरणीय परम पूज्य गुरुदेवश्री कानजीस्वामीनी गहरी छाप छे. तत्वप्रचारमां निरंतर उद्यमशील श्री भारिल्लजीना दशलक्षण महापर्वना अवसरे स्थान-स्थान पर जे दशधर्मो संबंधी तात्विक व्याख्यानो थयां ते फुटकळो समय वीत्ये (‘हिन्दी’) आत्मधर्ममां स’पादकीय स्वरूपे लेगनिबद्ध थयां. सबंधां व्याख्यानो-लेखो एक पुस्तकाकार प्रसिद्ध थाय तो पाठकोंने आ एक विषयना सबंधां लांबो लाभ थाय अने समाजने श्री भारिल्लजीना अध्यात्म-चिंतननो पूरो लाभ मळे-ए विचारना बळे आ सुंदर अनुपम कृतिनो अवतार थयो छे. धर्मना सम्यक् स्वरूप सबंधी चिंतनधाराने लेखनिबद्ध करवा माटे डॉ. भारिल्लजी अनेकशाः धन्यवादन-अभिनंदनने पात्र छे. आवो, आपणें आ उत्तम कृतिनुं सहर्ष स्वागत करी तेनुं अवगाहन करीए.

धर्मनुं सम्यक् स्वरूप प्रसिद्ध करवाना आ नानकडा ग्रंथनो उद्देश्य छे. आमां दशलक्षण-महापर्व, उत्तमक्षमादि दशधर्म अने क्षमावाणी-एम मळी कुल चार प्रकरणो विषय-

[१३]

अंतर्गत लखवामां आवेलां छे. त्यां उत्तमक्षमादि-मार्दव-आर्जव-सत्य-शौच-संयम-तप-त्याग-आकिंचन्य-ब्रह्मचर्य एम दश धर्मनुं भिन्न-भिन्न विवेचन करवामां आवेलुं छे.

क्षमा-मार्दवादि आत्मानां निजस्वभाव छे अने स्वभाव होवाथी धर्म छे. क्षमादि-स्वभावी आत्माना आश्रये प्रगट थती जे आत्मानी निर्मळ, निर्दोष, शुद्धस्वभाव-पर्याय जे ज उत्तमक्षमादि दशधर्म कहेवामां आवेला छे. वास्तवमां आ प्रकारे काई दशधर्म तो नथी पण ओक वीतराग-रत्नत्रय स्वरूप धर्मनां आ दश लक्षणो छे. चारित्र ओ ज साक्षात धर्म छे अने उत्तमक्षमादि दशधर्म ओ आत्माना चारित्र्यगुणनी निर्मळ पर्यायो छे. उत्तमक्षमादि शब्द-योजनामां जे पूर्व ‘उत्तम’ शब्दनी योजना थयेली छे ते सम्यग्दर्शननी सत्तानी सूचक छे अने ते एम दर्शावे छे के सम्यग्दृष्टि-ज्ञानी धर्मात्माओने ज आ उत्तमक्षमादि दशधर्म होय छे, अन्य मिथ्यादृष्टिओने नहीं.

उत्तमक्षमादि दशधर्मनुं वर्णन नैनागमोमां ज्यां करवामां आवेलु छे ते तेना सर्वश्रेष्ट स्वरूपमां मुनिधर्मनी अपेक्षा सहित करवामां आवेलुं छे. लेखक महाशय ओ दशधर्मनुं पालन अविरत समकिती तथा व्रती समकितीओमां केवी रीते थतुं होय छे तो स्थारिचित निर्देश करी, गृहस्थओने अने श्रावकोने :जुं ते अवश्य यथासंभव धारण करवा जोईओ-एम प्रेरणा करी छे. आ धर्मोनुं पालन

[१४]

मात्र मुनिसंभगवतो माटे ज शक्य छे ओवा भ्रामक ख्यालनं निरसन करी ओ दृढपणे स्पष्ट कयुं छे के जेम मुनिजनोने अनंतानुबंधी आदि त्रण कषायोना अभावरूप उत्तमक्षमादि-धर्म होय छे तेम श्रावकोने अनंतानुबंधी आदि ओ कषायोना अभावरूप तथा अविरति समकितीओने अनंतानुबंधी कषायना अभावरूप उत्तमक्षमादि दशधर्मोनुं पालन होय छे. आम गृहस्थोनां विविध भूमिकाओमां उत्तमक्षमादि दशधर्मनी संलवित तारतम्यता प्रति अंगुली-निर्देश करी सामान्य श्रावकोने-गृहस्थोने पण धर्म प्रति जगृत करी उत्साहित करवामां लेखक महाशये सफळ प्रयास करेला छे.

जगतमां संसारी प्राणीओने क्रोधादि वा मोह-राग-द्वेषादि विकारीभावो अनादिथी छे तेथी तेओ दुःखी पण त्यारथी ज छे, केमके क्रोधादि भावो स्वयं दुःखस्वरूप अने दुःखना कारणस्वरूप छे. ज्यारे क्रोधादि वा मोह-राग-द्वेषादि भावोना अभावरूप जे उत्तमक्षमादि दश धर्म ते स्वयं सुखस्वरूप अने सुखना कारणस्वरूप छे, अने तेथी ज हर समये सर्व संसारीओने ते सर्वत्र उपासनीय छे. आम जे मंगळकारी पर्वमां आ उत्तमक्षमादि धर्मनुं आराधन करवामां आवे छे ते दशलक्षणु महापर्व सार्वत्रिक अने सार्वकालिक छे. आ महापर्व कोई संप्रदायविशेष के कोई काळविशेषमां ज बंधाई शकतुं नथी, तेथी ते शाश्वत छे-

[१५]

ओ हकीकत खूब खूबीथी चर्चा करी लेखक महाशये प्रारंभिक प्रकरणमां सिद्ध करी छे.

पछीना प्रकरणोमां उत्तमक्षमादि ‘दशधर्म’ संबंधी निश्चय-व्यवहारनी सप्रिपूर्वक अत्यंत सरल, सुगम, सुबोध अने रोचक शैलीमां विवेचन करवामां आवेलुं छे. विषय-वस्तुनी यथार्थने प्रमाणभूत करनारा आगम-अध्यात्मग्रंथोनां अनेक प्रमाणो प्रस्तुत करी धर्मनां उत्तम स्वरूपनुं नेहार प्रतिपादन कयुं छे. तेम करतां धर्मना बहाने समाजमां सांप्रतकाळमां प्रचलित केटलीक कुरीतिओ अने कुरिवाज पर कांई-कांई स्थान पर मार्मिक आकरी टीका करेली छे अने ते अत्यंत उचित ज छे. ओव करवामां लेखक महाशयना मनमां कांई प्रति लेश पण नाराजगी हुलाववानुं मानवाने कारण नथी, बल्के आ कुरीतिओ अने कुरिवाजने बराबर टळिंगत करी तेना नाशपूर्व उत्तमधर्मनुं सो शीरणुं पामे अने सो परम सुखी थाय ओ ज एक मात्र हेतु स्पष्ट थाय. 'हरेक प्रकरणना अंतमां लेखनथी विराम लेतां लेखक महाशये पोतानां मनोगतने उद्दात भावना व्यक्त करी छे ते तेमना मननी पवित्रतानी प्रतीति करावे छे. जेमके ‘तेथी हवे अहीं आ पवित्र लाभना साथे विराम लहुं छुं के आ दशलक्षणु महापर्वना पवित्र अवसर पर बधा आत्मा धर्मनां उक्त दशलक्षणो सारी पेठे जाणी, ओळखी, तद्रूप परिणमन करी परम सुखी थाओ!’ आवी बधा ज

[१६]

आत्माना प्रत्येनी शुभेच्छा लेखक महोदयनी निर्देषतानी साक्षी छे.

उत्तम क्षमादि धर्मोनी चर्चाना प्रसंगमां, क्रोधादि कषायोनां अंतर्बाह्य स्वरूपोनी विशद चर्चा करी छे. त्यां ओ महत्त्वनी बात पर ध्यान आकर्षित कयुं छे के उत्तम-क्षमादि धर्म क्रोधादिनी मंदता के तीव्रता पर आधारित नथी पण अनंतानुबंधी क्रोधादि कषायोना अभाव पर आधारित छे. क्रोधादि मंद होय तोपण ज्यां लगी अनंतानु-बंधी क्रोधादिनो अभाव न थाय त्यां लगी उत्तमक्षमादि धर्म अंश पण प्रगट थइ शकतो नथी. अनंतानुबंधी क्रोधादिना अभाववडे उत्तमक्षमादि धर्म प्रगट थाय छे अने अप्रत्याख्यान अने प्रत्याख्यानादि कषायोना अभाव उत्तम-क्षमादिने पल्लवित करी वृद्धिंगत करे छे. तथा संज्वलन कषायोना अभाव उत्तमक्षमादिने पूर्णता प्रदान करे छे. आम अनंतानुबंधी आदि कषायोना क्रमशः अभावपूर्वक ज उत्तमक्षमादि धर्म प्रगट थाय छे, क्रमशः वृद्धि पामे छे अने संपूर्णताने प्राप्त थाय छे—ओ मूलभूत सिद्धांत-रहस्य सर्व प्रकरणोमां प्रगट करवामां आव्युं छे.

क्षमावाणीना अंतिम प्रकरणमां सांप्रत समयमां आ पर्व केवी रीते वचनविलास रूप मात्र बाह्य शिष्टाचारने पोषतुं कृत्रिम बनी गयुं छे तेनुं आभेद्य चित्रण करी

[१७]

आ महापर्वमां उत्तमक्षमादि दशधर्मोनी आराधनाथी आपणुं हृदय वास्तविक क्षमादिभावथी ओतुं संपूर्ण भराई जवुं जोईओ के पूरा भरेला घडांनी जेम छलकाई जाय अने क्षमादिभावो प्रगट थाय ओम क्षमावाणी पर्वनी सार्थकता दर्शावी छे.

निजमना प्रति अरुचिरूप जे अनंत क्रोध तेनो त्याग करी आपणुं आत्माना प्रति वास्तविक क्षमाभाव धारण करी आत्मामां रमी रहीओ, स्थित थईओ—एवी भावना भावी ग्रंथनी समाप्ति करवामां आवी छे.

धर्मना अंतर्बाह्य स्वरूपने दर्शावतुं हिंदी भाषामां आ पुस्तक प्रकाशित थया पछी सुप्रसिद्ध अध्यात्म प्रवक्ता तत्त्वाभिलाषी श्रीमान पं. बाबूभाई चुनीलाल महेताए गुजराती भाषी पाठकोने आ पुस्तकना वाचनद्वारा धर्मनुं साचुं स्वरूप समजाववानो लाभ मळे ए हेतुथी तेना गुजरातीमां अनुवाद करवाने मने अनुरोध कर्यो, तेथी प्रेरणाने आ अनुवाद करवाने उद्यम कर्यो छे. अनुवाद करवामां लेखक महाशयना मूलभूत भावो यथास्थित जळवाई रहे तेनी संपूर्ण काळजी राखवानो यत्न थयो छे. आ अनुवाद करवा माटे अनेक सन्मानयोग्य सद्धर्मवत्सल गुरुबंधु श्री श्रीमद्‌लाभ जेटालाल शेठ मारे माटे महान प्रेरकबल बन्या छे. तेओश्रीओए आ अनुवाद तपास्यो आपवा

[१८]

स’मति आपतां आ साहस करवानुं में स्वीकारेल अने आभारनी अति ढीली लागणी साथे मने जणावतां अत्यंत हर्ष थाय छे के गुरुबंधुश्रीओए आ अनुवाद समग्रपणे तपास्यो आप्यो छे तेओश्रीओ अनेकेविध धार्मिक व्यवसायोंमांथी समय काढी, नाजुक स्वास्थ्यनी पळोमां पण धर्मानुराग वडे आ अनुवाद तपास्यो जई आपणो उपर महान उपकार कर्यो छे तेथी पुनः तेमना प्रति आभारनी लागणी प्रगट करुं छुं.

अंतमां आ पुस्तकना वांचन वडे उत्तमक्षमादि धर्मनुं यथार्थ स्वरूप जाणी, पाठकगण तद्रूप परिणमे ओवी अंतरनी पवित्र भावना सह.

शुभांनुरागी
ता. २४-७-७६ रमणलाल माणेकलाल शाह
अनुवादक

द्वितीय आवृत्तिना प्रकाशन वेळाए

आ पुस्तक तथा तेना लेखक विषे
पू. गुरुदेवश्रीना सहजुद्गार-अभिप्राय

पंडितश्री हुकमचंदजी भारीलमां लिखित पुस्तक ‘धम्म’ना दश लक्षण’ ज्यारे हिंदी भाषामां बहार पड्युं त्यारे पू. गुरुदेवश्रीए सळंग वांचेल नहि. ‘आत्मधम्म’मां हप्ते हप्ते छपातुं त्यारे पू. श्रीए कांकडीवार वांचेल. ज्यारे गुजरातीमां आ पुस्तकनो अनुवाद थयो त्यारे पू. गुरुदेवश्रीए सळंग वांच्युं. लगभग आठ दिवस वांच्युं हशे. कारण के ते दिवसोमां पू. गुरुदेवश्री तेमना बपोरना १२ थी २-००ना स्वाध्यायमां आ पुस्तक वांचता अने बपोरना प्रवचनमां हमेशां कोइने कोइ रीते आनो उल्लेख करतां एक दिवस कहे,

पू. गुरुदेवश्री ‘हुकमचंदजी-एवा विद्वान अने क्षयोपशमवाळां माणुस-एक एक धम्मनुं एवुं वर्णन कयुं छे- पळी पू. रामजीभाईने उद्देशीने प्रवचनमां कहे ‘भाई वांच्युं छे तमे? आणुं? में तो कोइ दी जोयुं नोतुं-आत्मधम्ममां आवतुं हतुं.’ पण कोण जुवे? आ तो बधुं एक साथे आव्युं-ओहोहो! शुं तेनी त्यागधम्मनी व्याख्या? शुं तेनी संयमनी व्याख्या! गजब करे छे माणे! एनी कहेवानी पद्धति! लेखक अने वक्ता कोइ जुदी जात छे! छे तो नानी उमर फक्त ४४ वर्ष! पण गजब लख्युं छे. दान अने त्यागमां शुं फेर छे अने ओटा विस्तार कर्यो छे एने! दानमां तो त्रण जण जोइए. देनार-लेनार अने वस्तु-त्यागमां तो प्रभु पोते अंदरमां जॉय छे त्यारे रागनो त्याग थय जाय छे ए त्यागधम्म छे. दान छे धर्म नथी. पुण्य छे.

अहाहा…यादि त्रण लोकना नाथ तीर्थंकरने पण छद्मस्थपणामी जे आहार आपे, आहार-देनार-लेनार एम त्रण जण जोइए. ओहो…दाखला आपे छे श्रेयांसकुमारनो-ऋषभदेव भगवानने आहार आप्यो छे तेना-अन्नने चरम शरीरी हता-पण दाननी विधि त्यांथी यादी एम आवे छे. शास्त्रमां-दान ओ व्यवहार-धम्म पुण्य छे-भगवानने आहार देवो ए पण राग-पुण्य छे-धम्म नथी.

बीजे दिवसे वळी प्रवचनमां कहुं ‘भाईओ तो बहु लख्युं छे,-त्यां धम्ममां-जीबने दुःख थाय ओ एटे मारुं कहेवुं नथी पण वस्तुनी स्थिति आ छे. एम कहीने विरम्युं हुं. अहाहा…बहु सरस लखाणु-वांचता ओने सुकवानुं मन न थाय, एवी ढबथी बात कही छे-अहोहो! आटली उमर… अने ते पण दस बार वरस पेहलां हशे ने? अत्यारे ४४ थया- पण कई पेहलेथी तो नहि होय? एटलामां आवुं वर्णन…प्रेमीओए प्रेमीओने जेम जुदो पाडीने जेम तेस पुरे एम प्रेमीओए प्रेमीओने बात पुरी छे-अहाहा…दस लक्षणनी पवमां. आत्मधम्मना ग्राहकने तजतरज तरक्की भेट जशे ने? हिंदी अने गुजराती बन्ने ग्राहकने आत्मधम्ममां आवी गयेलुं…पण आ तो एक साथे आवे संप्रह…अहाहा…वांचे अने विचारे ओने खबर पडे. एने एम हांके तेने समजय नहि- त्यां तो एणे त्याग अने दाननी व्याख्या करी छे. अहोहो!..एक बात एमां रही गई छे के निश्चय पण एक दान छे. ‘संप्रदान’ ओ बात एमां नथी. निश्चयदान-आत्मामां एक संप्रदान नामनो गुण छे के जेने लखने ‘निर्मळ परीशुद्धी पोते ले अने पोते पोताने आपे’ ओ आमां आव्युं नथी-बीजमां नखशे कदाच-ब्रह्मचर्यमां-आमां आव्युं नथी’…

वळी बीज दिवसे कहे-

पू. गुरुदेवश्री ‘एक तो एवुं लख्युं छे, भाई एमणे…के स्पर्श विनानो कोइ दि रह्यो ज नथी भय…एकेन्द्रीय थाय तो पण स्पर्श इंद्रिय तो छे ज. अनादिशी स्पर्श इंद्रिय विनानो रह्यो ज नथी-बीज चार इंद्रियो तो आवे अने जय-

२२ ]

ऐमेथ थाय अहाडा… स्पर्श इन्द्रियथी रहित जे थाय तो सिद्ध थई जाय।’

वळी एक दिवस कहे-

‘आणे तो वळी ऐवुं लख्युं छे-भाष्ये-अमुक पडीमा लईने आणे आणे समाज उपर नाख्यो-हवे तमे अमने नबावो-घरमां रहीने-रगे-रमाई ए जुदी बात छे पण पडीमाथी कंई बघुं छाडी धमशाळामां बेसे ऐवुं कंई नथी. आ तो २-४ पडीमा लई-नाम धरावो-धमशाळामां पडाव नाखे एटले लोकोने ऐने आहार आपवा जोईऐ-नबाववा जोईऐ-समाज पर ओने नाख्यो’- पळी एक दिवस कहे-

'आ जे ब्रह्मचर्य छे तेने ऐकला खाजगी लेवाने अदहे पंचकल्याणक जेवा प्रसंग शोघे छे क्यां दस हजार माणुसो भेगा थया होय ऐ वखते जे ब्रह्मचर्य प्रतीज्ञा ले तो घणा बधा भणु… ते तारे उपाधी करवी छे के शुं करवुं छे?

वळी ते शुं छोड्युं? स्पर्श इन्द्रियनो एक ज विषय-मैथुन-स्त्रीन स्पर्शना विषयो शुं-गरम आदी छोड्या नथी…

आ तो पोतानी विशेषता बताववा माटे’-

वळी एक दिवस कहे

२३ ]

३८ मी गाथामां समयसारमां कहुं छे अमे जे कहीऐ छीऐ ते बधा जीवा समजे अने अनुभव करीने आनंदने पामे-एम भाष्ये ए अत्र कहुं छे, धर्मना दश लक्षणु (पुस्तक)मां-हरेकमा ऐम कहीने हे जीवा! तमे आ रीते परमानंदने पामीने सुखी थाव-ऐम कहीने वीरसु छुं. ऐम कहे छे-माळानां भावा! हरेकमा बधा जीवो भगवान छे ऐने अंतरमां ओळखी आनंदने पामो-

वळी एक दिवस कहे-

‘भाष्ये दश लक्षणुमां कोपतुं वर्णन बहु कयुं’ छे अहाडा-कोप तुं’ कर तेमां बीजे थप्पड मारे ऐ कायावकता -अने तुं गाळ दे ऐ वचननी वक्ता-

एक दिवस जीवराज महाराज पासे पू. गुरुदेवश्री बपोरेनां गया हता-जीवराज महाराज, ‘धर्मनां दश लक्षणु’ पुस्तक वाचता हता-

जीवराज महाराज पू. गुरुदेवश्री पासे आ पुस्तक माटे प्रमोह व्यक्त कर्यो-

पू. गुरुदेवना शब्दोमां-

'अने कहे, आ पुस्तक तमे आप्युं छे ते घणुं सरस छे. ऐमनुं एक पुस्तक वचनामृत-अने एक आ-बस छे-जीवराज पोते

२४ ]

छ महीनाथी पधारीवश छे.’ आ पुस्तक वाचता फरी कहे ऐमनुं एक पुस्तक अने बीजुं आ-बस छे-बीजुं कंई वाचवानी जरुर नथी.

पछी कहे हुकमचंदना क्षयोपशम घणा छे शैली ऐवी छे के वांचनारने गमे उतारी जय अने भावा?

माळाऐ ऐवुं शुं कयुं छे-साफी भाषामां ऐवी गंभीराथी प्रश्नो-जवाब रज्युं कर्यो छे-

एक दिवस एक पंडीत दश लक्षणुमां मुंबई वांचवा आवेला-दस दिवस पछी ज्यारे सोनगढ गया त्यारे पुछ्युं वांचनमां शुं लेता हता? तेमणे कहुं समयसार-शरुमां १० मीनीट आपे ऐमणे दश धर्मनुं वर्णन-तुरत ज पू. श्रीऐ कहुं-धर्मनां दश लक्षणु हुकमचंदनुं लखेल पुस्तक वांच्युं? हवे दश लक्षणु पर्वमां ऐ वांचवुं’-

पू. गुरुदेवश्रीने ऐ पुस्तक ऐवुं तो गमी गयेलुं के ऐ दिवसोमां जे तेमना दर्शने जय, तेमने आ पुस्तक वाचवानी भलामणु करे-

लगभग बे मास सुधी लगातार पुस्तक अने पंडीतनी भाषाभार प्रशंसा करी अने ऐ मासने अंते दिवाळी पर ज्यारे पंडीत पू. गुरुदेवश्रीना दर्शने सोनगढ आव्या त्यारनुं दृश्य हजु पण आंघो सामने ताजुं छे. जेओ ऐ सभामां हाजर रहेवा भाग्यशाळी थया हशे तेमने ऐ पुण्यस्मरणुं हशे ज.

[२५]

कोअे प. पू. गुरुदेवनी रुममां जई कहुँ, साहेब पंडीतजी आव्या छे. पू. गुरुदेवश्रीअे तुरत कहुँ क्यां छे? अंदर ओलावे. पंडीतजी तथा तेमना मोटाभाई रतनचंदजी अंदर दर्शने गया. पंडीतजीना हाथ पकडी पू. गुरुदेवश्रीअे कहुँ, ‘तमे आ. डेंगु सुंदर लखाणुं छे!’ आणुं तो हुं पण न लखी शकुं. लावो बद्दाम खावा अने पोताना हाथमां न समाय एटली बद्दाम पंडीतजीने आपी-तेमना मोटाभाईने बद्दाम आपता कहे, ‘तमांरा भाइअे तो कमाल करी छे. शुं सुंदर वर्णन…’ अने १० मीनीट पछी बधा सलामां आव्या-पू. गुरुदेवश्रीअे मांगलीक संभळाव्युं. ओसता वर्षनो दिवस हतो. बधा पू. गुरुदेवश्री पासे हर-वरसनी माफ़क ओसता वर्षनी माफ़ी लेवां आवेला. मांगलीक पछी तुरत ज पंडीतजी पुस्तक विषे कहे, ‘खूब ज सुंदर लखाणुं छे. प. जुगनमोहनलालजीअे जे कहुँ छे के पंडीतजीने सरस्वतीनुं वरदान छे ए वात बराबर छे. श्री अने सरस्वतीनुं वरदान छे. बाजुमां जे भाई बेठेला तेने कहे लावो, एक मोठुं श्रीफ़ळ लावो. श्रीफ़ळ लई पंडीतजीना हाथमां आपता ओल्या, ‘हवो तमने श्रीनुं फ़ळ’-श्री रुपी मुक्ति श्रीफ़ळ मेळवे’ सलामां हर्ष छवाई रह्यो. लगभग ५००/७०० माणुसनी सभा हती. वहेली सवारे ५-१५ लगभगनो समय हतो.

पू. गुरुदेवश्री वडोदरा पयंकल्याणमां पधार्या त्यारनी

[२६]

वात छे.

एक दिवस चालु प्रवचनमां पंडीतजीने उभा कर्या-पोतानी पासे स्टेज पर बेसाडीया. आ दिवसोमां ‘क्रमबद्ध पर्याय’ पुस्तक ताजुं प्रगट पडेतुं. क्रमबद्ध पर्यायनुं वखाणुं कर्या अने पंडीतजीनी पीठ थाबडी. पू. गुरुदेवश्रीअे कोइने हाथ अडाडीने वांसो थाबड्यो होय-शाबाशी आपी होय-एवुं कोइने याद नथी. खरेंखर वीरस दृश्य हतुं ए…

एवा आ पुस्तकनी बीजी आवृत्तिनुं प्रकाशन प्रगट करतां अमो आनंद अनुभववीअे छीअे अने जगतना लोको पोतानी क्यां भूल थाय छे-पोते मानी बेठेला मुळ्योनी केटली किंमत छे तेनी साची समजण पामे-शीघ्र संसारना दुःखोथी मुक्त थाय एवी पवित्र भावना साथे-

ली. दि. जैन मुमुक्षु मंडळ
मुंबई

दश लक्षणो महा पर्व

ज्यारे पण पर्व शब्दथी चर्चा नीकळे छे तो एना संबंधे घणुंकरीने खावा-पीवा अने खेलवा साथे जोडवामां आवे छे. जेमके-रक्षाबंधनना दिवसे लोको खीर अने लाडुं खाय छे, भमरडीओ रमे छे, राखडी बांधे छे; होळीना दिवसे अमुक पकवान खाय छे, एकबीजाने रंग छांटे छे अने होळी प्रगटावे छे; दिवाळीना दिवसे फ़टाकडा फ़ोडे छे, दीपमाला प्रगटावे छे, निर्वाणु-लाडुं चढाये छे अने अमुक पकवान जमे छे—इत्यादि.

परंतु अष्टाव्हिका (अष्टाह्निक) अने दशलाक्षण्य जेवां जैन पर्वोना संबंधे खावा-पीवा अने खेलवा साथे न होइ खावा-पीवा अने खेलवा त्याग साथे छे. आ भोगनां नहीं, त्यागनां पर्व छे; अने तेथी ज महापर्व कहेवाय छे. आ पर्वोनी महानता त्यागने कारणे छे, अमन-चमनने कारणे नहीं.

आप कोइपण जैनने पुछो के दशलाक्षण्य महापर्व केवी रीते उजवामां आवे छे तो ते आ उत्तर आपशे के आ दिवसोमां लोको संयमथी रहे छे, पुजा-भक्ति करे छे, व्रत-नियम-उपवास करे छे, लीलोतरीनुं सेवन करता नथी. स्वाध्याय अने तत्वचर्चामां मोटा भागनो समय वितावे छे. सर्वत्र मोटा-मोटा पंडीतोनी शास्त्र-सभाओ थाय छे अने तेमां
५०?

[धर्मनां दश लक्षण]

उत्तमक्षमादि दश धर्मानुं स्वरूप समजवामां आवे छे. बधा ज लोको कांइक ने कांइक त्याग-विरागता धारण करे छे, दान आपे छे, इत्यादि अनेक प्रकारनां धार्मिक कार्योमां परोवायेला रहे छे. सर्वत्र ओक प्रकारनुं धार्मिक वातावरण जमेनुं रहे छे.

पर्व बे प्रकारनां होय छे—(१) शाश्वत अने (२) सामयिक. आमे आपणो अनुक्रमे त्रैकालिक अने तात्कालिक पणु कही शकीश.

तात्कालिक पर्व पण बे प्रकारनां होय छे—(१) व्यक्ति-विशेष साथे संबधित अने (२) घटना-विशेष साथे संबधित.

दिवाळी, महावीर-जयंती, रामनवमी, जन्माष्टमी वगेरे पर्व व्यक्तिविशेष साथे संबध धरावतां पर्व छे, केमके दिवाळी अने महावीर-जयंती अनुक्रमे भगवान महावीरना निर्वाण अने जन्म साथे संबध धरावो छे अने रामनवमी अने जन्माष्टमी राम अने कृष्णना जन्म साथे संबधित छे.

घटना-विशेषथी संबध धरावतां पर्वोमां रक्षाबंधन, अक्षयतृतीया, होळी वगेरे पर्व आवे छे, केमके ओ प्रसिद्ध पौराणिक घटनाओ साथे संबध धरावतां पर्व छे. स्वातंत्र्य-दिन अने प्रजासत्ताक दिन-ओ पण ओ ऐतिहासिक घटनाओथी संबधित आजनां राष्ट्रीय पर्व कही शकाय छे.

त्रैकालिक अथवा शाश्वत पर्व न कोई व्यक्ति-विशेषथी संबध धरावो छे, अथवा न कोई घटना-विशेषथी; ओ तो

[३ दश लक्षण महापर्व]

आध्यात्मिक भावोथी संबध धरावो छे. दश लक्षण महापर्व ओक आवुं ज त्रैकालिक शाश्वत पर्व छे ने आत्माना क्रोधादि विकारोना अभावनो फळस्वरूपे प्रगट थवावाळा उत्तमक्षमादि भावो साथे संबधित छे.

घटना-विशेषथी अने व्यक्ति-विशेषथी संबधित पर्व नियमथी अनादि होइ शकतां नथी, केमके ओ संबधित घटना अथवा व्यक्तिका पहेलां संबवित होतां नथी. ओ अनंत पणु होइ शकतां नथी, केमके ज्यारे भविष्यमां ओथी पण विशेष महत्त्वपूर्ण व्यक्ति उत्पन्न थइ जाय अथवा घटना बनी जाय तो जगत तेने याद राखवा लागशे, तेनाथी संबधित पर्वनी उजवणी करवा लागशे अने पहेलानां भूली जशे. पळी-पळीना तीर्थंकरो उत्पन्न थतां भविष्यमां एमनां जयंती अने निर्वाण-दिन उजवाशे, पहेला-पहेलानां नहीं. जेम आपणो भूतकाळनी चोवीसीने बळी भूली गया छीओ, एम ओ आ चोवीसीने पणु भविष्यमां कोई याद राखशे नहीं.

घटनाओ अने व्यक्तिओ गमे ओटलां महत्त्वपूर्ण होय तोपणु ते सार्वभौम अने सार्वकालिक होइ शकतां नथी. ओ अपनी पोतपोताना क्षेत्र अने काळ संबधी मर्यादाओ छे, अमर्याद होइ शकतां नथी. तेथी ओ ज पर्व सार्वभौम अने सार्वकालिक होइ शके जे कोई व्यक्ति विशेष अथवा घटना-विशेषथी संबधित नहीं होतां बधाय जीवोथी, एमना भावोथी ओकसरखी रीते संबधित होय. आ ज कारणने लीधे शाश्वत छे, सर्वानुं छे अने सदाच प्रवर्तमान रहेशे. ओनी

[४ पर्वनां दश लक्षण]

उपयोगिता सार्वभौमिक अने सार्वकालिक छे.

दश लक्षण महापर्व कोई संप्रदाय-विशेषनुं नथी, सर्वानुं छे. ओने भले मात्र कोई संप्रदाय-विशेषना लोको ज उजवता होय पणु ते साम्प्रदायिक पर्व नथी, केमके ते साम्प्रदायिक भावनाओ पर आधारित पर्व नथी, ओना आधार सार्वजनकि छे. विकारोना भावोनो परित्याग अने उदात्त भावोनुं ग्रहण ओ ज ओना आधार छे, जे सर्वने ओक सरखी रीते हितकारी छे. तेथी आ पर्व मात्र जैनोनुं ज नहीं पणु जन-जननुं— आम जनतानुं छे. ओने संप्रदाय-विशेषनुं पर्व मानवुं ओ ज खुद साम्प्रदायिक दृष्टिकोण छे.

आ सौनुं पर्व छे, ओनुं ओक कारण ओ पणु छे के सौ प्राणीओ सुखी थवा इच्छे छे अने दुःखी डरे छे. क्रोधादि भावो स्वयं दुःखरूप छे अने दुःखना कारणरूप छे तथा उत्तम-क्षमादि भावो स्वयं सुखरूप छे अने सुखना कारणरूप छे. तेथी दुःखथी लयलथी सर्व सुखीथी जीवो माटे क्रोधादिना त्यागप उत्तमक्षमादि दश धर्म परम आराध्य छे.

आ प्रमाणे सर्वने सुखकारी अने सन्मार्गदर्शक होवाथी आ दश लक्षण महापर्व सर्वानुं पर्व छे.

क्रोधादि विभावभावोना अभावरूप उत्तमक्षमादि दश धर्मोना विकास ज ओनुं मूळ छे ओवा दश लक्षण महापर्वनी सार्वभौमिकतानो आधार ओ छे के बधे ज क्रोधादिकने बुरा, अ हितकारी अने क्षमादि भावोने भला अने हितकारी मानवामां

दश लक्षण महा पर्व

आवे है. ओए क्यूँ? क्षेत्र और ज्यां क्रोधादिने बुरा अने क्षमादिने भला न मानवामां आवता होय?

ते सार्वकालिक पणु आ ज कारणे छे, केमके कोई काळ एवो नथी जेमां क्रोधादिने हेय अने उत्तमक्षमादिने उपादेय न मानवामां आवेला होय, न मानवामां आवता होय के न मानवामां आवे. मतलब के एनी उपादेयता सर्वकाळें असंदिग्ध है. भूतकाळमां पण क्रोधादि वडे दुःख अने अशांति तथा क्षमादि वडे सुख अने शांतिनी प्राप्ति थती जेवामां आवी छे, वर्तमानमां पण जेवामां आवे छे, अने भविष्यमां पण जेवामां आवशे.

उत्तमक्षमादि धर्मोनी सार्वभौमिक, त्रैकालिक उपयोगिता अने सुखकारिताने लीधे ज दश लक्षण महापर्व शाश्वत पर्वोमां गणाय छे अने ए ज कारणे ए महापर्व है.

अहीं एक प्रश्न उपस्थित थाय छे के जो आ महापर्व त्रैकालिक छे, अनादि-अनंत छे, तो पछी तेनो आरंभ थवानी कथा शास्त्रोमां केम आवे छे? शास्त्रोमां एम आवे छे के:-

“काळचक्रना परिवर्तनमां केटलाक स्वाभाविक उतार-चढाव आवे छे, जेने जैन परिभाषामां अवसर्पिणी अने उत्सर्पिणीना नामथी ओळखावामां आवे छे. अवसर्पिणीमां क्रमे करी ह्रास अने उत्सर्पिणीमां क्रमे करी विकास थाय छे. दरेक अवसर्पिणी अने उत्सर्पिणीमां छ काळ होय छे.

दरेक अवसर्पिणी काळना अंतमां ज्यारे पंचम काळनी

[ ५ ]

समाप्ति अने छठा काळना आरंभ थाय छे त्यारे लोको अनादर्श वृत्ति धारण करीने हिंसक बनी जाय छे. ए पछी ज्यारे उत्सर्पिणीनो प्रारंभ थाय छे अने प्रथमोत्थानो काळ पाके छे त्यारे श्रावण वदी एकमथी सात अठवाडिया लगी (४९ दिवस) विविध प्रकारनी वृष्टि थाय छे जे वडे सुकाळ पाके छे अने लोकोमां फरी अहिंसक आचार्यमुनिनो उदय थाय छे. ए प्रकारे धर्मनो उदय थाय छे, प्रारंभ थाय छे, अने ते वातावरणमां हय दिवस सुधी उत्तम-क्षमादि दश धर्मोनी विशेष आराधना करवामां आवे छे. आ ज प्रकारे दरेक उत्सर्पिणी काळमां आ महापर्व चालु थई जाय छे.”

आ कथा तो प्रत्येक उत्सर्पिणी काळमां आ पर्वना पुनः आरंभ केवी रीते थाय छे मात्र एटलं ज बतावे छे. आ कथा द्वारा दश लक्षण महापर्वनी अनादि-अनंतताने कोई हरकत पहोंचती नथी.

आ कथा पणु एक शाश्वत कथा छे जेनुं वारंवार पुनरावर्तन थयेलुं छे अने थशे, केमके अवसर्पिणीना पंचम काळना अंतभागमां ज्यारे ज्यारे लोको आ उत्तम-क्षमादि धर्मोथी विमुख थई जाय छे अने उत्सर्पिणीना प्रारंभ काळमां ज्यारे ज्यारे एनी पुनरावृत्ति थाय छे त्यारे त्यारे ते युगमां दश लक्षण महापर्वना आ प्रमाणे आरंभ थाय छे. वस्तुतः आ सुधारनो अर्थ छे, पर्वना प्रारंभनी नहीं. अनादि काळथी अनेक युगों पर्यंत आ प्रमाणे आ पर्वना आरंभ थई चुक्यो छे अने भविष्यमां पणु थतो रहेशे.

[ ७ ]

दश लक्षण महापर्व

आ पर्वनी अनादि-अनंतता आगम-संमत तो छे ज, युक्ति-संगत पणु छे; कारण के ज्यारथी (अनादिथी) आ जीव छे त्यारथी क्षमादि-स्वभावी छे तोपणु प्रगटपणे (पर्यायमां) त्यारथी ज क्रोधादि विकारथी संयुक्त पणु छे. आ ज कारणे ज्ञानानंद-स्वभावी होवा छतां पणु अज्ञानी अने दुःखी छे. अने ज्यारथी ते दुःखी छे त्यारथी सुखनी आवश्यकता पणु छे, केमके सर्व जीवो अनादिथी छे तेथी सुखना कारणरूप उत्तम-क्षमादि धर्मोनी आवश्यकता पणु अनादिथी ज रही छे.

आ रीते जेके अनंत जीवो क्षमादि-स्वभावी आत्मातुं भान लईने क्रोधादिथी मुक्ति पाम्या छे, तोपणु ओथी य अनंतगणा जीवो हजु पणु क्रोधादि विकारथी युक्त छे, दुःखी छे. तेथी आजे पणु आ धर्मोनी आराधनानी संपूर्ण आवश्यकता छे. वळी सुदूरवर्ती भविष्यमां पणु क्रोधादि विकारथी संयुक्त जेवा हजु पणु रहेवाना छे अने तेथी भविष्यमां पणु तेनी उपयोगिता असंदिग्ध सुनिश्चित छे.

त्रणे लोकमां सर्वत्र ज क्रोधादि दुःखना अने क्षमादि सुखना कारणो छे. आथी ज आ महापर्व शाश्वत अर्थात् त्रैकालिक अने सार्वभौमिक छे, सोनुं छे. भले सौ जीवो एनी आराधना न करे, पणु ए पोतानी प्रवृत्तिथी ज सोनुं छे, हतुं अने रहेशे.

अहिंसक महापर्वनी जेम आ पणु वर्षमां त्रण वार आवे छे. (१) भादरवा सुदी ५ थी १४ सुधी, (२) माघ

ધર્મનાં દશલક્ષણ

સુદી ૫ થી ૧૪ સુધી અને (૩) ચૈત્ર સુદી ૫ થી ૧૪ સુધી;
તે૫ણ આખાય દેશમાં વિશાળ પાયા પર ખૂબ ઉત્સાહપૂર્વક
તે માત્ર ભાદરવા સુદી ૫ થી ૧૪ સુધી જ ઊજવવામાં આવે
છે. બાકીનાં બેને તે ઘણુંખરે જૈનીઓ ૫ણ જાણતા નથી.
પ્રાચીન સમયમાં વરસાદના દિવસેમાં આવવા-જવાની સગવડો
પૂરતી નહીં હોવાથી વેપાર આદિ કાર્યો સહજ જ ઓછાં થઈ
જતાં. તથા જીવોની ઉત્પત્તિ ૫ણ વરસાદમાં ખૂબ થઈ જાય
છે. અહિંસક સમાજ હોવાથી જૈન સાધુઓ તો ચાર મહિના
સુધી એક ગામથી બીજે ગામ જવાનું બંધ કરી દઈ, એક
સ્થાન પર જ રહેતા હોય છે. શ્રાવકો ૫ણ ભ્રમણ કરવાનું
ખૂબ ઓછું કરી દેતા હતા. તેથી ભાદરવા મહિનામાં જ આ
પર્વની વિશાળ પાયા પર ઊજવણ કરવામાં સહજ જ
સત્સમાગમ અને સમયની સહજ ઉપલબ્ધિ જ વિશેષ કારણ
હોય એમ જણાય છે.

એમ તો પ્રત્યેક ધાર્મિક પર્વનું પ્રયોજન આત્મામાં
(પોતામાં) વીતરાગ ભાવની વૃદ્ધિ કરવાનું જ હોય છે, ૫રંતુ
આ પર્વ વિશેષપણે આત્મ-ગુણોની આરાધના સાથે સંબંધ રાખે
છે; તેથી આ વીતરાગી પર્વ સંયમ અને સાધનાનું પર્વ છે.
પર્વ એટલે મંગળ કાળ, પવિત્ર અવસર. ૫રમાર્થથી તો
પોતાના આત્મ-સ્વભાવની પ્રતીતિપૂર્વક વીતરાગી દશાનું પ્રગટ
થવું એ જ સાચું પર્વ છે, કેમકે એ જ આત્માને મંગળકારી
છે અને પવિત્ર અવસર છે.
ધર્મ તો આત્મામાં પ્રગટ થાય છે, તિથિમાં નહીં;

— अंश यहाँ समाप्त; पूर्ण ग्रंथ के लिए नीचे संलग्न PDF देखें —


:paperclip: मूल दस्तावेज़ (PDF): 3096.pdf

स्रोत: Gyata संग्रह।

प्रूफरीडिंग बाकी है